Viêm tuyến giáp bán cấp là tình trạng viêm tuyến giáp gây đau, thường xuất hiện sau một đợt nhiễm virus đường hô hấp hoặc phản ứng viêm hậu nhiễm. Người bệnh có thể đau vùng trước cổ lan lên hàm hoặc tai, sốt nhẹ, mệt và đau tăng khi nuốt hoặc quay cổ. Khi các nang giáp bị tổn thương, hormone dự trữ thoát vào máu gây hồi hộp, run tay, nóng bức hoặc sụt cân; vài tuần sau một số người chuyển sang suy giáp tạm thời. Xét nghiệm TSH, FT4, tốc độ máu lắng hoặc CRP và siêu âm giúp phân biệt với Basedow, xuất huyết trong nhân giáp và viêm tuyến giáp cấp do vi khuẩn. Điều trị chủ yếu nhằm giảm đau, kiểm soát triệu chứng tim mạch và theo dõi chức năng tuyến giáp cho đến khi hồi phục.
Viêm tuyến giáp bán cấp là bệnh gì?
Viêm tuyến giáp bán cấp, còn gọi viêm tuyến giáp de Quervain, là viêm dạng u hạt gây đau và phá vỡ tạm thời cấu trúc nang giáp. Bệnh khác Hashimoto ở tính đau, diễn tiến ngắn hơn và thường hồi phục; khác viêm tuyến giáp cấp ở chỗ thường không phải nhiễm khuẩn sinh mủ. Quá trình điển hình có thể gồm giai đoạn nhiễm độc giáp, giai đoạn bình giáp, giai đoạn suy giáp tạm thời rồi hồi phục. Không phải người bệnh nào cũng trải qua đủ các giai đoạn.
| Tên bệnh | Viêm tuyến giáp bán cấp |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Subacute thyroiditis |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Viêm tuyến giáp de Quervain; viêm tuyến giáp dạng u hạt bán cấp |
| Mã ICD-10 | E06.1 – Viêm tuyến giáp bán cấp |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Nội tiết - Chuyển hóa; bệnh tuyến giáp; viêm tuyến giáp |
| Cơ quan ảnh hưởng | Tuyến giáp là cơ quan chính; rối loạn hormone có thể ảnh hưởng tim mạch, thần kinh, chuyển hóa và sinh sản. |
| Tính chất bệnh | Viêm tuyến giáp không lây, thường tự giới hạn; thường gây đau và có thể trải qua giai đoạn nhiễm độc giáp rồi suy giáp tạm thời. |
| Mức độ phổ biến | Ít gặp hơn Hashimoto; thường gặp ở người trưởng thành và nữ nhiều hơn nam. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Viêm tuyến giáp bán cấp
Phản ứng viêm làm tổn thương nang giáp và giải phóng hormone đã dự trữ vào tuần hoàn, gây nhiễm độc giáp thoáng qua. Khi kho hormone cạn, chức năng có thể giảm tạm thời; mô tuyến dần sửa chữa và phần lớn phục hồi sản xuất hormone.
Thường phân theo giai đoạn chức năng: nhiễm độc giáp, chuyển tiếp, suy giáp và hồi phục. Cũng cần phân biệt thể đau điển hình với viêm tuyến giáp không đau.
Bệnh chủ yếu gặp ở người trưởng thành, thường ở nữ và có thể xuất hiện theo mùa sau nhiễm hô hấp. Tỷ lệ chính xác tại Việt Nam chưa có dữ liệu đại diện.
Quá trình thường bắt đầu sau nhiễm hô hấp, sau đó phản ứng viêm hậu nhiễm tập trung tại tuyến giáp. Đây không phải đường lây trực tiếp từ người bệnh sang người khác.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Viêm tuyến giáp bán cấp
Nguyên nhân chưa được xác định tuyệt đối; nhiều trường hợp liên quan phản ứng miễn dịch sau nhiễm virus hơn là virus đang nhân lên trong tuyến giáp.
Giới nữ, tuổi trưởng thành, nhiễm virus gần đây và một số nền tảng di truyền có thể làm tăng nguy cơ.
Người vừa mắc nhiễm trùng hô hấp, người có đau cổ trước kèm rối loạn hormone và người từng mắc bệnh tương tự cần được chú ý.
Triệu chứng và dấu hiệu của Viêm tuyến giáp bán cấp
Đau thường xuất hiện khá nhanh, có thể đổi bên hoặc lan lên tai, kèm mệt và sốt. Biểu hiện hormone thay đổi theo giai đoạn nên triệu chứng có thể chuyển từ hồi hộp sang mệt, sợ lạnh.
- Khàn tiếng hoặc đau lan rộng vùng cổ.
- Rung nhĩ ở người có nguy cơ tim mạch.
- Suy giáp kéo dài sau khi đợt viêm đã hết.
Nên đặt lịch khám: khi đau cổ trước kéo dài, kèm hồi hộp, sốt hoặc sụt cân.
Cần khám trong ngày: khi đau tăng nhanh, sốt cao, nuốt khó hoặc có bệnh tim.
Cần tái khám sớm: khi triệu chứng chuyển từ nóng bức sang mệt, sợ lạnh hoặc táo bón.
Cổ sưng nhanh, khó thở, khó nuốt nước bọt, sốt cao rét run, lú lẫn, đau ngực hoặc ngất cần gọi 115 hoặc đến cấp cứu. Không tự lái xe khi tình trạng nặng và không trì hoãn để thử mẹo dân gian.
Chẩn đoán Viêm tuyến giáp bán cấp
Chẩn đoán dựa trên đau tuyến giáp, diễn tiến hormone và dấu viêm, đồng thời loại trừ nhiễm khuẩn, Basedow, xuất huyết nhân giáp và bệnh ác tính.
Bác sĩ đánh giá vị trí đau, độ mềm và kích thước tuyến, hạch cổ, nhịp tim, nhiệt độ, dấu mất nước và dấu nhiễm độc giáp hoặc suy giáp.
TSH và FT4 xác định giai đoạn chức năng. CRP hoặc tốc độ máu lắng thường tăng. Công thức máu hỗ trợ đánh giá nhiễm trùng; kháng thể thụ thể TSH có thể giúp phân biệt Basedow khi cần.
Siêu âm Doppler thường cho vùng giảm âm, tưới máu thấp hoặc không đồng nhất. Xạ hình có thể cho độ bắt giữ thấp trong giai đoạn nhiễm độc giáp nhưng không phải lúc nào cũng cần.
Không có tiêu chuẩn duy nhất. Chẩn đoán thường dựa vào đau tuyến giáp điển hình, dấu viêm tăng, xét nghiệm hormone phù hợp và hình ảnh hoặc độ bắt giữ thấp khi cần.
Điều trị Viêm tuyến giáp bán cấp
Mục tiêu là giảm đau, kiểm soát hồi hộp và theo dõi quá trình chuyển pha. Nhập viện khi khó thở, mất nước, rối loạn nhịp nặng hoặc chưa loại trừ nhiễm trùng sâu vùng cổ.
Thuốc chống viêm không steroid thường được cân nhắc cho đau nhẹ đến vừa. Corticosteroid có thể dùng khi đau nặng hoặc không đáp ứng, dưới giám sát y tế. Thuốc chẹn beta có thể giảm hồi hộp; thuốc kháng giáp thường không phù hợp.
Chọc hút kim nhỏ chỉ được cân nhắc khi chẩn đoán không rõ hoặc cần loại trừ áp xe, xuất huyết hay ác tính.
Không áp dụng
Chườm ấm hoặc mát tùy dễ chịu, nghỉ ngơi, uống đủ nước và ăn thức ăn mềm khi nuốt đau.
Theo dõi đau, nhịp tim, TSH và FT4 theo từng giai đoạn. Liên hệ bác sĩ nếu đau tái tăng, sốt cao, xuất hiện suy giáp hoặc tác dụng phụ thuốc.
Đau thường cải thiện trong vài tuần, nhưng toàn bộ diễn tiến chức năng tuyến giáp có thể kéo dài vài tháng. Một số ít người còn suy giáp lâu dài.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Rối loạn nhịp, suy giáp kéo dài, tái phát đau hoặc tác dụng phụ của thuốc chống viêm và corticosteroid.
Phần lớn hồi phục chức năng tuyến giáp. Tiên lượng phụ thuộc mức viêm, tái phát, tuổi và bệnh tim kèm theo.
Bệnh có thể tái phát nhưng không phải đa số. Dùng thuốc đúng thời gian và tái khám khi đau quay lại giúp giảm nguy cơ biến chứng.
Không có cách chắc chắn phòng khởi phát. Giữ vệ sinh hô hấp, điều trị nhiễm trùng phù hợp và đi khám khi đau cổ trước giúp phát hiện sớm.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Viêm tuyến giáp bán cấp
Ăn mềm, đủ năng lượng và uống đủ nước khi đau nuốt. Không cần kiêng iod tuyệt đối và không nên dùng thực phẩm bổ sung để thay thế điều trị.
Nghỉ ngơi trong giai đoạn sốt hoặc hồi hộp. Trở lại vận động từ từ khi nhịp tim, đau và hormone ổn định.
Theo dõi nhiệt độ, mức đau, nhịp tim và thay đổi từ nóng bức sang sợ lạnh. Không tự chẩn đoán giai đoạn chỉ dựa vào triệu chứng.
- Không tự dùng kháng sinh khi chưa xác định nhiễm khuẩn.
- Không dùng thuốc kháng giáp theo kinh nghiệm.
- Không tự kéo dài corticosteroid hoặc ngừng đột ngột.
- Không bỏ qua khó thở, sốt cao hoặc cổ sưng nhanh.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Hiếm gặp ở trẻ; cần loại trừ viêm tuyến giáp cấp, nang khe mang và nhiễm trùng vùng cổ.
Người cao tuổi có nguy cơ rối loạn nhịp và biểu hiện không điển hình; cần đánh giá tim mạch và tương tác thuốc.
Thai phụ có đau cổ và rối loạn hormone cần chuyên khoa đánh giá; lựa chọn thuốc giảm đau và hình ảnh phải phù hợp thai kỳ.
Điều trị khi cho con bú cần cân nhắc loại thuốc và thời điểm dùng; không mặc định phải ngừng cho bú.
Người suy giảm miễn dịch có ngưỡng thấp hơn để nghi nhiễm trùng tuyến giáp hoặc nhiễm trùng sâu vùng cổ.
Bệnh tim, loét dạ dày, bệnh thận và đái tháo đường ảnh hưởng lựa chọn thuốc chống viêm hoặc corticosteroid.
Đau cổ sau phẫu thuật cần loại trừ biến chứng phẫu thuật trước khi kết luận viêm tuyến giáp bán cấp.
Câu hỏi thường gặp về Viêm tuyến giáp bán cấp
Đa số trường hợp hồi phục, nhưng đau có thể dữ dội và rối loạn hormone có thể ảnh hưởng tim mạch. Người lớn tuổi hoặc có bệnh tim dễ gặp nhịp nhanh, rung nhĩ hoặc suy tim hơn. Cổ sưng nhanh, khó thở, khó nuốt, sốt cao, đau ngực hoặc ngất không điển hình cho thể nhẹ và cần đánh giá khẩn để loại trừ áp xe hoặc biến chứng khác.
Viêm tuyến giáp bán cấp thường tự giới hạn, nhưng không nên chỉ chờ đợi khi đau nhiều hoặc có rối loạn hormone. Điều trị giúp giảm đau và kiểm soát hồi hộp trong lúc mô tuyến phục hồi. Một số người trải qua giai đoạn suy giáp tạm thời và cần theo dõi nhiều tháng. Một tỷ lệ nhỏ có thể còn suy giáp lâu dài, vì vậy cần kiểm tra TSH sau khi triệu chứng đau đã hết.
Không. Bệnh thường liên quan phản ứng viêm sau nhiễm virus chứ không phải nhiễm virus hoạt động trong tuyến giáp có thể truyền sang người khác. Nếu người bệnh vẫn còn triệu chứng nhiễm hô hấp như ho hoặc sổ mũi, tác nhân hô hấp ban đầu có thể lây theo cơ chế riêng, nhưng bản thân tình trạng viêm tuyến giáp không lây.
Thuốc kháng giáp thường không có vai trò vì hormone tăng do các nang giáp bị viêm giải phóng hormone đã dự trữ, không phải tuyến giáp tổng hợp quá mức. Bác sĩ có thể dùng thuốc giảm đau chống viêm, corticosteroid trong trường hợp phù hợp hoặc thuốc kiểm soát nhịp tim. Việc chọn thuốc phụ thuộc mức đau, bệnh dạ dày, thận, tim và các chống chỉ định.
Có thể tái phát nhưng không phải là diễn biến thường gặp ở mọi người. Đau quay lại sau khi giảm, sốt mới xuất hiện hoặc chức năng tuyến giáp tiếp tục bất thường cần được đánh giá lại để xác định tái phát hay một nguyên nhân khác. Người bệnh nên hoàn thành kế hoạch thuốc theo chỉ định và không tự ngừng corticosteroid đột ngột.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

