Ung thư bàng quang là khối u ác tính hình thành từ các tế bào lót mặt trong bàng quang, cơ quan chứa nước tiểu trước khi thải ra ngoài. Phần lớn là ung thư biểu mô niệu mạc. Dấu hiệu thường gặp nhất là tiểu ra máu, đôi khi không đau và chỉ xuất hiện từng đợt; một số người có tiểu buốt, tiểu gấp hoặc tiểu nhiều lần. Bệnh được chia quan trọng thành nhóm chưa xâm lấn cơ và nhóm đã xâm lấn cơ, vì cách điều trị và tiên lượng khác nhau. Chẩn đoán xác định chủ yếu bằng nội soi bàng quang và cắt u qua niệu đạo để xét nghiệm mô bệnh học, kết hợp hình ảnh đánh giá đường niệu và mức lan. Điều trị có thể gồm cắt u nội soi, thuốc bơm vào bàng quang, phẫu thuật cắt bàng quang, xạ trị và thuốc toàn thân. Theo dõi lâu dài rất quan trọng do nguy cơ tái phát.
Ung thư bàng quang là bệnh gì?
Ung thư bàng quang là sự tăng sinh ác tính của tế bào trong thành bàng quang, thường bắt đầu ở lớp biểu mô niệu mạc tiếp xúc trực tiếp với nước tiểu. Khoảng lớn các trường hợp có mô học biểu mô niệu mạc; các thể vảy, tuyến, tế bào nhỏ và biến thể khác ít gặp hơn nhưng có thể ảnh hưởng điều trị. Khái niệm quan trọng nhất là bệnh chưa xâm lấn cơ, gồm u nhú khu trú ở niêm mạc, xâm lấn lớp mô liên kết nông hoặc carcinoma tại chỗ, và bệnh đã xâm lấn lớp cơ detrusor. U chưa xâm lấn cơ vẫn là ung thư và có thể tái phát hoặc tiến triển, không đồng nghĩa “lành tính”. U xâm lấn cơ có nguy cơ lan hạch và di căn cao hơn. Bác sĩ cần cắt u qua niệu đạo đủ sâu, có lớp cơ trong mẫu khi phù hợp, để xác định nhóm bệnh và lập kế hoạch.
| Tên bệnh | Ung thư bàng quang |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Bladder cancer |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Ung thư biểu mô niệu mạc bàng quang; ung thư biểu mô chuyển tiếp bàng quang; urothelial bladder cancer; bladder urothelial carcinoma |
| Mã ICD-10 | C67 – U ác tính bàng quang; mã vị trí chi tiết C67.0–C67.9 tùy phần bàng quang |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Ung thư của cơ quan chứa nước tiểu; thuộc nhóm ung thư niệu mạc bàng quang, quản lý bởi Tiết niệu, Ung bướu và Xạ trị |
| Cơ quan ảnh hưởng | Bàng quang là cơ quan khởi phát; bệnh có thể xâm lấn cơ bàng quang, mỡ quanh bàng quang, tuyến tiền liệt, tử cung, âm đạo, thành chậu, hạch và cơ quan xa. |
| Tính chất bệnh | Bệnh ác tính, không lây, có thể không xâm lấn cơ hoặc xâm lấn cơ; phần lớn trường hợp là ung thư biểu mô niệu mạc và có nguy cơ tái phát. |
| Mức độ phổ biến | Là một trong những ung thư thường gặp của hệ tiết niệu; phổ biến hơn rõ rệt so với ung thư bể thận và niệu quản. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Ung thư bàng quang
Các chất gây ung thư được đào thải qua nước tiểu tiếp xúc lặp lại với niệu mạc bàng quang, tạo đột biến và thay đổi biểu sinh. Một con đường thường dẫn đến u nhú độ thấp, tái phát nhiều nhưng ít xâm lấn; con đường khác liên quan tổn thương phẳng độ cao và carcinoma tại chỗ, dễ tiến triển vào cơ. Khi tế bào vượt qua màng đáy, khối u xâm nhập mô liên kết, lớp cơ và mỡ quanh bàng quang. Sau đó bệnh có thể lan theo bạch huyết đến hạch chậu hoặc theo máu đến phổi, gan, xương và cơ quan khác. Toàn bộ niệu mạc có thể mang tổn thương phân tử do cùng phơi nhiễm, giải thích khả năng xuất hiện nhiều ổ hoặc u ở đường niệu trên.
Ung thư bàng quang được phân loại theo mô học, độ mô học, giai đoạn TNM và nhóm nguy cơ. Về giai đoạn, Ta là u nhú không xâm lấn, Tis là carcinoma tại chỗ, T1 xâm lấn mô liên kết dưới niêm mạc, T2 xâm lấn cơ, T3 vào mỡ quanh bàng quang và T4 vào cơ quan lân cận; hạch và di căn được mô tả riêng. Ta, T1 và Tis thường được gọi là ung thư bàng quang chưa xâm lấn cơ. Độ mô học thấp hoặc cao phản ánh mức bất thường và khả năng tiến triển. Với bệnh chưa xâm lấn cơ, kích thước, số lượng, tái phát, giai đoạn, độ, carcinoma tại chỗ và biến thể mô học được dùng để xếp nguy cơ thấp, trung bình, cao hoặc rất cao. Phân loại này định hướng thuốc nội bàng quang, cắt lại, cắt bàng quang và lịch nội soi.
Ung thư bàng quang gặp chủ yếu ở người trung niên và cao tuổi, nam được chẩn đoán nhiều hơn nữ. Tỷ lệ thay đổi theo mức sử dụng thuốc lá, phơi nhiễm công nghiệp, tiếp cận chẩn đoán và cấu trúc dân số. Ở nhiều quốc gia, phần lớn ca mới thuộc nhóm chưa xâm lấn cơ, nhưng các trường hợp xâm lấn cơ tạo gánh nặng tử vong lớn hơn. Một số vùng có sán máng đường niệu ghi nhận tỷ lệ ung thư biểu mô vảy cao hơn, trong khi tại Việt Nam và nhiều nước khác ung thư biểu mô niệu mạc vẫn là loại thường gặp. Số liệu dịch tễ trong nước cần được lấy từ cơ quan đăng ký ung thư chính thức; không nên dùng tỷ lệ của một bệnh viện để suy ra toàn quốc.
Bệnh không lây từ người sang người. Các chất gây ung thư hòa tan trong nước tiểu tiếp xúc với biểu mô bàng quang trong thời gian dài, gây tổn thương phân tử. Tế bào bất thường phát triển thành u nhú hướng vào lòng bàng quang hoặc tổn thương phẳng khó thấy. Khối u có thể lan rộng trên bề mặt, xâm nhập thành bàng quang, xuyên qua cơ và đi vào mạch bạch huyết hoặc máu. Tế bào niệu mạc bất thường cũng có thể xuất hiện ở niệu quản và bể thận do cùng “trường” phơi nhiễm, nên người bệnh đôi khi cần khảo sát đường niệu trên.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Ung thư bàng quang
Ung thư bàng quang hình thành do tích lũy biến đổi DNA làm tế bào niệu mạc tăng sinh và tránh cơ chế kiểm soát. Ở đa số người bệnh không xác định được một nguyên nhân đơn lẻ. Khói thuốc là nguồn chất gây ung thư chính có thể thay đổi; các chất này vào máu, được thận lọc và cô đặc trong nước tiểu. Phơi nhiễm amin thơm trong một số nghề nghiệp cũng góp phần. Xạ trị vùng chậu, cyclophosphamide trong quá khứ, nhiễm sán máng mạn, catheter lâu dài và viêm mạn có liên quan một số trường hợp hoặc thể mô học. Yếu tố di truyền và lịch sử gia đình có vai trò nhỏ hơn nhưng cần chú ý. Có nguy cơ không đồng nghĩa chắc chắn mắc, và người không hút thuốc vẫn có thể bị bệnh.
- Hút thuốc: thuốc lá điếu và các sản phẩm thuốc lá tạo chất gây ung thư được bài tiết qua nước tiểu; nguy cơ giảm dần sau cai nhưng không trở về ngay mức người chưa hút.
- Nghề nghiệp: tiếp xúc kéo dài với amin thơm và hóa chất trong ngành nhuộm, cao su, da, sơn, in ấn hoặc dầu mỏ khi kiểm soát phơi nhiễm kém.
- Tuổi và giới: nguy cơ tăng theo tuổi; nam mắc nhiều hơn nhưng nữ có thể chẩn đoán muộn nếu tiểu máu bị nhầm với nhiễm trùng hoặc phụ khoa.
- Tiền sử điều trị: xạ trị vùng chậu, cyclophosphamide hoặc ifosfamide và một số phơi nhiễm độc chất cần được khai thác.
- Kích thích mạn: sán máng đường niệu, catheter lâu dài, sỏi bàng quang và viêm kéo dài liên quan đặc biệt đến các thể mô học không điển hình.
- Tiền sử cá nhân: ung thư đường niệu trên hoặc u bàng quang trước đây làm tăng nguy cơ tái phát hay u mới.
Người trên trung niên từng hút thuốc, người làm nghề tiếp xúc thuốc nhuộm, cao su, da, sơn và hóa chất công nghiệp, người đã xạ trị vùng chậu hoặc dùng cyclophosphamide, người có catheter lâu dài, sỏi bàng quang hoặc nhiễm sán máng thuộc nhóm cần chú ý. Người từng điều trị ung thư bể thận hoặc niệu quản có nguy cơ xuất hiện u bàng quang. Nữ giới có tiểu máu tái diễn cần được đánh giá đầy đủ thay vì điều trị lặp lại như nhiễm trùng nếu cấy âm tính hoặc triệu chứng không hết. Không có khuyến nghị sàng lọc đại trà bằng xét nghiệm nước tiểu cho mọi người khỏe mạnh; đánh giá dựa trên triệu chứng và nguy cơ.
Triệu chứng và dấu hiệu của Ung thư bàng quang
Tiểu máu là biểu hiện nổi bật nhất và thường không đau. Máu có thể xuất hiện một lần rồi biến mất nhiều tuần, nhưng khoảng lặng không đồng nghĩa tổn thương đã hết. Carcinoma tại chỗ hoặc u gần cổ bàng quang có thể gây tiểu gấp, tiểu nhiều, tiểu buốt giống nhiễm trùng. U lớn gây cục máu, bí tiểu, đau vùng hạ vị hoặc tắc một hay hai lỗ niệu quản. Khi xâm lấn, người bệnh có thể đau vùng chậu, đau lưng, phù chân, sụt cân và mệt. Triệu chứng thay đổi theo tuổi, giới và bệnh nền; cần nội soi và xét nghiệm để xác định nguyên nhân.
- Tiểu máu: nước tiểu hồng, đỏ hoặc màu nâu; có thể không đau và xuất hiện ngắt quãng.
- Tiểu gấp và tiểu nhiều lần: cảm giác phải đi tiểu ngay hoặc đi nhiều dù lượng nước tiểu ít.
- Tiểu buốt hoặc nóng rát: có thể giống nhiễm trùng nhưng kéo dài hoặc tái diễn dù cấy nước tiểu không chứng minh vi khuẩn.
- Tiểu đêm: thức dậy nhiều lần để tiểu, đặc biệt khi bàng quang bị kích thích.
- Khó tiểu hoặc dòng tiểu yếu: có thể xảy ra khi u hoặc cục máu cản trở cổ bàng quang.
- Đau hạ vị, đau vùng chậu hoặc đau lưng một bên do tắc lỗ niệu quản.
- Phù chân do khối hoặc hạch chèn ép mạch vùng chậu.
- Đau xương, ho, khó thở hoặc triệu chứng thần kinh khi bệnh di căn.
- Chán ăn, sụt cân và mệt nhiều trong giai đoạn tiến triển.
- Rò nước tiểu bất thường qua âm đạo hoặc ruột trong bệnh xâm lấn rất muộn, hiếm gặp.
Nên đặt lịch khám: bất kỳ lần tiểu máu nhìn thấy được, hồng cầu niệu kéo dài, tiểu gấp hoặc tiểu buốt tái diễn không giải thích được. Cần khám trong ngày: tiểu máu tăng, có cục, đau vùng hạ vị, sốt hoặc khó tiểu. Cần tái khám sớm: người đã cắt u nếu xuất hiện triệu chứng tiết niệu mới, bỏ lỡ lịch nội soi, tác dụng phụ BCG hoặc thuốc nội bàng quang, hay giảm lượng tiểu sau phẫu thuật. Không tự điều trị nhiều đợt kháng sinh mà không đánh giá lại khi cấy âm tính hoặc tiểu máu còn tiếp tục.
- Tiểu máu nhiều, ra cục và bí tiểu, đau căng hạ vị: đến cấp cứu để giải phóng tắc và kiểm soát chảy máu.
- Choáng, ngất, tim nhanh, khó thở hoặc da lạnh trên nền chảy máu: gọi 115 và không tự lái xe.
- Sốt cao, rét run, đau vùng chậu hoặc đau hông sau nội soi, đặt sonde hay bơm thuốc: cần loại trừ nhiễm trùng nặng.
- Đau ngực, khó thở đột ngột, yếu liệt hoặc lú lẫn trong quá trình điều trị: không trì hoãn để thử mẹo dân gian.
Chẩn đoán Ung thư bàng quang
Đánh giá bắt đầu bằng bệnh sử, tổng phân tích và cấy nước tiểu, công thức máu, chức năng thận và hình ảnh đường niệu. Nội soi bàng quang cho phép quan sát tổn thương nhưng chẩn đoán xác định cần lấy mô. Cắt u bàng quang qua niệu đạo vừa điều trị ban đầu vừa cung cấp thông tin về loại mô học, độ, giai đoạn và xâm lấn cơ. Mẫu bệnh phẩm phải được đánh giá cẩn thận; một số ca T1, độ cao hoặc mẫu không có cơ cần cắt lại. CT niệu đồ khảo sát đường niệu trên và hạch; CT ngực, MRI vùng chậu hoặc hình ảnh khác dùng theo nguy cơ. Tế bào học hữu ích với tổn thương độ cao và carcinoma tại chỗ nhưng không thay thế nội soi.
Bác sĩ hỏi thời điểm và màu tiểu máu, cục máu, triệu chứng kích thích bàng quang, nhiễm trùng, hút thuốc, nghề nghiệp, điều trị ung thư trước đây và thuốc chống đông. Khám gồm sinh hiệu, dấu thiếu máu, sờ bụng dưới khi bí tiểu, gõ hông lưng, khám hạch và phù chân. Khám trực tràng hoặc âm đạo có thể đánh giá khối cố định hoặc xâm lấn vùng chậu trong bệnh tiến triển. Trước cắt bàng quang hoặc hóa trị, bác sĩ đánh giá tim phổi, dinh dưỡng, chức năng thận, thính lực, thần kinh ngoại biên, khả năng tự chăm sóc và mạng lưới hỗ trợ.
Tổng phân tích nước tiểu xác nhận máu và dấu viêm; cấy nước tiểu giúp phân biệt nhiễm trùng nhưng nhiễm trùng có thể cùng tồn tại với u. Tế bào học nước tiểu có độ đặc hiệu cao hơn với ung thư độ cao và carcinoma tại chỗ, song âm tính không loại trừ u nhú độ thấp. Công thức máu đánh giá thiếu máu và dự trữ trước điều trị; creatinin, điện giải và chức năng gan hỗ trợ chọn hình ảnh, hóa trị và phẫu thuật. Mô bệnh học từ cắt u là xét nghiệm quyết định, cần báo loại mô, độ, giai đoạn, lớp cơ trong mẫu, xâm nhập mạch bạch huyết và biến thể. Xét nghiệm phân tử được chỉ định ở bệnh tiến triển hoặc tình huống cụ thể để chọn thuốc.
Siêu âm có thể phát hiện khối trong bàng quang hoặc ứ nước nhưng dễ bỏ sót tổn thương nhỏ, phẳng hay gần cổ bàng quang. CT niệu đồ đánh giá khối, thành bàng quang, đường niệu trên, hạch và một phần di căn. MRI vùng chậu, đặc biệt thực hiện trước cắt u trong một số quy trình, có thể hỗ trợ ước tính xâm lấn cơ nhưng không thay thế mô bệnh học. CT ngực thường dùng ở bệnh xâm lấn cơ hoặc nguy cơ cao; xạ hình xương, PET/CT hoặc MRI não chỉ dùng khi có chỉ định. Hình ảnh không đủ thay thế nội soi vì nhiều u niêm mạc nhỏ khó thấy.
Chẩn đoán xác định dựa trên mô bệnh học từ cắt u hoặc sinh thiết bàng quang. Báo cáo phải xác định loại mô học, độ và mức xâm lấn; sự hiện diện của cơ detrusor trong mẫu giúp đánh giá độ tin cậy của giai đoạn. Carcinoma tại chỗ được chẩn đoán từ sinh thiết vùng niêm mạc nghi ngờ hoặc sinh thiết định hướng khi tế bào học dương tính mà không thấy u rõ. Giai đoạn TNM và nhóm nguy cơ được bác sĩ áp dụng cùng số lượng, kích thước, tái phát, CIS và biến thể mô học. Không thể tự chẩn đoán ung thư bàng quang từ màu nước tiểu, siêu âm hoặc xét nghiệm dấu ấn nước tiểu đơn độc.
Điều trị Ung thư bàng quang
Điều trị được quyết định trước hết bởi xâm lấn cơ và nguy cơ. Với bệnh chưa xâm lấn cơ, mục tiêu là loại bỏ u hoàn toàn qua niệu đạo, giảm tái phát bằng thuốc nội bàng quang và ngăn tiến triển bằng phân tầng nguy cơ, cắt lại hoặc cắt bàng quang sớm ở tình huống rất cao. Với bệnh xâm lấn cơ khu trú, mục tiêu triệt căn có thể đạt bằng cắt bàng quang kết hợp điều trị toàn thân hoặc bảo tồn bàng quang đa mô thức gồm cắt u tối đa, hóa trị đồng thời và xạ trị ở người phù hợp. Bệnh hạch hoặc di căn cần thuốc toàn thân theo trình tự. Chảy máu, tắc niệu, nhiễm trùng và suy dinh dưỡng phải được kiểm soát song song.
Thuốc nội bàng quang gồm hóa chất hoặc liệu pháp miễn dịch BCG, được đưa trực tiếp qua sonde sau cắt u trong nhóm bệnh phù hợp. Lựa chọn, thời điểm và thời gian phụ thuộc nguy cơ tái phát, tiến triển, tình trạng vết cắt và khả năng dung nạp. Bệnh xâm lấn cơ hoặc tiến triển có thể dùng hóa trị nền cisplatin, miễn dịch ức chế điểm kiểm soát, kháng thể gắn thuốc hoặc thuốc nhắm trúng đích theo đặc điểm phân tử và điều trị trước. Một số phác đồ quanh mổ được cập nhật theo bằng chứng và phê duyệt mới, nên kế hoạch cần hội chẩn. Thuốc có thể gây ức chế tủy, tổn thương thận, thần kinh hoặc phản ứng miễn dịch; không tự dùng hay điều chỉnh.
Cắt u bàng quang qua niệu đạo là thủ thuật trung tâm trong chẩn đoán và điều trị ban đầu. Bác sĩ dùng dụng cụ qua niệu đạo để cắt riêng u và nền u, kiểm soát chảy máu và lấy mô đủ sâu. Cắt lại có thể cần với u T1, độ cao, cắt chưa hoàn toàn hoặc thiếu lớp cơ trong bệnh phẩm. Nội soi tăng cường hình ảnh, sinh thiết bản đồ, đặt sonde rửa bàng quang hoặc lấy cục máu được dùng theo tình huống. Tắc lỗ niệu quản có thể cần stent hay dẫn lưu thận. Mọi thủ thuật có nguy cơ chảy máu, nhiễm trùng, thủng bàng quang và hẹp niệu đạo.
Cắt bàng quang triệt căn thường được cân nhắc cho bệnh xâm lấn cơ, bệnh chưa xâm lấn cơ nguy cơ rất cao hoặc không đáp ứng điều trị nội bàng quang. Phẫu thuật thường kèm vét hạch và tạo đường dẫn lưu nước tiểu bằng ống hồi tràng, túi chứa tự thông hoặc bàng quang tân tạo tùy người bệnh. Ở nam có thể phải lấy tuyến tiền liệt và túi tinh; ở nữ phạm vi cắt cơ quan sinh dục được cá thể hóa, với bảo tồn chức năng khi an toàn. Rủi ro gồm chảy máu, nhiễm trùng, rò, tắc ruột, huyết khối, rối loạn điện giải, suy giảm tình dục và biến chứng đường dẫn lưu. Quyết định cần đánh giá dinh dưỡng, thận, tim phổi và khả năng tự chăm sóc.
Hỗ trợ gồm cai thuốc lá, kiểm soát đau và co thắt bàng quang, xử lý tiểu máu, chăm sóc sonde, dự phòng nhiễm trùng theo chỉ định và hỗ trợ dinh dưỡng. Sau cắt bàng quang, điều dưỡng chuyên về hậu môn nhân tạo hoặc đường tiểu giúp người bệnh học chăm sóc túi, da quanh stoma, catheter hóa túi chứa hoặc bàng quang tân tạo. Phục hồi sàn chậu và tư vấn chức năng tình dục có thể cải thiện chất lượng sống. Lo âu do nội soi lặp lại, thay đổi hình thể và sợ tái phát nên được chủ động hỏi. Chăm sóc giảm nhẹ có thể tích hợp sớm ở bệnh tiến triển để kiểm soát đau, chảy máu, mệt và khó thở.
Bệnh chưa xâm lấn cơ được theo dõi chủ yếu bằng nội soi bàng quang, có thể kèm tế bào học và hình ảnh đường niệu trên theo nhóm nguy cơ. Khoảng cách nội soi ngắn hơn ở u độ cao, T1, CIS hoặc tái phát nhiều. Sau cắt bàng quang, theo dõi gồm tái phát hạch/di căn, chức năng thận, điện giải, vitamin B12 theo loại chuyển lưu, tình trạng stoma, nhiễm trùng và biến chứng ruột. Sau bảo tồn bàng quang bằng hóa-xạ trị, nội soi và hình ảnh phải đủ chặt để phát hiện u tái phát còn cứu vãn được. Người dùng miễn dịch cần báo tiêu chảy, khó thở, vàng da, mệt bất thường hoặc rối loạn nội tiết.
Cắt u nội soi thường là thủ thuật ngắn nhưng có thể cần cắt lại trong vài tuần. Thuốc nội bàng quang được dùng theo đợt khởi đầu và có thể duy trì nhiều tháng hoặc lâu hơn tùy nguy cơ và dung nạp. Cắt bàng quang cần chuẩn bị và phục hồi trong nhiều tuần đến vài tháng; thích nghi với đường tiểu mới tiếp tục sau xuất viện. Hóa trị, xạ trị hoặc miễn dịch diễn ra theo chu kỳ và lịch riêng trong nhiều tháng. Theo dõi bệnh chưa xâm lấn cơ kéo dài nhiều năm, đôi khi suốt đời, do nguy cơ tái phát. Không có mốc thời gian cố định bảo đảm “khỏi hoàn toàn”.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Bệnh có thể gây chảy máu thiếu máu, cục máu gây bí tiểu, tắc lỗ niệu quản gây ứ nước, nhiễm trùng, đau vùng chậu và suy giảm chức năng thận. U xâm lấn có thể tạo rò, chèn ép mạch gây phù chân hoặc di căn. Cắt u có nguy cơ thủng và chảy máu; BCG có thể gây kích thích tiết niệu, sốt và hiếm khi nhiễm BCG lan tỏa. Cắt bàng quang có thể gây tắc ruột, rò, huyết khối, rối loạn điện giải, hẹp chỗ nối, nhiễm trùng và vấn đề chức năng tình dục. Thuốc toàn thân có độc tính đặc hiệu cần theo dõi đa cơ quan.
Tiên lượng phụ thuộc giai đoạn, độ mô học, carcinoma tại chỗ, xâm nhập mạch, hạch, di căn và khả năng đáp ứng. U chưa xâm lấn cơ nguy cơ thấp thường có khả năng kiểm soát tốt nhưng dễ tái phát, do đó vẫn cần nội soi. U T1 độ cao và CIS có nguy cơ tiến triển đáng kể hơn. Khi đã xâm lấn cơ nhưng còn khu trú, điều trị triệt căn vẫn có thể mang lại kiểm soát lâu dài cho nhiều người. Bệnh hạch hoặc di căn thường cần điều trị kéo dài và kết quả khác nhau theo đặc điểm khối u. Không thể dự đoán tuổi thọ cá nhân từ một con số chung.
Ung thư bàng quang có xu hướng tái phát, đặc biệt ở nhóm chưa xâm lấn cơ. Tái phát có thể là u độ thấp mới, u độ cao, carcinoma tại chỗ hoặc tiến triển vào cơ. Sau cắt bàng quang, bệnh có thể tái phát tại hạch, vùng chậu, niệu đạo, đường niệu trên hoặc cơ quan xa. Nguy cơ được giảm bằng cắt u đầy đủ, điều trị nội bàng quang đúng chỉ định, cai thuốc và tuân thủ theo dõi. Không có triệu chứng không đồng nghĩa không tái phát; nội soi là cách phát hiện nhiều tổn thương nhỏ trước khi tiểu máu xuất hiện.
Ngừng hút thuốc và tránh khói thuốc là biện pháp phòng ngừa quan trọng nhất. Tại nơi làm việc, cần thay thế hóa chất nguy hại khi có thể, dùng thông khí và thiết bị bảo hộ, tuân thủ khám nghề nghiệp. Uống nước đủ theo nhu cầu chung có lợi cho sức khỏe nhưng chưa phải biện pháp bảo đảm ngăn ung thư. Điều trị sán máng và giảm kích thích mạn của bàng quang theo chỉ định có thể giảm nguy cơ một số thể bệnh. Người đã mắc ung thư niệu mạc cần phòng tái phát bằng bỏ thuốc và theo dõi, không dựa vào thực phẩm chức năng. Hiện không có vaccine phòng ung thư bàng quang.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Ung thư bàng quang
Không có món ăn đặc hiệu chữa ung thư bàng quang. Khẩu phần nên đủ năng lượng và protein để hồi phục sau cắt u, xạ trị hoặc phẫu thuật, với rau quả, ngũ cốc nguyên hạt và nguồn đạm phù hợp. Hạn chế thịt chế biến, thức ăn quá mặn, rượu nhiều và sản phẩm bổ sung không rõ thành phần. Trong giai đoạn kích thích bàng quang, cà phê, rượu, đồ cay hoặc nước có gas có thể làm triệu chứng tăng ở một số người nhưng không cần kiêng vĩnh viễn nếu không gây khó chịu. Sau chuyển lưu nước tiểu, lượng nước và điện giải được điều chỉnh theo loại đường tiểu và chức năng thận.
Đi bộ, bài tập sức mạnh nhẹ và ngủ đủ giúp duy trì thể lực trước điều trị. Sau cắt u, tránh vận động nặng, đạp xe và nâng vật lớn trong thời gian bác sĩ hướng dẫn để giảm chảy máu. Sau cắt bàng quang, phục hồi tăng dần, chú ý phòng thoát vị quanh stoma và học kỹ thuật nâng đồ. Bài tập sàn chậu có thể hữu ích với bàng quang tân tạo hoặc rò tiểu, nhưng cần hướng dẫn đúng. Khi hóa trị hoặc xạ trị, điều chỉnh hoạt động theo mệt, thiếu máu và nguy cơ nhiễm trùng; dừng tập nếu đau ngực, khó thở, chóng mặt hoặc tiểu máu tăng.
Ghi màu nước tiểu, cục máu, số lần tiểu, mức buốt, nhiệt độ và tác dụng phụ sau bơm thuốc. Sau cắt u, tiểu máu nhẹ có thể xảy ra ngắn hạn nhưng tăng dần, bí tiểu hoặc sốt cần báo. Người có stoma theo dõi màu da, rò túi, lượng nước tiểu, chất nhầy, mùi và dấu mất nước. Người có bàng quang tân tạo cần tuân thủ lịch tiểu, rửa và catheter hóa nếu được dạy. Cân nặng, phù, tiêu chảy, phát ban và khó thở khi dùng thuốc toàn thân cũng nên ghi lại. Theo dõi tại nhà không thay thế nội soi.
- Không bỏ qua tiểu máu không đau hoặc cho rằng chắc chắn do thuốc chống đông.
- Không tự dùng kháng sinh nhiều lần khi triệu chứng tái diễn mà cấy nước tiểu không phù hợp.
- Không hút thuốc hoặc dùng sản phẩm thuốc lá trong và sau điều trị.
- Không tự mua BCG, hóa chất, thuốc miễn dịch hay thực phẩm chức năng được quảng cáo điều trị ung thư.
- Không trì hoãn cấp cứu khi cục máu gây bí tiểu hoặc chảy máu kèm choáng.
- Không bỏ lịch nội soi vì đây là phần thiết yếu để phát hiện tái phát sớm.
- Không tự ngừng thuốc chống đông, thuốc tim mạch hoặc thuốc ung thư trước thủ thuật mà chưa được hướng dẫn.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Ung thư bàng quang ở trẻ em và thanh thiếu niên rất hiếm, thường có đặc điểm sinh học và tiên lượng khác người lớn. Tiểu máu ở trẻ cần đánh giá sỏi, nhiễm trùng, dị tật và bệnh thận trước, nhưng không bỏ qua khối u nếu hình ảnh nghi ngờ. Cắt u nội soi và giải phẫu bệnh bởi chuyên gia là bước quan trọng; tránh áp dụng lịch BCG hoặc cắt bàng quang của người lớn nếu chưa có hội chẩn ung bướu nhi. Theo dõi cần cân bằng nguy cơ tái phát với việc giảm thủ thuật và tia xạ không cần thiết.
Người cao tuổi có thể tiểu máu ít rõ, thiếu máu, nhiễm trùng tái diễn hoặc suy giảm chức năng hơn là đau. Điều trị cần đánh giá sức khỏe toàn diện, nhận thức, dinh dưỡng, khả năng đi lại, bệnh tim phổi, chức năng thận và hỗ trợ chăm sóc stoma. Tuổi cao không tự động loại trừ cắt bàng quang hoặc hóa-xạ trị, nhưng nguy cơ biến chứng và mục tiêu cá nhân phải được cân nhắc. Đa thuốc, đặc biệt chống đông và thuốc hạ đường huyết, cần kế hoạch quanh thủ thuật. Phục hồi chức năng sớm giúp giảm mất cơ và lệ thuộc.
Ung thư bàng quang trong thai kỳ hiếm. Tiểu máu cần được đánh giá thay vì quy cho thai kỳ hoặc nhiễm trùng. Siêu âm và nội soi bàng quang không dùng tia xạ có thể cung cấp thông tin ban đầu; cắt u qua niệu đạo có thể được cân nhắc tại trung tâm có kinh nghiệm. MRI thường được ưu tiên khi cần đánh giá sâu, còn CT hoặc xạ trị được cân nhắc kỹ theo tuổi thai và nguy cơ. Hóa trị, BCG nội bàng quang và phẫu thuật lớn có giới hạn khác nhau trong thai kỳ. Kế hoạch cần hội chẩn sản khoa nguy cơ cao, tiết niệu, ung bướu và sơ sinh.
Nội soi, gây mê và nhiều thuốc giảm đau có thể tương thích với cho bú sau thời gian theo dõi ngắn, nhưng cần kiểm tra thuốc cụ thể. BCG nội bàng quang, hóa trị, miễn dịch và thuốc nhắm trúng đích đòi hỏi đánh giá nguy cơ bài tiết qua sữa và thường không nên tiếp tục cho bú trong thời gian điều trị nhất định. Không mặc định phải ngừng cho bú lâu sau thuốc cản quang, nhưng cũng không tự tiếp tục khi đang dùng thuốc chống ung thư. Dược sĩ lâm sàng có thể lập mốc ngừng và thời điểm cho bú lại.
Người suy giảm miễn dịch có nguy cơ nhiễm trùng cao hơn sau nội soi, sonde và phẫu thuật. BCG nội bàng quang là vi khuẩn sống giảm độc lực và có thể không phù hợp ở một số mức suy giảm miễn dịch; quyết định cần bác sĩ đánh giá nguyên nhân và mức độ. Thuốc miễn dịch toàn thân có thể làm bùng bệnh tự miễn hoặc ảnh hưởng ghép tạng. Sốt, rét run, khó thở hoặc tụt huyết áp sau BCG là dấu hiệu cần khám khẩn. Không tự điều chỉnh thuốc ức chế miễn dịch để đủ điều kiện điều trị.
Bệnh thận mạn ảnh hưởng khả năng dùng cisplatin và nguy cơ sau chuyển lưu nước tiểu. Suy tim, bệnh mạch vành và bệnh phổi làm tăng rủi ro cắt bàng quang hoặc hóa-xạ trị. Đái tháo đường và béo phì làm tăng nhiễm trùng, biến chứng vết mổ và stoma. Thuốc chống đông có thể làm chảy máu nhưng tiểu máu vẫn phải được đánh giá. Bệnh viêm ruột, xạ trị vùng chậu cũ và chức năng thận kém ảnh hưởng lựa chọn xạ trị hoặc đoạn ruột làm chuyển lưu. Hội đồng đa chuyên khoa cần cân bằng kiểm soát ung thư với bệnh nền.
Sau cắt u, cần uống nước theo hướng dẫn, tránh gắng sức, theo dõi sốt, tiểu máu và bí tiểu. Sau cắt bàng quang, chăm sóc tập trung vào vận động sớm, hô hấp, dinh dưỡng, chức năng ruột, phòng huyết khối và học quản lý đường tiểu mới. Stoma màu hồng đỏ và ẩm thường là bình thường; tím đen, không có nước tiểu, đau tăng hoặc rò kéo dài cần báo. Người có bàng quang tân tạo cần lịch tiểu cả ban đêm và kỹ thuật làm sạch. Tái khám kiểm tra điện giải, thận và biến chứng chỗ nối là bắt buộc.
Câu hỏi thường gặp về Ung thư bàng quang
Mức độ nguy hiểm thay đổi rất lớn. U nhỏ, độ thấp và chưa xâm lấn cơ thường có thể kiểm soát bằng cắt u nội soi, nhưng dễ tái phát nên cần soi định kỳ. U T1 độ cao, carcinoma tại chỗ hoặc bệnh đã xâm lấn cơ có nguy cơ tiến triển và di căn cao hơn, cần điều trị tích cực. Khi phát hiện sớm, nhiều người đạt kiểm soát lâu dài. Giai đoạn, độ mô học, hạch, di căn, sức khỏe và đáp ứng mới là căn cứ đánh giá, không phải chỉ dựa vào việc có tiểu máu nhiều hay ít.
Không. Tiểu máu có thể do nhiễm trùng, sỏi, bệnh thận, tuyến tiền liệt, thuốc chống đông hoặc nhiều nguyên nhân khác. Tuy nhiên, tiểu máu không đau là dấu hiệu điển hình của ung thư bàng quang và không nên bỏ qua, kể cả chỉ xuất hiện một lần rồi hết. Bác sĩ thường cần xét nghiệm nước tiểu, hình ảnh đường niệu và nội soi bàng quang theo tuổi và nguy cơ. Điều trị kháng sinh không thay thế đánh giá ung thư nếu cấy âm tính hoặc tiểu máu tái diễn.
Thường cần theo dõi lâu dài và một số người cần nhiều đợt điều trị. Sau cắt u, nhóm nguy cơ thấp có thể chỉ cần một lần bơm hóa chất và nội soi thưa hơn, trong khi nguy cơ trung bình hoặc cao có thể cần thuốc nội bàng quang theo đợt khởi đầu và duy trì. U tái phát có thể phải cắt lại. Thời gian và tần suất phụ thuộc giai đoạn, độ, kích thước, số ổ, carcinoma tại chỗ và đáp ứng. Không nên tự bỏ nội soi khi hết tiểu máu.
Bác sĩ sẽ tạo một đường chuyển lưu nước tiểu. Phổ biến là dùng một đoạn ruột ngắn làm ống đưa nước tiểu ra túi ngoài da. Một số người phù hợp với túi chứa trong bụng cần đặt ống thông để làm rỗng, hoặc bàng quang tân tạo nối với niệu đạo. Mỗi lựa chọn có ưu điểm, rủi ro và yêu cầu tự chăm sóc khác nhau. Chức năng thận, ruột, gan, khả năng vận động, nhận thức, bệnh nền và mong muốn của người bệnh được cân nhắc trước mổ.
Đa số người bệnh có thể và nên vận động phù hợp. Đi bộ, tập sức mạnh nhẹ và bài tập thăng bằng giúp duy trì cơ, giảm mệt và hỗ trợ hồi phục. Sau cắt u hoặc phẫu thuật lớn cần tránh nâng nặng và hoạt động làm tăng chảy máu trong thời gian bác sĩ hướng dẫn. Người có stoma nên học kỹ thuật bảo vệ thành bụng; người đang hóa trị điều chỉnh theo công thức máu và nguy cơ nhiễm trùng. Dừng tập và khám nếu đau ngực, khó thở, chóng mặt, sốt hoặc tiểu máu tăng.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

