Viêm khớp do virus là tình trạng đau, sưng hoặc viêm nhiều khớp xuất hiện trong hoặc sau một nhiễm virus. Parvovirus B19 thường gây đau đối xứng ở bàn tay, bàn chân và gối; chikungunya có thể gây sốt cao kèm đau khớp dữ dội; viêm gan B, viêm gan C, rubella và một số virus khác cũng có thể liên quan. Phần lớn trường hợp ở người có miễn dịch bình thường cải thiện khi nhiễm virus qua đi, nhưng triệu chứng có thể kéo dài, đặc biệt sau chikungunya hoặc khi nhiễm virus mạn tính. Chẩn đoán cần dựa vào thời điểm khởi phát, phát ban, sốt, yếu tố phơi nhiễm, lịch sử đi lại và xét nghiệm chọn lọc. Việc loại trừ viêm khớp nhiễm khuẩn, gút, giả gút và bệnh tự miễn giúp tránh dùng thuốc chống viêm hoặc ức chế miễn dịch không phù hợp.
Viêm khớp do virus là bệnh gì?
Viêm khớp do virus là hội chứng viêm khớp liên quan trực tiếp hoặc gián tiếp đến nhiễm virus. Virus hoặc kháng nguyên có thể đến màng hoạt dịch, tạo phức hợp miễn dịch hoặc kích hoạt cytokine gây sưng đau. Khái niệm này khác viêm khớp nhiễm khuẩn do vi khuẩn, vốn thường cần kháng sinh và dẫn lưu khẩn, và khác viêm khớp phản ứng sau nhiễm khuẩn. Bệnh có thể giống viêm khớp dạng thấp, gút hoặc giả gút; một số xét nghiệm tự miễn còn dương tính thoáng qua trong nhiễm virus, nên kết quả phải được giải thích cùng bệnh sử và diễn tiến.
| Tên bệnh | Viêm khớp do virus |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Viral arthritis |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Viêm khớp virus, bệnh khớp do virus, viral arthropathy |
| Mã ICD-10 | M01.5* – Viêm khớp trong các bệnh do virus được phân loại nơi khác; cần mã thêm bệnh virus nguyên nhân theo hệ ICD-10 áp dụng tại cơ sở. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Bệnh cơ xương khớp do nhiễm trùng; chuyên khoa Cơ xương khớp phối hợp Truyền nhiễm. |
| Cơ quan ảnh hưởng | Màng hoạt dịch và nhiều khớp ngoại biên; tùy virus có thể kèm da, gan, hệ tạo máu, thần kinh, tim hoặc thai nhi. |
| Tính chất bệnh | Thường cấp tính hoặc bán cấp; có thể lây vì nhiễm virus nền, nhưng bản thân tình trạng viêm khớp không truyền trực tiếp giữa người với người. |
| Mức độ phổ biến | Ít gặp trong tổng số viêm khớp cấp; tần suất thay đổi theo virus, mùa dịch, tiêm chủng, khu vực và lịch sử đi lại. |
| Bệnh có lây không? | Tùy nguyên nhân |
| Đường lây | Virus nguyên nhân có thể lây qua giọt bắn, muỗi truyền, máu, quan hệ tình dục, đường mẹ–con hoặc phân–miệng; cần xác định từng tác nhân. |
Tổng quan chuyên môn về Viêm khớp do virus
Sau khi virus xâm nhập, interferon và các cytokine viêm được giải phóng. Ở một số nhiễm trùng, virus hoặc kháng nguyên lưu hành đến màng hoạt dịch; ở trường hợp khác, phức hợp kháng nguyên–kháng thể hoạt hóa bổ thể. Tế bào miễn dịch được huy động làm tăng tính thấm mạch, phù và đau. Parvovirus B19 thường gây bệnh khớp trong giai đoạn đáp ứng miễn dịch; chikungunya có thể để lại viêm dai dẳng; viêm gan C hoặc HIV tạo kích thích miễn dịch kéo dài.
Có thể phân loại thành viêm khớp cấp tự giới hạn, viêm khớp kéo dài sau nhiễm virus và bệnh khớp liên quan nhiễm virus mạn. Theo tác nhân, nhóm thường gặp gồm parvovirus B19, alphavirus như chikungunya, rubella, viêm gan B, viêm gan C và HIV. Phân loại giúp chọn xét nghiệm, đánh giá khả năng lây, nhận diện nguy cơ thai kỳ và xác định có cần điều trị đặc hiệu cho virus nền hay không.
Không có một tỷ lệ chung đáng tin cậy vì viêm khớp do virus là tập hợp nhiều tác nhân. Parvovirus B19 gây đau khớp ở người lớn, đặc biệt phụ nữ; chikungunya tăng trong đợt dịch vùng có muỗi Aedes hoặc ở người đi về từ vùng lưu hành. Rubella liên quan viêm khớp ở phụ nữ trưởng thành nhiều hơn trẻ em. Dữ liệu riêng cho Việt Nam còn phân tán theo từng virus và từng đợt dịch.
Đường gây bệnh bắt đầu từ phơi nhiễm qua hô hấp, muỗi đốt, máu, tình dục, mẹ–con hoặc tiêu hóa tùy virus. Sau giai đoạn ủ bệnh, virus nhân lên và kích hoạt miễn dịch toàn thân. Khớp bị ảnh hưởng do virus hoặc kháng nguyên đến màng hoạt dịch, do phức hợp miễn dịch hoặc do viêm tồn lưu sau nhiễm.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Viêm khớp do virus
Nguyên nhân gồm parvovirus B19, chikungunya, rubella, viêm gan B, viêm gan C, HIV và một số virus khác trong bối cảnh phù hợp. Đợt đau khớp có thể trùng với sốt và phát ban, xuất hiện khi cơ thể tạo kháng thể hoặc kéo dài sau giai đoạn cấp. Thuốc, bệnh tự miễn, gút, giả gút và nhiễm khuẩn khớp là những nguyên nhân khác cần loại trừ.
Yếu tố có thể thay đổi gồm không phòng muỗi, tiếp xúc dịch tiết khi đang có dịch, dùng chung kim tiêm, quan hệ tình dục không an toàn và chưa tiêm vaccine rubella hoặc viêm gan B khi có chỉ định. Yếu tố khó thay đổi gồm nghề chăm sóc trẻ, sống hoặc đi đến vùng lưu hành, mang thai, bệnh huyết học mạn và suy giảm miễn dịch.
Nhóm dễ mắc hoặc dễ nặng gồm người vừa đi vùng có chikungunya, người tiếp xúc trẻ mắc parvovirus B19, người có phơi nhiễm máu, người chưa miễn dịch rubella, người sống với viêm gan virus hoặc HIV. Phụ nữ mang thai, người suy giảm miễn dịch và người có bệnh tan máu mạn cần ngưỡng đi khám thấp hơn.
Triệu chứng và dấu hiệu của Viêm khớp do virus
Triệu chứng thường khởi phát trong vài ngày đến vài tuần quanh thời điểm nhiễm virus. Người bệnh có thể đau nhiều khớp nhưng sưng không rõ, hoặc viêm khớp thực sự với nóng, sưng và hạn chế vận động. Parvovirus B19 hay ảnh hưởng đối xứng khớp nhỏ; chikungunya gây đau nhiều khớp dữ dội kèm sốt; viêm gan B có thể gây hội chứng giống bệnh huyết thanh.
- Đau nhiều khớp xuất hiện tương đối đột ngột, tăng khi vận động hoặc cầm nắm.
- Sưng, nóng hoặc cứng khớp; kiểu đối xứng ở bàn tay và bàn chân có thể gặp.
- Sốt, mệt mỏi, đau cơ hoặc nhức đầu trong giai đoạn nhiễm virus cấp.
- Phát ban dạng lưới hoặc dát sẩn tùy tác nhân và thời điểm miễn dịch.
- Hạn chế đi lại hoặc sinh hoạt do đau gối, cổ chân, cổ tay và khớp nhỏ.
- Triệu chứng hô hấp, tiêu hóa, vàng da hoặc hạch to có thể đi kèm.
- Đau khớp kéo dài nhiều tháng sau chikungunya hoặc một số nhiễm virus khác.
- Thiếu máu nặng hoặc cơn bất sản ở người có bệnh tan máu nhiễm parvovirus B19.
- Biểu hiện thần kinh, tim, mắt hoặc gan nặng, dù hiếm.
- Phù thai hoặc thiếu máu thai khi người mang thai nhiễm parvovirus B19.
Nên đặt lịch khám: đau hoặc sưng nhiều khớp kéo dài quá một đến hai tuần, tái phát hoặc ảnh hưởng rõ sinh hoạt. Cần khám trong ngày: sốt kèm một khớp sưng nóng, phát ban lan nhanh, vàng da, chảy máu, mất nước hoặc vừa đi vùng có dịch. Cần tái khám sớm: triệu chứng không giảm, xét nghiệm virus dương tính kèm bệnh nền, hoặc xuất hiện yếu cơ, tê bì, khó thở. Phụ nữ mang thai có phơi nhiễm parvovirus B19 hoặc rubella nên liên hệ bác sĩ sản khoa.
- Gọi 115 hoặc đến cấp cứu khi sốt cao kèm lơ mơ, khó thở, đau ngực, co giật, yếu liệt hoặc tụt huyết áp.
- Một khớp sưng nóng dữ dội kèm sốt rét run cần đánh giá khẩn để loại trừ viêm khớp nhiễm khuẩn.
- Chảy máu, đau bụng dữ dội, nôn liên tục hoặc dấu hiệu sốc trong vùng lưu hành dengue cần cấp cứu.
- Không tự lái xe khi chóng mặt, yếu nhiều hoặc rối loạn ý thức, và không trì hoãn để thử mẹo dân gian.
Chẩn đoán Viêm khớp do virus
Chẩn đoán bắt đầu bằng xác định hội chứng viêm khớp và liên hệ thời gian với sốt, phát ban, vàng da, phơi nhiễm, tiêm chủng và đi lại. Xét nghiệm virus chỉ chọn khi kết quả có khả năng thay đổi xử trí. Với một khớp sưng nóng hoặc biểu hiện nặng, chọc hút dịch khớp giúp tìm vi khuẩn và tinh thể. Công thức máu, men gan và chỉ dấu viêm hỗ trợ phân biệt nhưng không tự xác định nguyên nhân virus.
Bác sĩ hỏi ngày bắt đầu sốt và đau khớp, thứ tự xuất hiện phát ban, người tiếp xúc, muỗi đốt, lịch sử đi lại, quan hệ tình dục, truyền máu và thuốc. Khám tập trung vào số khớp đau hoặc sưng, tính đối xứng, biên độ vận động, phát ban, hạch, gan lách, vàng da, dấu mất nước và dấu thần kinh.
Xét nghiệm có thể gồm công thức máu, CRP, chức năng gan thận và nước tiểu. Huyết thanh học IgM/IgG hoặc PCR được chọn theo virus nghi ngờ và thời điểm bệnh; âm tính quá sớm hoặc dương tính do nhiễm cũ có thể gây nhầm. Dịch khớp được phân tích tế bào, nhuộm, cấy và tinh thể khi cần loại trừ nhiễm khuẩn, gút hoặc giả gút.
Hình ảnh thường không đặc hiệu trong giai đoạn cấp. Siêu âm có thể thấy tràn dịch hoặc viêm màng hoạt dịch và hỗ trợ chọc hút. X-quang hữu ích khi triệu chứng kéo dài để đánh giá tổn thương nền; MRI chỉ cân nhắc khi nghi biến chứng sâu, tổn thương thần kinh hoặc chẩn đoán khác.
Không có một bộ tiêu chuẩn chẩn đoán duy nhất cho mọi viêm khớp do virus. Chẩn đoán dựa trên kiểu viêm khớp phù hợp, bằng chứng nhiễm virus gần đây hoặc đang hoạt động, mối liên hệ thời gian hợp lý và loại trừ nguyên nhân nguy hiểm hơn. Tiêu chuẩn xác định từng virus phải dùng đúng cửa sổ xét nghiệm.
Điều trị Viêm khớp do virus
Mục tiêu là giảm đau an toàn, duy trì vận động, điều trị virus nền khi có chỉ định và nhận diện biến chứng. Trước khi dùng thuốc chống viêm, cần đánh giá dengue, bệnh gan, bệnh thận, thai kỳ, nguy cơ chảy máu và tương tác. Nhập viện khi mất nước, tổn thương cơ quan, thiếu máu nặng, triệu chứng thần kinh–tim mạch hoặc chưa loại trừ được nhiễm khuẩn khớp.
Thuốc giảm đau và chống viêm được chọn theo virus nghi ngờ, bệnh nền và nguy cơ chảy máu. Paracetamol có thể được cân nhắc; NSAID chỉ dùng khi phù hợp và dengue đã được loại trừ trong bối cảnh liên quan. Corticosteroid không phải lựa chọn mặc định. Điều trị kháng virus phụ thuộc tác nhân: viêm gan B, C hoặc HIV cần chuyên khoa, trong khi parvovirus B19 ở người khỏe mạnh thường không có thuốc đặc hiệu.
Chọc hút dịch khớp được cân nhắc khi một khớp sưng nhiều, cần loại trừ nhiễm khuẩn hoặc tinh thể, hoặc cần giảm áp lực. Tiêm thuốc vào khớp không nên thực hiện trước khi loại trừ nhiễm trùng và không phải biện pháp thường quy cho viêm khớp virus lan tỏa.
Không áp dụng
Nghỉ tương đối trong giai đoạn sốt, uống đủ nước nếu không bị hạn chế, chườm mát hoặc ấm tùy dễ chịu và vận động nhẹ trong ngưỡng đau có thể hỗ trợ hồi phục. Khi đau giảm, tăng dần biên độ vận động. Người có chikungunya kéo dài có thể cần vật lý trị liệu và kế hoạch trở lại công việc từng bước.
Theo dõi nhiệt độ, số khớp sưng, mức đau, khả năng đi lại, phát ban, lượng nước tiểu và triệu chứng cơ quan khác. Xét nghiệm máu hoặc chức năng gan thận được lặp lại khi có bất thường hoặc dùng thuốc cần theo dõi. Liên hệ bác sĩ nếu đau tăng sau giai đoạn cải thiện, khó thở, vàng da, chảy máu hoặc yếu thần kinh.
Nhiều trường hợp cấp giảm trong vài ngày đến vài tuần. Đau khớp do parvovirus B19 thường tự hết nhưng đôi khi kéo dài; chikungunya có thể để lại đau hoặc viêm khớp hàng tháng đến nhiều năm ở một nhóm người. Thời gian điều trị phụ thuộc tác nhân, cơ địa và bệnh nền, nên không thể cam kết mốc khỏi cố định.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng thường gặp nhất là đau và cứng khớp kéo dài. Biến chứng nghiêm trọng phụ thuộc virus: thiếu máu hoặc cơn bất sản do parvovirus B19, tổn thương thai, viêm gan tiến triển, biến chứng thần kinh hoặc tim hiếm gặp của chikungunya. Dùng thuốc chống viêm không phù hợp có thể gây xuất huyết, tổn thương thận hoặc gan.
Tiên lượng ở người có miễn dịch bình thường thường tốt và khớp không bị phá hủy lâu dài. Parvovirus B19 thường tự giới hạn, trong khi chikungunya có nguy cơ đau kéo dài cao hơn; viêm gan C hoặc HIV cần kiểm soát bệnh nền. Tuổi cao, bệnh nền và suy giảm miễn dịch có thể làm hồi phục lâu hơn.
Triệu chứng có thể tái xuất hiện nếu nhiễm virus mạn chưa kiểm soát, có viêm tồn lưu sau chikungunya hoặc một nguyên nhân khác bị bỏ sót. Tái phát không đồng nghĩa virus đang lây mạnh. Giảm nguy cơ bằng điều trị đúng tác nhân, tránh phơi nhiễm mới và đánh giá lại khi kiểu khớp thay đổi.
Phòng ngừa phụ thuộc virus: tiêm vaccine viêm gan B và rubella theo khuyến cáo, phòng muỗi đốt, thực hành tình dục an toàn, không dùng chung kim tiêm, vệ sinh tay và hạn chế tiếp xúc dịch tiết khi đang bệnh. Người nghi chikungunya nên tránh muỗi đốt trong tuần đầu để không truyền virus sang muỗi.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Viêm khớp do virus
Không có chế độ ăn đặc hiệu chữa viêm khớp do virus. Nên ăn đủ năng lượng và protein, uống đủ dịch nếu không bị hạn chế, tránh rượu khi có tổn thương gan hoặc dùng thuốc ảnh hưởng gan. Chế độ ăn cần cá thể hóa cho người mang thai, bệnh gan, thận hoặc đái tháo đường.
Trong giai đoạn sốt hoặc khớp sưng nhiều, giảm tải và nghỉ ngắn hạn nhưng tránh bất động kéo dài. Thực hiện cử động nhẹ nhiều lần trong ngày, sau đó tăng dần đi bộ và bài tập sức mạnh khi đau giảm. Với đau kéo dài sau chikungunya, vật lý trị liệu nên điều chỉnh theo khả năng chịu tải.
Có thể ghi nhật ký nhiệt độ, vị trí khớp đau, mức sưng, phát ban, thuốc đã dùng và yếu tố phơi nhiễm. Theo dõi khả năng uống nước, tiểu tiện và hoạt động hằng ngày. Que thử hoặc xét nghiệm mua ngoài không thay thế đánh giá y tế vì thời điểm lấy mẫu và bệnh đồng nhiễm có thể làm kết quả sai.
- Không tự dùng corticosteroid hoặc thuốc ức chế miễn dịch khi chưa loại trừ nhiễm trùng.
- Không dùng aspirin hoặc NSAID khi đang nghi dengue hoặc có chảy máu.
- Không tự mua kháng sinh vì kháng sinh không điều trị virus.
- Không cố tập nặng qua cơn sốt hoặc khớp đang sưng nóng.
- Không bỏ qua phơi nhiễm thai kỳ, vàng da, thiếu máu hoặc triệu chứng thần kinh.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Ở trẻ em, parvovirus B19 thường biểu hiện phát ban rõ hơn đau khớp; trẻ sốt kèm không chịu đứng, đau một khớp hoặc lừ đừ cần khám sớm để loại trừ nhiễm khuẩn xương khớp. Liều thuốc phải theo cân nặng và chỉ định chuyên môn, không dùng thuốc của người lớn.
Người cao tuổi dễ mất nước, suy thận do thuốc và biểu hiện nhiễm trùng không điển hình. Chikungunya có thể nặng hơn ở người trên 65 tuổi hoặc có bệnh tim mạch, tăng huyết áp và đái tháo đường. Đa thuốc làm tăng tương tác và nguy cơ té ngã.
Thai kỳ cần xác định virus vì nguy cơ khác nhau. Phơi nhiễm parvovirus B19 có thể cần xét nghiệm kháng thể và siêu âm theo dõi thai; rubella trong thai kỳ có nguy cơ nghiêm trọng; chikungunya quanh thời điểm sinh cũng cần đánh giá chuyên khoa. Không tự ngừng hoặc dùng thuốc chống viêm.
Quyết định cho con bú phụ thuộc tác nhân, mức độ bệnh và thuốc đang dùng. Nhiều nhiễm virus thông thường không mặc định yêu cầu ngừng cho bú, nhưng HIV, thuốc kháng virus hoặc tình trạng mẹ và trẻ có hướng dẫn riêng. Cần cân nhắc lợi ích–nguy cơ từng trường hợp.
Người suy giảm miễn dịch có thể không sốt hoặc không tạo kháng thể điển hình. Parvovirus B19 có thể gây nhiễm kéo dài và thiếu máu mạn; các virus khác có thể gây tổn thương cơ quan nặng hơn. Ngưỡng đi khám và xét nghiệm PCR thường thấp hơn.
Bệnh gan làm thay đổi lựa chọn thuốc và có thể là biểu hiện của viêm gan virus; bệnh thận tăng nguy cơ độc tính NSAID; bệnh tan máu tăng nguy cơ cơn bất sản do parvovirus. Tăng huyết áp, đái tháo đường và bệnh tim mạch liên quan nguy cơ chikungunya nặng.
Sau phẫu thuật, đau và sưng khớp có thể do nhiễm trùng, huyết khối, gút, giả gút hoặc phản ứng viêm, nên không nên mặc định là virus. Nếu có sốt, vết mổ đỏ, dịch tiết hoặc một khớp sưng nóng, cần đánh giá khẩn.
Câu hỏi thường gặp về Viêm khớp do virus
Tình trạng viêm tại khớp không tự lây, nhưng virus gây ra có thể lây theo đường riêng. Parvovirus B19 chủ yếu lây qua dịch tiết hô hấp, chikungunya qua muỗi, còn viêm gan B hoặc C có liên quan máu và các đường phơi nhiễm khác. Khả năng lây thay đổi theo giai đoạn; đôi khi đau khớp xuất hiện khi tải lượng virus đã giảm. Biện pháp phòng ngừa phải dựa trên tác nhân nghi ngờ.
Nhiều trường hợp ở người khỏe mạnh tự cải thiện trong vài tuần. Tuy nhiên, chikungunya có thể gây đau kéo dài; viêm gan C, HIV hoặc nhiễm virus mạn cần điều trị bệnh nền. Nếu triệu chứng không giảm, tái phát hoặc xuất hiện sưng khớp rõ, bác sĩ cần đánh giá lại để loại trừ bệnh tự miễn, gút, giả gút và nhiễm khuẩn.
Không. Xét nghiệm được chọn theo số khớp, phát ban, sốt, lịch sử đi lại, phơi nhiễm máu, thai kỳ và dịch tễ. Xét nghiệm quá rộng dễ cho kết quả dương tính của nhiễm cũ hoặc âm tính do lấy mẫu sai thời điểm. Khi một khớp sưng nóng, ưu tiên thường là chọc hút dịch để loại trừ vi khuẩn và tinh thể.
Có thể vận động nhẹ trong ngưỡng chịu được, nhưng nên nghỉ tương đối khi đang sốt hoặc khớp sưng đau nhiều. Cử động biên độ nhẹ giúp hạn chế cứng; sau đó tăng dần đi bộ và bài tập sức mạnh. Tập nặng quá sớm có thể làm đau bùng lên, nhất là sau chikungunya. Đau kéo dài nên được hướng dẫn vật lý trị liệu.
Nhập viện được cân nhắc khi mất nước, khó thở, đau ngực, lơ mơ, chảy máu, thiếu máu nặng, tổn thương gan thận, triệu chứng thần kinh hoặc chưa loại trừ được viêm khớp nhiễm khuẩn. Phụ nữ mang thai có biến chứng, trẻ sơ sinh, người suy giảm miễn dịch và người có bệnh huyết học có ngưỡng nhập viện thấp hơn.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

