Viêm cân mạc tăng bạch cầu ái toan là bệnh viêm xơ hóa hiếm gặp, làm cân mạc và mô dưới da sưng đau rồi dần cứng lại, thường đối xứng ở cẳng tay và cẳng chân. Da có thể mang bề mặt giống vỏ cam, xuất hiện rãnh dọc theo tĩnh mạch và hạn chế duỗi gấp khớp; bạch cầu ái toan trong máu thường tăng ở giai đoạn sớm nhưng có thể trở về bình thường. Bệnh dễ nhầm với xơ cứng bì hệ thống, morphea, hội chứng tăng bạch cầu ái toan hoặc bệnh do thuốc. Chẩn đoán dựa trên biểu hiện lâm sàng, xét nghiệm, MRI và sinh thiết sâu từ da đến cơ khi phù hợp. Điều trị sớm kết hợp thuốc chống viêm–điều hòa miễn dịch với vật lý trị liệu có thể giảm xơ hóa, bảo tồn tầm vận động và hạn chế co rút khớp.
Viêm cân mạc tăng bạch cầu ái toan là bệnh gì?
Viêm cân mạc tăng bạch cầu ái toan là một bệnh viêm xơ hóa của cân mạc sâu, thường kèm phù và cứng da–mô dưới da. Bệnh còn gọi là hội chứng Shulman và có một số đặc điểm chồng lấp với morphea sâu, nhưng thường không có xơ cứng đầu ngón, loét đầu chi hoặc Raynaud điển hình như xơ cứng bì hệ thống. Tên bệnh phản ánh tăng bạch cầu ái toan thường gặp trong máu hoặc mô, song dấu hiệu này không bắt buộc ở mọi thời điểm. Tổn thương nội tạng nặng hiếm hơn xơ cứng bì; vấn đề chính là đau, cứng, co rút khớp và giảm khả năng vận động.
| Tên bệnh | Viêm cân mạc tăng bạch cầu ái toan |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Eosinophilic fasciitis |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Hội chứng Shulman; viêm cân mạc lan tỏa tăng bạch cầu ái toan; Shulman syndrome |
| Mã ICD-10 | M35.4 – Viêm cân mạc lan tỏa (tăng bạch cầu ái toan) |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Bệnh mô liên kết – tự miễn/tự viêm hiếm gặp; da liễu và thấp khớp học |
| Cơ quan ảnh hưởng | Cân mạc sâu, mô dưới da và da, chủ yếu ở tứ chi; có thể ảnh hưởng cơ, khớp, gân và hiếm khi cơ quan nội tạng |
| Tính chất bệnh | Bệnh viêm xơ hóa, thường khởi phát cấp hoặc bán cấp, không lây; có thể để lại co rút và hạn chế vận động |
| Mức độ phổ biến | Rất hiếm gặp; dữ liệu dịch tễ Việt Nam chưa đầy đủ |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Viêm cân mạc tăng bạch cầu ái toan
Cơ chế chưa được hiểu hoàn toàn. Tổn thương mô hoặc kích thích miễn dịch có thể hoạt hóa bạch cầu ái toan, đại thực bào, lympho T và các cytokine thúc đẩy viêm cân mạc. Giai đoạn đầu gây phù, đau và tăng tín hiệu trên MRI; sau đó nguyên bào sợi tăng tạo collagen, làm cân mạc dày và dính vào mô lân cận. Khi xơ hóa tiến triển, bạch cầu ái toan có thể giảm dù hạn chế vận động tiếp tục nặng lên.
Không có hệ phân loại quốc tế duy nhất. Thực hành thường mô tả bệnh theo giai đoạn viêm sớm hay xơ hóa muộn, phạm vi khu trú hay lan tỏa, có hoặc không tổn thương cơ–khớp, và đáp ứng điều trị. Một số trường hợp có mảng morphea đi kèm hoặc liên quan bệnh huyết học. Mô tả mức độ giúp chọn vị trí sinh thiết, theo dõi MRI và lập kế hoạch phục hồi chức năng.
Bệnh có thể xuất hiện từ trẻ em đến người cao tuổi nhưng thường được chẩn đoán ở người trưởng thành trung niên; cả nam và nữ đều mắc. Vì rất hiếm và chưa có hệ thống đăng ký rộng, tỷ lệ mắc chính xác không rõ. Các báo cáo chủ yếu từ trung tâm chuyên khoa, nên số liệu về tuổi, giới và yếu tố khởi phát có thể chịu sai lệch chọn mẫu. Chưa có dữ liệu đại diện cho Việt Nam.
Không có đường lây. Bệnh hình thành tại mô liên kết sâu: cân mạc viêm và phù, sau đó dày xơ, kéo căng da và hạn chế trượt của cơ–gân. Tổn thương thường đối xứng ở chi, có thể lan lên thân mình hoặc cổ. Khi quanh khớp và bao gân bị ảnh hưởng, co rút và hội chứng chèn ép thần kinh có thể xuất hiện.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Viêm cân mạc tăng bạch cầu ái toan
Phần lớn trường hợp không tìm được nguyên nhân. Những yếu tố được báo cáo trước khởi phát gồm vận động gắng sức, chấn thương, nhiễm trùng, bỏng hoặc xạ trị, một số thuốc và thuốc ức chế điểm kiểm soát miễn dịch. Bệnh cũng có thể đi kèm bệnh tự miễn, rối loạn huyết học hoặc ung thư máu. Mối liên quan không chứng minh mọi trường hợp do yếu tố đó gây ra; bác sĩ cần xem xét thời gian và loại trừ nguyên nhân khác.
Yếu tố không thay đổi được chưa rõ vì bệnh quá hiếm. Vận động gắng sức bất thường, một số thuốc, liệu pháp miễn dịch ung thư và bệnh tự miễn hoặc huyết học là các yếu tố liên quan được báo cáo. Không có bằng chứng rằng chế độ ăn, vệ sinh hay tiếp xúc thông thường làm tăng nguy cơ. Người dùng thuốc mới trước khởi phát cần cung cấp danh sách đầy đủ cho bác sĩ.
Cần nghĩ đến bệnh ở người có phù đau đối xứng ở chi chuyển nhanh sang da cứng, đặc biệt khi có tăng bạch cầu ái toan hoặc dấu rãnh tĩnh mạch. Người có bệnh huyết học, morphea sâu, đang dùng thuốc ức chế điểm kiểm soát miễn dịch hoặc vừa trải qua gắng sức lớn cần được đánh giá kỹ. Trẻ khởi phát sớm, tổn thương thân mình và người chẩn đoán muộn có nguy cơ hạn chế chức năng nhiều hơn.
Triệu chứng và dấu hiệu của Viêm cân mạc tăng bạch cầu ái toan
Khởi phát thường trong vài tuần với đau, căng, phù không lõm và mệt mỏi. Sau đó da trở nên cứng như gỗ, bề mặt nhăn vỏ cam và khó véo; các rãnh dọc tĩnh mạch rõ hơn khi nâng chi. Bàn tay, ngón tay và mặt thường ít bị ảnh hưởng hơn xơ cứng bì. Triệu chứng toàn thân nhẹ có thể có, còn tổn thương nội tạng nặng là không điển hình.
- Phù không lõm, đỏ và đau ở cẳng tay hoặc cẳng chân, thường xuất hiện đối xứng.
- Da và mô dưới da dần cứng, bề mặt giống vỏ cam và giảm độ đàn hồi.
- Dấu rãnh dọc theo đường đi của tĩnh mạch nông khi chi được nâng lên.
- Đau cơ, yếu hoặc cảm giác căng sâu ở chi.
- Hạn chế duỗi gấp khớp, cứng khớp buổi sáng và hình thành co rút.
- Mệt mỏi, sốt nhẹ hoặc giảm cân nhẹ ở giai đoạn viêm.
- Viêm khớp, viêm cơ hoặc hội chứng ống cổ tay do mô xơ chèn ép.
- Mảng morphea khu trú trên vùng da bị ảnh hưởng.
- Tổn thương thân mình gây hạn chế giãn nở lồng ngực.
- Bất thường huyết học như thiếu máu bất sản, gammopathy đơn dòng hoặc hội chứng loạn sản tủy.
Nên đặt lịch khám: phù đau hai chi, da cứng tăng dần, dấu vỏ cam hoặc hạn chế khớp kéo dài. Cần khám trong ngày: yếu cơ tiến triển nhanh, đau dữ dội, sốt, khó thở hoặc xét nghiệm máu bất thường rõ. Cần tái khám sớm: tầm vận động giảm, da cứng lan rộng, xuất hiện bầm chảy máu, mệt tăng hoặc tác dụng phụ thuốc.
Bệnh hiếm khi gây cấp cứu trực tiếp, nhưng cần gọi 115 hoặc đến cấp cứu khi khó thở đột ngột, đau ngực, ngất, yếu liệt nhanh, sốt cao kèm rét run khi đang ức chế miễn dịch, hoặc chảy máu bất thường nghiêm trọng. Không tự lái xe nếu choáng hoặc yếu nhiều. Không trì hoãn để xoa bóp mạnh hay thử thuốc không rõ nguồn gốc.
Chẩn đoán Viêm cân mạc tăng bạch cầu ái toan
Bác sĩ dựa trên diễn tiến phù–cứng da, phân bố tổn thương, dấu rãnh, tầm vận động và xét nghiệm viêm. MRI giúp phát hiện dày và viêm cân mạc, đồng thời chọn vị trí sinh thiết. Sinh thiết rạch sâu từ da đến cơ có giá trị xác nhận và loại trừ bệnh xơ hóa khác. Công thức máu bình thường không loại trừ bệnh vì tăng bạch cầu ái toan có thể chỉ thoáng qua.
Khám tập trung vào độ cứng da, phù, dấu vỏ cam, rãnh tĩnh mạch, phạm vi tổn thương, sức cơ và góc vận động từng khớp. Bác sĩ tìm Raynaud, loét đầu ngón, giãn mao mạch và tổn thương mặt để phân biệt xơ cứng bì. Hạch, gan lách và dấu thiếu máu được đánh giá khi nghi bệnh huyết học.
Công thức máu có thể thấy tăng bạch cầu ái toan, nhưng mức này không phản ánh chắc chắn độ nặng. ESR/CRP, gammaglobulin, men cơ, aldolase, chức năng gan thận và điện di protein được chỉ định theo bối cảnh. Xét nghiệm tự kháng thể giúp chẩn đoán phân biệt hơn là xác nhận. Nếu có tế bào máu bất thường, bác sĩ có thể mở rộng đánh giá huyết học.
MRI là phương tiện hữu ích nhất để thấy dày, phù và tăng tín hiệu ở cân mạc; cũng có thể dùng để theo dõi đáp ứng khi khám không rõ. Siêu âm mô mềm hỗ trợ ở một số trung tâm nhưng phụ thuộc người thực hiện. X-quang thường không chẩn đoán bệnh, còn CT được dùng khi cần khảo sát biến chứng hoặc tổn thương khác.
Chưa có tiêu chuẩn chẩn đoán được xác nhận rộng rãi cho mọi quần thể. Chẩn đoán thực hành dựa trên biểu hiện lâm sàng đặc trưng, bất thường MRI và mô bệnh học cân mạc; một số bộ tiêu chí nghiên cứu yêu cầu tổn thương cân mạc trên sinh thiết hoặc hình ảnh cùng các dấu hiệu hỗ trợ. Tiêu chí không nên được dùng để tự chẩn đoán tại nhà.
Điều trị Viêm cân mạc tăng bạch cầu ái toan
Mục tiêu là kiểm soát viêm sớm trước khi xơ hóa cố định, duy trì tầm vận động và xử trí bệnh liên quan. Glucocorticoid toàn thân thường là điều trị nền; thuốc tiết kiệm steroid được thêm khi bệnh nặng, tái phát hoặc đáp ứng chưa đủ. Vật lý trị liệu bắt đầu song song, tránh chờ da mềm hoàn toàn. Nhập viện khi có suy chức năng nhanh, biến chứng huyết học hoặc nhiễm trùng nặng.
Glucocorticoid được sử dụng đầu tay dưới theo dõi chuyên khoa. Methotrexate hoặc mycophenolate mofetil thường được cân nhắc để tăng kiểm soát và giảm phơi nhiễm steroid; các thuốc khác như azathioprine, ciclosporin, hydroxychloroquine, rituximab, thuốc nhắm IL-5, JAK inhibitor hoặc immunoglobulin tĩnh mạch chỉ áp dụng trong trường hợp chọn lọc, thường dựa trên bằng chứng hạn chế. Không tự dùng vì nguy cơ nhiễm trùng, độc gan–thận và ảnh hưởng tế bào máu.
Sinh thiết rạch sâu là thủ thuật chẩn đoán chính và cần lấy đủ da, mô dưới da, cân mạc, đôi khi một phần cơ. Tiêm nội khớp hoặc can thiệp giảm chèn ép chỉ được xem xét theo biến chứng cụ thể. Các kỹ thuật quang trị liệu hoặc quang hóa trị liệu chỉ dùng tại trung tâm có kinh nghiệm cho bệnh kháng trị.
Phẫu thuật không điều trị quá trình viêm nền. Có thể cân nhắc giải phóng co rút nặng, hội chứng ống cổ tay hoặc sửa biến dạng sau khi bệnh được kiểm soát và phục hồi chức năng tối ưu. Mổ khi viêm còn hoạt động có nguy cơ sẹo và tái co rút, nên quyết định cần phối hợp thấp khớp, da liễu, phục hồi chức năng và ngoại khoa.
Vật lý trị liệu duy trì duỗi khớp, sức cơ và khả năng đi lại; hoạt động trị liệu hỗ trợ bàn tay và sinh hoạt hằng ngày. Chườm ấm nhẹ, chăm sóc da khô, giảm đau phù hợp và hỗ trợ tâm lý có thể cải thiện chất lượng sống. Cần bảo vệ xương và chuyển hóa khi dùng steroid kéo dài.
Theo dõi gồm mức đau, vùng da cứng, tầm vận động, sức cơ, khả năng làm việc và các dấu hiệu huyết học. Công thức máu, CRP/ESR, chức năng gan thận và xét nghiệm độc tính thuốc được lặp theo phác đồ. MRI có thể được dùng khi cần xác định còn viêm hoạt động hay chủ yếu là xơ hóa.
Đáp ứng viêm có thể bắt đầu trong vài tuần, nhưng da mềm và tầm vận động cải thiện trong nhiều tháng. Điều trị thường kéo dài từ nhiều tháng đến hơn một năm, đặc biệt khi cần giảm steroid chậm hoặc có tái phát. Thời gian phục hồi phụ thuộc độ trễ chẩn đoán, phạm vi tổn thương và mức co rút đã hình thành.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng thường gặp nhất là co rút khớp, giảm tầm vận động, yếu cơ và khuyết tật chức năng. Hội chứng ống cổ tay, viêm khớp, hạn chế hô hấp do tổn thương thân mình và tổn thương nội tạng hiếm có thể xảy ra. Một số người có rối loạn huyết học nghiêm trọng. Thuốc điều trị có thể gây nhiễm trùng, loãng xương, độc gan hoặc giảm tế bào máu.
Nhiều người cải thiện với điều trị sớm, nhưng tốc độ hồi phục chậm và xơ hóa lâu ngày có thể tồn tại. Chẩn đoán muộn, tổn thương thân mình, khởi phát rất sớm và morphea đi kèm được báo cáo liên quan đáp ứng kém hơn. Tiên lượng chức năng tốt hơn khi phục hồi vận động được thực hiện đều đặn ngay từ đầu.
Bệnh có thể tái phát khi giảm thuốc hoặc sau giai đoạn lui bệnh, thường biểu hiện bằng đau, phù mới, cứng da tăng hoặc giảm tầm vận động. Bạch cầu ái toan không phải lúc nào cũng tăng lại. Giảm thuốc từ từ theo đánh giá bác sĩ và duy trì bài tập giúp phát hiện, xử trí sớm đợt tái hoạt.
Chưa có cách phòng khởi phát đặc hiệu. Người đã mắc nên tránh gắng sức đột ngột vượt mức chịu đựng trong giai đoạn hoạt động, báo bác sĩ về thuốc mới và theo dõi bệnh huyết học nếu có chỉ định. Phòng biến chứng phụ thuộc điều trị sớm, vật lý trị liệu và kiểm soát tác dụng phụ của thuốc.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Viêm cân mạc tăng bạch cầu ái toan
Không có chế độ ăn chữa bệnh. Ăn đủ protein, canxi và vitamin D từ thực phẩm phù hợp hỗ trợ cơ–xương, đặc biệt khi dùng steroid; hạn chế muối và đường nếu có phù, tăng huyết áp hoặc tăng đường huyết. Không tự dùng L-tryptophan, thảo dược hay sản phẩm tăng miễn dịch không rõ thành phần.
Bài tập kéo giãn nhẹ, vận động chủ động và tăng sức cơ được cá thể hóa theo giai đoạn. Tránh tập quá sức gây đau kéo dài hoặc tổn thương mô mới, nhưng bất động hoàn toàn làm tăng co rút. Nghỉ ngơi xen kẽ, giữ ấm và điều chỉnh dụng cụ lao động có thể giúp duy trì chức năng.
Người bệnh có thể chụp ảnh vùng da theo cùng ánh sáng, đo vòng chi, ghi mức đau và tầm vận động đơn giản do chuyên viên hướng dẫn. Theo dõi khả năng nắm tay, duỗi khuỷu, bước đi và hoạt động hằng ngày giúp nhận ra thay đổi. Không tự bóp nắn sâu hoặc dùng lực mạnh để kiểm tra cân mạc.
- Không chờ bạch cầu ái toan tăng mới đi khám khi da đang cứng nhanh.
- Không xoa bóp sâu hoặc kéo khớp quá mức trong giai đoạn viêm đau.
- Không tự dùng steroid hoặc thuốc ức chế miễn dịch.
- Không bỏ vật lý trị liệu khi triệu chứng đau đã giảm.
- Không bỏ qua bầm chảy máu, nhiễm trùng hoặc mệt bất thường khi đang điều trị.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Bệnh ở trẻ em hiếm nhưng có thể gây co rút và ảnh hưởng tăng trưởng nếu tổn thương kéo dài. Trẻ cần đánh giá thấp khớp nhi, da liễu và phục hồi chức năng; liều thuốc, bảo vệ xương, vaccine và theo dõi dậy thì phải cá thể hóa. Cha mẹ không nên ép kéo khớp gây đau hoặc dùng thuốc người lớn.
Người cao tuổi có nguy cơ loãng xương, đái tháo đường, tăng huyết áp, nhiễm trùng và yếu cơ do steroid cao hơn. Biểu hiện cứng da cũng có thể bị nhầm với phù tĩnh mạch hoặc bệnh xơ hóa khác. Mục tiêu vận động cần tính đến té ngã, bệnh tim phổi và đa thuốc.
Dữ liệu thai kỳ rất hạn chế. Người bệnh nên trao đổi trước khi có thai vì một số thuốc điều hòa miễn dịch cần thay đổi từ sớm, trong khi ngừng đột ngột có thể làm bệnh hoạt động. Theo dõi cần phối hợp sản khoa nguy cơ cao, thấp khớp và da liễu.
Quyết định cho con bú phụ thuộc thuốc đang dùng và tình trạng bệnh. Một số điều trị có thể dùng trong điều kiện theo dõi, thuốc khác cần tránh hoặc điều chỉnh thời điểm. Không tự ngừng thuốc hoặc ngừng cho bú khi chưa được tư vấn cá thể hóa.
Người suy giảm miễn dịch hoặc đang điều trị ung thư có thể có nguyên nhân khác gây phù, xơ hóa và tăng bạch cầu ái toan. Thuốc ức chế điểm kiểm soát miễn dịch đã được báo cáo liên quan bệnh. Khi điều trị ức chế miễn dịch, sốt hoặc nhiễm trùng cần được đánh giá sớm hơn.
Bệnh tuyến giáp tự miễn, lupus, Sjögren, bệnh viêm ruột và rối loạn huyết học có thể đi kèm. Thiếu máu, giảm tiểu cầu, gammopathy đơn dòng hoặc hạch bất thường cần chuyên khoa huyết học. Bệnh gan thận và nguy cơ thai kỳ ảnh hưởng lựa chọn thuốc tiết kiệm steroid.
Sau sinh thiết sâu, cần theo dõi đau tăng, đỏ nóng, chảy dịch, sốt và hạn chế vận động mới. Vết mổ nên được chăm sóc theo hướng dẫn, đồng thời tiếp tục vận động vùng lân cận trong giới hạn an toàn. Nếu đã phẫu thuật giải co rút, phục hồi chức năng sau mổ quyết định nhiều đến kết quả.
Câu hỏi thường gặp về Viêm cân mạc tăng bạch cầu ái toan
Bệnh hiếm khi gây suy đa cơ quan cấp, nhưng có thể để lại co rút khớp, yếu cơ và khuyết tật nếu chẩn đoán muộn. Một số người có rối loạn huyết học hoặc tác dụng phụ điều trị nghiêm trọng. Nguy cơ phụ thuộc phạm vi tổn thương, tốc độ xơ hóa và bệnh đi kèm. Da cứng tăng nhanh, yếu cơ, khó thở, sốt hoặc xét nghiệm máu bất thường cần được đánh giá sớm.
Không. Tăng bạch cầu ái toan thường rõ ở giai đoạn đầu và có thể giảm tự nhiên hoặc sau điều trị. Chẩn đoán dựa trên toàn bộ hình ảnh lâm sàng, MRI và sinh thiết sâu khi cần. Một kết quả công thức máu bình thường không giải thích được da cứng đối xứng, dấu rãnh hoặc giảm tầm vận động, vì vậy không nên trì hoãn khám chuyên khoa.
Nhiều người đạt lui bệnh và cải thiện chức năng, đặc biệt khi điều trị sớm. Tuy nhiên phần mô đã xơ hóa và co rút lâu ngày có thể không hồi phục hoàn toàn, và bệnh có thể tái phát khi giảm thuốc. Kết quả tốt nhất thường cần phối hợp thuốc với vật lý trị liệu liên tục. Không có thời hạn khỏi cố định cho mọi người.
Nên ưu tiên kéo giãn nhẹ, vận động chủ động và tăng sức cơ theo chương trình của chuyên viên phục hồi chức năng. Tập đều quan trọng hơn tập nặng. Trong giai đoạn phù đau, cần giảm tải và tránh vận động gắng sức đột ngột; bất động hoàn toàn lại làm co rút nhanh hơn. Dừng tập và liên hệ bác sĩ nếu đau tăng kéo dài, yếu mới xuất hiện hoặc khó thở.
Có thể. Tái phát thường xảy ra khi giảm thuốc, sau ngừng điều trị hoặc khi bệnh chưa được kiểm soát hoàn toàn. Dấu hiệu sớm có thể là đau sâu, phù trở lại, da cứng lan rộng hoặc giảm tầm vận động, trong khi bạch cầu ái toan vẫn bình thường. Tái khám định kỳ và ghi nhận chức năng hằng ngày giúp phát hiện đợt hoạt động trước khi co rút tăng.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

