Viêm tuyến giáp cấp thường chỉ viêm tuyến giáp sinh mủ do vi khuẩn, gây đau dữ dội vùng cổ trước, sốt, sưng nóng đỏ và khó nuốt. Bệnh hiếm vì tuyến giáp có bao xơ, tưới máu tốt và giàu iod, nhưng có thể xảy ra khi vi khuẩn lan từ họng, máu, tổn thương cổ hoặc đường rò bẩm sinh. Áp xe tuyến giáp có thể lan vào khoang cổ sâu, trung thất hoặc đường thở và gây nhiễm trùng huyết. Xét nghiệm máu, cấy máu, siêu âm hoặc CT và chọc hút dịch giúp xác định tác nhân. Điều trị cần kháng sinh theo đánh giá y tế, dẫn lưu khi có ổ mủ và xử trí bất thường giải phẫu nếu tái phát. Sốt cao, cổ sưng nhanh, khó thở, khó nuốt nước bọt, lơ mơ hoặc tụt huyết áp cần cấp cứu ngay.
Viêm tuyến giáp cấp là bệnh gì?
Viêm tuyến giáp cấp là tình trạng viêm khởi phát nhanh, trong thực hành thường đề cập viêm tuyến giáp sinh mủ hoặc áp xe tuyến giáp. Bệnh khác viêm tuyến giáp bán cấp ở chỗ thường do vi khuẩn, sốt và độc tính toàn thân rõ hơn, có thể hình thành ổ mủ và cần kháng sinh hoặc dẫn lưu. Tuyến giáp vốn khá đề kháng với nhiễm trùng, vì vậy khi bệnh xảy ra cần tìm đường xâm nhập như rò xoang lê, nhiễm trùng họng, lan theo máu, thủ thuật hoặc chấn thương. Chậm điều trị có thể gây tắc nghẽn đường thở, nhiễm trùng khoang cổ sâu và nhiễm trùng huyết.
| Tên bệnh | Viêm tuyến giáp cấp |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Acute suppurative thyroiditis |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Viêm tuyến giáp sinh mủ cấp; áp xe tuyến giáp; acute bacterial thyroiditis |
| Mã ICD-10 | E06.0 – Viêm tuyến giáp cấp; bao gồm áp xe tuyến giáp và viêm tuyến giáp sinh mủ |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Nội tiết - Chuyển hóa; bệnh tuyến giáp; viêm tuyến giáp |
| Cơ quan ảnh hưởng | Tuyến giáp là cơ quan chính; rối loạn hormone có thể ảnh hưởng tim mạch, thần kinh, chuyển hóa và sinh sản. |
| Tính chất bệnh | Nhiễm trùng cấp tính, thường do vi khuẩn; có thể tạo áp xe và gây nhiễm trùng nặng. Bản thân tổn thương tuyến giáp thường không lây qua tiếp xúc thông thường. |
| Mức độ phổ biến | Hiếm gặp nhưng là cấp cứu tiềm tàng, gặp nhiều hơn khi có bất thường đường rò hoặc suy giảm miễn dịch. |
| Bệnh có lây không? | Tùy nguyên nhân |
| Đường lây | Vi khuẩn có thể lan trực tiếp từ họng và mô cổ, theo đường máu từ ổ nhiễm khác, qua vết thương hoặc kim chọc, hoặc qua rò xoang lê. Khả năng lây giữa người với người phụ thuộc tác nhân ban đầu, không phải do chạm vào tuyến giáp. |
Tổng quan chuyên môn về Viêm tuyến giáp cấp
Vi sinh vật xâm nhập mô tuyến gây phản ứng viêm bạch cầu trung tính, phù nề, hoại tử và tạo mủ. Áp lực trong ổ viêm tăng gây đau và chèn ép; vi khuẩn hoặc độc tố có thể vào máu, dẫn đến nhiễm trùng huyết.
Có thể phân thành viêm lan tỏa chưa tạo mủ và áp xe khu trú. Phân loại theo đường lây gồm từ đường rò bẩm sinh, lan trực tiếp, đường máu hoặc sau thủ thuật.
Rất hiếm trong cộng đồng. Trẻ có bất thường khe mang, người suy giảm miễn dịch và người có bệnh vùng cổ có nguy cơ cao hơn. Dữ liệu Việt Nam chủ yếu từ báo cáo cơ sở y tế.
Vi khuẩn có thể lan trực tiếp từ họng và mô cổ, theo đường máu từ ổ nhiễm khác, qua vết thương hoặc kim chọc, hoặc qua rò xoang lê. Khả năng lây giữa người với người phụ thuộc tác nhân ban đầu, không phải do chạm vào tuyến giáp.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Viêm tuyến giáp cấp
Thường do vi khuẩn như tụ cầu hoặc liên cầu; có thể do vi sinh vật khác ở người suy giảm miễn dịch. Nguồn nhiễm có thể từ họng, máu, thủ thuật, chấn thương hoặc đường rò bẩm sinh.
Bất thường đường rò, suy giảm miễn dịch, đái tháo đường, nhiễm trùng họng, chấn thương cổ, thủ thuật tuyến giáp và nhiễm khuẩn huyết.
Trẻ em có viêm cổ tái diễn, người suy giảm miễn dịch, người có đái tháo đường kiểm soát kém, bệnh thận, ung thư hoặc vừa can thiệp vùng cổ.
Triệu chứng và dấu hiệu của Viêm tuyến giáp cấp
Khởi phát cấp trong vài giờ đến vài ngày, đau khu trú tăng nhanh, sốt và mệt rõ. Triệu chứng hormone không phải đặc điểm trung tâm và nhiều người vẫn bình giáp.
- Đau dữ dội vùng cổ trước, thường lệch một bên.
- Sốt, rét run, mệt và cảm giác bệnh nặng.
- Sưng nóng đỏ vùng tuyến giáp và đau khi chạm.
- Nuốt đau, khó nuốt hoặc đau lan hàm, tai.
- Khàn tiếng hoặc hạn chế quay cổ.
- Khó thở, thở rít hoặc chảy dãi do chèn ép đường thở.
- Nhiễm trùng huyết với lú lẫn, tụt huyết áp hoặc tiểu ít.
- Đau ngực nếu nhiễm trùng lan xuống trung thất.
Nên khám ngay trong ngày: khi sốt kèm đau và sưng vùng trước cổ.
Cần đến cấp cứu: khi sưng tăng nhanh, khó thở, thở rít, nuốt nước bọt khó, lơ mơ hoặc rét run dữ dội.
Cần tái khám sớm: sau điều trị để kiểm tra ổ mủ, cấy, chức năng tuyến giáp và bất thường đường rò.
Gọi 115 hoặc đến cơ sở cấp cứu khi khó thở, thở rít, cổ sưng nhanh, không nuốt được nước bọt, đau ngực, tím tái, lú lẫn, tụt huyết áp hoặc ngất. Không tự lái xe khi tình trạng nặng và không trì hoãn để thử mẹo dân gian.
Chẩn đoán Viêm tuyến giáp cấp
Chẩn đoán là cấp cứu phối hợp đánh giá đường thở, nhiễm trùng, hình ảnh và lấy bệnh phẩm. Không nên chờ xét nghiệm hormone mới xử trí khi có dấu nhiễm trùng nặng.
Bác sĩ đánh giá đường thở, giọng nói, nuốt, mức sưng, hạch cổ, dấu nhiễm trùng huyết và tìm ổ nhiễm ở họng, răng hoặc nơi khác.
Công thức máu, CRP, chức năng thận gan, lactate khi nghi nhiễm trùng huyết, cấy máu và cấy dịch chọc hút giúp đánh giá mức độ và xác định tác nhân. TSH, FT4 đánh giá chức năng nhưng có thể bình thường.
Siêu âm xác định dịch và hướng dẫn chọc hút. CT cổ có cản quang thường hữu ích khi nghi áp xe sâu, lan trung thất hoặc chèn ép đường thở; lựa chọn hình ảnh tùy tình trạng.
Chẩn đoán dựa vào hội chứng nhiễm trùng cấp vùng tuyến giáp và bằng chứng hình ảnh hoặc vi sinh. Cấy âm tính không loại trừ nếu đã dùng kháng sinh.
Điều trị Viêm tuyến giáp cấp
Mục tiêu ưu tiên là bảo vệ đường thở, kiểm soát nhiễm trùng và dẫn lưu mủ. Người bệnh thường cần đánh giá tại bệnh viện; xử trí bất thường giải phẫu giúp phòng tái phát.
Kháng sinh toàn thân được chọn theo mức độ, nguồn nhiễm, nguy cơ kháng thuốc và kết quả cấy; có thể cần điều chỉnh theo chức năng thận gan. Không tự mua hoặc dùng thuốc thừa.
Chọc hút hoặc dẫn lưu qua da có thể vừa chẩn đoán vừa điều trị. Dẫn lưu phẫu thuật được cân nhắc khi ổ mủ lớn, nhiều ngăn, tái tạo nhanh hoặc chèn ép.
Phẫu thuật có thể cần để dẫn lưu, cắt mô hoại tử hoặc xử trí đường rò xoang lê sau khi nhiễm trùng cấp được kiểm soát. Cắt tuyến giáp hiếm khi là lựa chọn đầu tiên.
Đảm bảo dịch, dinh dưỡng, giảm đau và theo dõi đường thở. Hỗ trợ hô hấp và điều trị nhiễm trùng huyết được thực hiện khi cần.
Theo dõi nhiệt độ, huyết áp, nhịp tim, hô hấp, kích thước ổ áp xe, kết quả cấy và đáp ứng kháng sinh. Tái khám để đánh giá rò bẩm sinh và chức năng tuyến giáp.
Điều trị thường kéo dài nhiều ngày đến vài tuần tùy tác nhân, áp xe, dẫn lưu và biến chứng. Không thể cam kết thời gian khỏi cố định.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Tắc nghẽn đường thở, nhiễm trùng huyết, áp xe tái phát, lan trung thất, tổn thương dây thần kinh quặt ngược, huyết khối tĩnh mạch và suy giáp sau phá hủy rộng.
Tiên lượng tốt khi chẩn đoán sớm, bảo vệ đường thở và dẫn lưu đúng lúc. Chậm điều trị, suy giảm miễn dịch và lan nhiễm trùng làm tăng nguy cơ biến chứng.
Tái phát thường gợi ý đường rò hoặc ổ nhiễm chưa xử trí. Điều trị dứt điểm bất thường giải phẫu và kiểm soát bệnh nền làm giảm nguy cơ.
Điều trị nhiễm trùng răng họng, vô khuẩn khi thủ thuật, kiểm soát đái tháo đường và đánh giá đường rò ở trẻ tái phát giúp phòng bệnh.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Viêm tuyến giáp cấp
Ăn mềm hoặc hỗ trợ dinh dưỡng nếu nuốt đau; trường hợp khó nuốt nặng cần đánh giá an toàn nuốt. Không dùng thực phẩm thay thế kháng sinh.
Nghỉ ngơi và tránh vận động gắng sức trong giai đoạn nhiễm trùng. Sau điều trị, trở lại hoạt động theo khả năng và hướng dẫn.
Không nên tự theo dõi tại nhà khi nghi bệnh. Sau xuất viện, theo dõi sốt, sưng, đau, giọng nói, nuốt và hô hấp; quay lại ngay nếu xấu đi.
- Không chườm hoặc đắp lá lên vùng sưng.
- Không tự chọc, nặn hoặc xoa bóp ổ viêm.
- Không trì hoãn kháng sinh và dẫn lưu khi được chỉ định.
- Không dùng lại kháng sinh cũ hoặc ngừng sớm.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Ở trẻ em, cần đặc biệt tìm rò xoang lê, nhất là viêm tái diễn bên trái. Đường thở nhỏ khiến nguy cơ chèn ép cao hơn.
Người cao tuổi có thể ít sốt nhưng dễ nhiễm trùng huyết, suy thận và lú lẫn; ngưỡng nhập viện cần thấp.
Thai phụ cần xử trí khẩn tương tự với lựa chọn kháng sinh và hình ảnh phù hợp thai kỳ; bảo vệ đường thở và điều trị nhiễm trùng là ưu tiên.
Cho con bú thường có thể tiếp tục với nhiều kháng sinh phù hợp, nhưng phải kiểm tra từng thuốc và tình trạng mẹ.
Nguy cơ tác nhân không điển hình, lan nhanh và cấy khó hơn; cần hội chẩn sớm và điều trị tích cực.
Đái tháo đường, bệnh thận, bệnh gan, bệnh tim và ung thư ảnh hưởng kháng sinh, dịch truyền và nguy cơ nhiễm trùng huyết.
Sau phẫu thuật hoặc chọc tuyến giáp, đau sốt và sưng cần đánh giá sớm để loại trừ nhiễm trùng hoặc tụ máu chèn ép.
Câu hỏi thường gặp về Viêm tuyến giáp cấp
Có thể nguy hiểm vì nhiễm trùng nằm gần khí quản và các khoang sâu của cổ. Áp xe có thể chèn ép đường thở, lan xuống trung thất hoặc gây nhiễm trùng huyết. Tiên lượng tốt hơn khi người bệnh được dùng kháng sinh phù hợp và dẫn lưu sớm. Sốt kèm cổ sưng đau, khó thở, thở rít, không nuốt được nước bọt, lơ mơ hoặc tụt huyết áp cần cấp cứu ngay.
Bản thân ổ viêm tuyến giáp thường không lây qua tiếp xúc thông thường. Tuy nhiên, tác nhân gây nhiễm ban đầu ở họng hoặc đường hô hấp có thể có khả năng lây riêng. Việc cách ly phụ thuộc loại vi sinh vật và bệnh nguồn, không phụ thuộc chỉ vào chẩn đoán áp xe tuyến giáp. Nhân viên y tế sẽ hướng dẫn khi có kết quả cấy hoặc nghi tác nhân đặc biệt.
Không nên tự quyết định. Người bệnh cần được đánh giá đường thở, mức nhiễm trùng và có ổ mủ hay không. Kháng sinh đơn thuần có thể không đủ nếu áp xe lớn hoặc nhiều ngăn; chọc hút hoặc dẫn lưu có thể cần thiết. Loại và đường dùng kháng sinh phụ thuộc mức nặng, cấy vi sinh, bệnh nền và chức năng thận gan. Trì hoãn dẫn lưu có thể làm bệnh nặng hơn.
Nhiều người vẫn có chức năng tuyến giáp bình thường vì phần lớn mô tuyến không bị phá hủy. Suy giáp có thể xảy ra nếu nhiễm trùng lan rộng, phải cắt bỏ nhiều mô hoặc có bệnh tuyến giáp nền. Bác sĩ có thể kiểm tra TSH và FT4 trong hoặc sau giai đoạn cấp. Không nên dùng triệu chứng mệt mỏi sau nhiễm trùng để tự kết luận suy giáp.
Viêm tuyến giáp cấp tái diễn ở trẻ, đặc biệt bên trái, có thể liên quan đường rò xoang lê bẩm sinh nối vùng họng với mô quanh tuyến giáp. Kháng sinh có thể kiểm soát đợt cấp nhưng không loại bỏ đường rò. Sau khi nhiễm trùng ổn định, bác sĩ tai mũi họng hoặc ngoại nhi có thể đánh giá hình ảnh và cân nhắc can thiệp để giảm tái phát.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

