Ung thư tuyến giáp thể tủy là ung thư tuyến giáp thể tủy phát sinh từ tế bào c tiết calcitonin, khác với các ung thư biệt hóa xuất phát từ tế bào nang. Bệnh ảnh hưởng chủ yếu đến tế bào c cận nang của tuyến giáp; có thể lan hạch cổ, gan, phổi và xương. Người bệnh có thể gặp nhân tuyến giáp hoặc khối cổ chắc, lớn dần., hạch cổ to hoặc cảm giác căng vùng cổ., khàn tiếng, khó nuốt hoặc khó thở khi u xâm lấn.. Đây là ung thư cần được xác định bằng mô bệnh học và đánh giá giai đoạn để lựa chọn phẫu thuật, điều trị toàn thân hoặc theo dõi phù hợp. Chẩn đoán sớm, đánh giá đúng mức độ và phối hợp đa chuyên khoa giúp giảm biến chứng và cải thiện khả năng kiểm soát bệnh.
Ung thư tuyến giáp thể tủy là bệnh gì?
Ung thư tuyến giáp thể tủy phát sinh từ tế bào C tiết calcitonin, khác với các ung thư biệt hóa xuất phát từ tế bào nang. Một phần trường hợp liên quan đột biến mầm RET và hội chứng đa u nội tiết type 2, vì vậy tư vấn và xét nghiệm di truyền có vai trò quan trọng.
| Tên bệnh | Ung thư tuyến giáp thể tủy |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Medullary thyroid carcinoma |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Ung thư biểu mô tuyến giáp thể tủy; MTC |
| Mã ICD-10 | C73 – U ác của tuyến giáp |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Nội tiết - Chuyển hóa; bệnh tuyến giáp |
| Cơ quan ảnh hưởng | Tế bào C cận nang của tuyến giáp; có thể lan hạch cổ, gan, phổi và xương. |
| Tính chất bệnh | Bệnh ác tính, không lây; có thể xuất hiện rải rác hoặc di truyền. |
| Mức độ phổ biến | Hiếm gặp, chiếm tỷ lệ nhỏ trong ung thư tuyến giáp. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Ung thư tuyến giáp thể tủy
Biến đổi hoạt hóa gen RET hoặc các đường tín hiệu liên quan làm tế bào C tăng sinh, tạo khối u và tiết calcitonin. Khối u thường lan theo đường bạch huyết đến hạch cổ, sau đó có thể di căn gan, phổi hoặc xương. Tế bào C không hấp thu iod nên iod phóng xạ không có vai trò điều trị.
Bệnh gồm thể rải rác và thể di truyền. Thể di truyền có thể nằm trong MEN2A, MEN2B hoặc ung thư thể tủy gia đình; phân loại này quyết định nhu cầu xét nghiệm RET và sàng lọc người thân.
Bệnh hiếm, có thể xuất hiện ở mọi tuổi. Thể di truyền thường khởi phát sớm hơn thể rải rác; dữ liệu dịch tễ riêng tại Việt Nam chưa đầy đủ.
Không lây truyền. Bệnh hình thành từ các bất thường nội sinh của tuyến giáp hoặc mất bù của cường giáp nền, không do đường phơi nhiễm giữa người với người.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Ung thư tuyến giáp thể tủy
Đột biến mầm RET gây phần lớn trường hợp di truyền. Thể rải rác thường do biến đổi mắc phải trong tế bào u; nhiều người không có yếu tố khởi phát rõ ràng.
Tiền sử gia đình ung thư thể tủy hoặc MEN2, mang biến thể RET gây bệnh, u tủy thượng thận, cường cận giáp và tuổi tăng trong thể rải rác.
Nhóm cần đánh giá chuyên sâu gồm người có tiền sử gia đình MEN2 hoặc ung thư thể tủy, người mang biến thể RET, người có u tủy thượng thận hoặc cường cận giáp và người có calcitonin tăng.
Triệu chứng và dấu hiệu của Ung thư tuyến giáp thể tủy
Biểu hiện có thể kín đáo lúc đầu hoặc tiến triển nhanh tùy loại bệnh. Một số người được phát hiện qua khám hoặc siêu âm, trong khi người khác xuất hiện triệu chứng chèn ép, rối loạn tim mạch hoặc suy cơ quan. Không có triệu chứng đơn lẻ nào đủ để tự chẩn đoán.
- Nhân tuyến giáp hoặc khối cổ chắc, lớn dần.
- Hạch cổ to hoặc cảm giác căng vùng cổ.
- Khàn tiếng, khó nuốt hoặc khó thở khi u xâm lấn.
- Tiêu chảy hoặc đỏ bừng mặt ở một số trường hợp tiết hormon mạnh.
Đau xương, vàng da, sụt cân hoặc ho kéo dài có thể gợi ý bệnh di căn; hội chứng Cushing hiếm gặp do tiết ACTH lạc chỗ.
Nên đặt lịch khám: khi có nhân cổ, khàn tiếng kéo dài, khó nuốt hoặc triệu chứng tăng dần.
Cần khám trong ngày: khi khối cổ lớn nhanh, đau tăng, hồi hộp nhiều hoặc sốt không rõ nguyên nhân.
Cần tái khám sớm: khi có triệu chứng mới sau điều trị, xét nghiệm theo dõi bất thường hoặc bỏ lỡ lịch theo dõi.
Gọi 115 hoặc đến cơ sở cấp cứu ngay khi khó thở, thở rít, tím tái, đau ngực, ngất, rối loạn ý thức, co giật, sốc hoặc chảy máu vùng cổ. Không tự lái xe khi tình trạng nặng và không trì hoãn để thử mẹo dân gian.
Chẩn đoán Ung thư tuyến giáp thể tủy
Chẩn đoán phối hợp bệnh sử, khám lâm sàng, xét nghiệm hormon hoặc dấu ấn, siêu âm và hình ảnh phù hợp. Mô bệnh học hoặc tiêu chuẩn lâm sàng chuyên khoa được dùng để xác định. Người đọc không nên tự diễn giải một kết quả riêng lẻ.
Bác sĩ khám nhân giáp, hạch cổ, giọng nói và dấu hiệu xâm lấn. Khi nghi bệnh di truyền, cần tìm biểu hiện u tủy thượng thận và cường cận giáp trước khi phẫu thuật.
Calcitonin và CEA hỗ trợ chẩn đoán, đánh giá gánh nặng bệnh và theo dõi. Chọc hút kim nhỏ kèm nhuộm hóa mô miễn dịch có thể định hướng. Xét nghiệm RET mầm được khuyến nghị để nhận diện thể di truyền và tư vấn gia đình.
Siêu âm cổ đánh giá u và hạch. CT hoặc MRI cổ-ngực, hình ảnh gan và xương được dùng khi calcitonin cao, bệnh lan rộng hoặc có triệu chứng. PET/CT có thể hữu ích trong một số ca tái phát.
Chẩn đoán dựa trên mô bệnh học phù hợp, calcitonin và dấu ấn tế bào C. Cần xác định giai đoạn TNM, tình trạng RET và loại trừ u tủy thượng thận trước phẫu thuật ở người nghi MEN2.
Điều trị Ung thư tuyến giáp thể tủy
Phẫu thuật là điều trị nền tảng khi bệnh còn có thể cắt bỏ. Không dùng iod phóng xạ. Bệnh tiến triển cần điều trị đích theo đột biến, kiểm soát triệu chứng và theo dõi calcitonin, CEA.
Thuốc ức chế RET chọn lọc hoặc thuốc ức chế đa kinase có thể được cân nhắc cho bệnh tiến triển, có triệu chứng hoặc không thể phẫu thuật. Lựa chọn cần dựa trên xét nghiệm phân tử, bệnh kèm và nguy cơ tác dụng không mong muốn.
Xạ trị ngoài, can thiệp gan, đốt tổn thương hoặc thuốc bảo vệ xương có thể dùng chọn lọc để kiểm soát tổn thương tại chỗ hay triệu chứng di căn.
Cắt toàn bộ tuyến giáp thường đi kèm nạo hạch khoang trung tâm và các khoang bên khi có chỉ định. Phạm vi mổ phụ thuộc giai đoạn, hạch bệnh và nguy cơ di truyền.
Hỗ trợ dinh dưỡng, kiểm soát đau, phục hồi giọng nói và nuốt, chăm sóc tâm lý, phòng huyết khối và vận động phù hợp có thể cần thiết. Biện pháp hỗ trợ phải phối hợp với điều trị chính và không thay thế điều trị chuyên khoa.
Theo dõi triệu chứng, khám cổ, xét nghiệm chuyên biệt, chức năng tuyến giáp, chức năng gan thận và hình ảnh theo nguy cơ. Liên hệ bác sĩ khi triệu chứng tăng, xuất hiện tác dụng không mong muốn hoặc bỏ lỡ điều trị.
Thời gian điều trị thay đổi từ cấp cứu vài ngày đến phẫu thuật, điều trị bổ trợ và theo dõi nhiều năm. Không thể ấn định thời điểm khỏi vì còn phụ thuộc giai đoạn, đáp ứng và bệnh nền.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Tái phát hạch cổ, di căn gan, phổi hoặc xương, tiêu chảy do hormon; biến chứng điều trị gồm suy giáp, hạ calci máu, tổn thương thần kinh thanh quản và độc tính thuốc đích.
Tiên lượng phụ thuộc giai đoạn, khả năng cắt hết u, tốc độ tăng calcitonin và CEA, cũng như tình trạng di căn. Bệnh khu trú có thể kiểm soát lâu dài; bệnh di căn cần theo dõi liên tục.
Ung thư thể tủy có thể tồn lưu hoặc tái phát sau phẫu thuật. Calcitonin và CEA không giảm hoặc tăng trở lại là tín hiệu cần đánh giá thêm bằng hình ảnh.
Không phải mọi trường hợp đều phòng ngừa được. Có thể giảm biến chứng bằng khám sớm khi có nhân cổ hoặc cường giáp, tuân thủ điều trị, không tự ngừng thuốc, kiểm soát bệnh nền và tái khám đúng lịch. Người có nguy cơ di truyền cần tư vấn chuyên khoa.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Ung thư tuyến giáp thể tủy
Ăn đa dạng, đủ năng lượng và protein; điều chỉnh độ mềm khi khó nuốt. Không tự kiêng iod tuyệt đối hoặc dùng liều iod cao. Chế độ ít iod chỉ áp dụng khi được bác sĩ chuẩn bị cho iod phóng xạ.
Duy trì vận động phù hợp thể trạng, ngủ đủ và giảm gắng sức khi hồi hộp, suy tim, khó thở hoặc sau phẫu thuật. Trở lại công việc cần dựa trên hồi phục, điều trị đang dùng và tư vấn của bác sĩ.
Có thể ghi nhận nhịp tim, thân nhiệt, cân nặng, triệu chứng cổ, khả năng nuốt và tác dụng phụ thuốc. Theo dõi tại nhà không thay thế xét nghiệm, siêu âm hoặc đánh giá đường thở tại cơ sở y tế.
- Không tự chẩn đoán chỉ dựa vào nhân cổ, triệu chứng hoặc kết quả xét nghiệm đơn lẻ.
- Không tự mua, ngừng hoặc thay đổi thuốc nội tiết, thuốc kháng giáp hay thuốc điều trị ung thư.
- Không trì hoãn cấp cứu khi khó thở, rối loạn ý thức, đau ngực hoặc tình trạng xấu nhanh.
- Không dùng thực phẩm bổ sung thay thế phẫu thuật, thuốc hoặc theo dõi chuyên khoa.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Trẻ mang biến thể RET cần được quản lý bởi nhóm di truyền, nội tiết nhi và ngoại khoa. Thời điểm phẫu thuật dự phòng phụ thuộc biến thể và nguy cơ, không nên trì hoãn tự ý.
Cần cân nhắc bệnh tim mạch, chức năng gan thận, đa thuốc và khả năng chịu phẫu thuật hoặc thuốc đích. Mục tiêu điều trị được cá thể hóa theo triệu chứng và tốc độ tiến triển.
Phụ nữ mang thai mắc hoặc nghi ung thư thể tủy cần hội chẩn chuyên khoa. Xét nghiệm và thời điểm phẫu thuật được cá thể hóa; một số thuốc điều trị đích có nguy cơ cho thai và không được tự dùng.
Quyết định dùng thuốc toàn thân khi cho con bú cần đánh giá lợi ích–nguy cơ; nhiều thuốc đích có thể yêu cầu ngừng cho bú. Không tự ngừng levothyroxine sau mổ.
Người suy giảm miễn dịch có nguy cơ nhiễm trùng và biến chứng điều trị cao hơn, biểu hiện có thể không điển hình. Ngưỡng đi khám nên thấp hơn và kế hoạch điều trị cần phối hợp với bác sĩ quản lý bệnh nền.
Sau phẫu thuật cần theo dõi khó thở, chảy máu cổ, khàn tiếng, tê quanh miệng hoặc co rút cơ. Dùng hormon thay thế và calci theo đơn; tái khám để nhận kết quả mô bệnh học và kế hoạch tiếp theo.
Câu hỏi thường gặp về Ung thư tuyến giáp thể tủy
Có. Mức độ nguy hiểm phụ thuộc loại bệnh, giai đoạn, tốc độ tiến triển và bệnh nền. Người có khó thở, rối loạn ý thức, khối cổ lớn nhanh hoặc suy cơ quan cần được đánh giá khẩn. Khám sớm và điều trị đúng chuyên khoa giúp giảm nguy cơ biến chứng.
Không. Ung thư tuyến giáp thể tủy không lây từ người sang người qua tiếp xúc, ăn uống hay hô hấp. Người thân không cần cách ly. Tuy nhiên, với ung thư thể tủy, một số trường hợp có yếu tố di truyền nên người thân có thể được tư vấn xét nghiệm RET theo chỉ định.
Tiên lượng phụ thuộc giai đoạn, khả năng cắt hết u, tốc độ tăng calcitonin và CEA, cũng như tình trạng di căn. Bệnh khu trú có thể kiểm soát lâu dài; bệnh di căn cần theo dõi liên tục. Kết quả của từng người khác nhau và cần dựa trên giai đoạn, xét nghiệm, đáp ứng điều trị và sức khỏe tổng thể.
Thường có. Sau giai đoạn điều trị ban đầu, người bệnh cần tái khám, xét nghiệm và hình ảnh theo kế hoạch. Không nên tự ngừng thuốc hoặc bỏ theo dõi khi cảm thấy khỏe vì bệnh có thể tồn lưu, tái phát hoặc gây rối loạn hormon.
Cần cấp cứu khi khó thở, thở rít, đau ngực, ngất, nhịp tim rất nhanh, sốt cao, lú lẫn, co giật, nôn không kiểm soát hoặc tình trạng xấu nhanh. Hãy gọi 115, không tự lái xe khi nặng và không trì hoãn để thử biện pháp tại nhà.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

