Ung thư niệu quản là khối u ác tính xuất phát từ lớp biểu mô lót ống dẫn nước tiểu nối bể thận với bàng quang. Phần lớn trường hợp là ung thư biểu mô niệu mạc và có thể xuất hiện ở đoạn trên, giữa hoặc dưới của niệu quản. Do lòng niệu quản hẹp, khối u nhỏ vẫn có thể cản trở dòng nước tiểu, gây ứ nước thận, đau hông lưng hoặc cơn đau quặn; tiểu máu từng đợt là biểu hiện quan trọng khác. Bệnh dễ bị nhầm với sỏi niệu quản, nhiễm trùng hoặc hẹp lành tính nếu chỉ dựa trên triệu chứng. Chẩn đoán thường cần CT niệu đồ, nội soi bàng quang, tế bào học nước tiểu và nội soi niệu quản lấy mô khi phù hợp. Điều trị được cá thể hóa theo vị trí, độ mô học, mức xâm lấn và chức năng thận, từ cắt đốt nội soi hoặc cắt đoạn niệu quản đến cắt thận-niệu quản triệt căn.
Ung thư niệu quản là bệnh gì?
Ung thư niệu quản là bệnh ác tính bắt đầu trong lớp biểu mô niệu mạc của một trong hai ống niệu quản. Niệu quản không tạo nước tiểu mà vận chuyển nước tiểu từ bể thận xuống bàng quang bằng các đợt co bóp. Vì thành ống mỏng và lòng hẹp, khối u có thể gây tắc nghẽn sớm hoặc xâm nhập mô quanh niệu quản khi bệnh tiến triển. Phần lớn khối u là ung thư biểu mô niệu mạc; các thể vảy, tuyến và biến thể mô học khác hiếm hơn. Bệnh thuộc cùng phổ ung thư đường niệu trên với ung thư bể thận nhưng lựa chọn bảo tồn có khác theo vị trí. Đặc biệt, u ở một đoạn niệu quản có thể được cắt đoạn và tái lập lưu thông nước tiểu trong trường hợp phù hợp, trong khi u lan rộng hoặc nguy cơ cao thường đòi hỏi lấy cả thận và niệu quản. Chẩn đoán cần phân biệt với sỏi, cục máu, hẹp sau viêm hoặc sau can thiệp.
| Tên bệnh | Ung thư niệu quản |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Ureter cancer |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Ung thư biểu mô niệu mạc niệu quản; ung thư đường niệu trên tại niệu quản; ureteral urothelial carcinoma; transitional cell carcinoma of the ureter |
| Mã ICD-10 | C66 – U ác tính niệu quản |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Ung thư niệu mạc của ống dẫn tiểu; thuộc ung thư đường niệu trên, quản lý liên chuyên khoa Tiết niệu, Ung bướu và Chẩn đoán hình ảnh |
| Cơ quan ảnh hưởng | Niệu quản là cơ quan khởi phát; khối u có thể gây ứ nước thận và lan đến bể thận, mô quanh niệu quản, bàng quang, hạch vùng hoặc cơ quan xa. |
| Tính chất bệnh | Bệnh ác tính, không lây, có thể khu trú hoặc xâm lấn; đa số là ung thư biểu mô niệu mạc phát triển trong ống dẫn nước tiểu từ thận xuống bàng quang. |
| Mức độ phổ biến | Bệnh rất ít gặp trong cộng đồng; trong chính nhóm ung thư đường niệu trên, tổn thương tại niệu quản cũng được ghi nhận ít hơn tổn thương tại bể thận. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Ung thư niệu quản
Tế bào niệu mạc bị tổn thương DNA qua thời gian có thể tăng sinh thành tổn thương nhú hoặc phẳng. Khối u độ thấp thường mọc vào lòng niệu quản, gây hẹp cơ học và ứ nước ở phía trên. Khối u độ cao có xu hướng phá vỡ màng đáy, xâm nhập lớp mô liên kết, lớp cơ và mỡ quanh niệu quản; từ đó tế bào có thể đi vào bạch huyết và máu. Dòng nước tiểu có thể vận chuyển tế bào bong xuống bàng quang, còn hiện tượng trường ung thư hóa khiến nhiều điểm của niệu mạc cùng mang tổn thương phân tử. Vì niệu quản có thành mỏng và không có lớp cơ dày như bàng quang, đánh giá độ sâu trước mổ khó và một tổn thương tưởng khu trú trên nội soi vẫn có thể xâm lấn hơn trên bệnh phẩm.
Bệnh được phân loại theo đoạn niệu quản, mô học, độ mô học, giai đoạn TNM và nguy cơ. Theo vị trí, u có thể nằm ở niệu quản đoạn trên, giữa hoặc dưới; vị trí quyết định khả năng cắt đoạn, nối niệu quản hoặc cắm lại vào bàng quang. Theo mô học, ung thư biểu mô niệu mạc là chủ yếu; biến thể mô học cần được ghi nhận. Độ thấp và độ cao phản ánh nguy cơ xâm lấn, tái phát và di căn. Giai đoạn mô tả từ u không xâm lấn, carcinoma tại chỗ đến xâm nhập mô dưới biểu mô, cơ, mỡ quanh niệu quản, cơ quan lân cận, hạch và di căn. Phân tầng nguy cơ lâm sàng kết hợp kích thước, số ổ, tế bào học, sinh thiết, hình ảnh xâm lấn và ứ nước để chọn điều trị bảo tồn hay triệt căn.
Ung thư niệu quản là ung thư hiếm, thường gặp ở tuổi lớn và nam nhiều hơn nữ. Trong nhóm ung thư đường niệu trên, khối u bể thận thường được ghi nhận nhiều hơn khối u niệu quản. Tỷ lệ bệnh chịu ảnh hưởng của hút thuốc, phơi nhiễm amin thơm, acid aristolochic và phân bố hội chứng Lynch. Một số vùng có bệnh thận do dược liệu hoặc độc chất đặc thù có thể ghi nhận nhiều ca hơn. Số liệu Việt Nam riêng cho niệu quản còn thiếu vì cơ sở dữ liệu thường gộp với bể thận hoặc toàn bộ đường niệu trên. Người có tiền sử ung thư bàng quang hoặc ung thư niệu mạc ở vị trí khác có nguy cơ xuất hiện tổn thương niệu quản đồng thời hoặc về sau.
Đây không phải bệnh truyền nhiễm. Chất gây ung thư trong máu được thận lọc vào nước tiểu, tiếp xúc với lớp niệu mạc dọc niệu quản và có thể tạo tổn thương tích lũy. Từ một ổ tế bào bất thường, khối u phát triển vào lòng ống, lan dọc bề mặt hoặc xuyên thành. Tắc nghẽn làm áp lực phía trên tăng, dẫn đến giãn niệu quản và ứ nước thận; nếu kéo dài có thể giảm chức năng thận. Khi xâm lấn, bệnh lan vào mỡ quanh niệu quản, mạch bạch huyết, hạch vùng và sau đó đến phổi, gan, xương hoặc cơ quan khác.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Ung thư niệu quản
Bệnh phát triển do các biến đổi gene điều khiển tăng trưởng và sửa chữa DNA trong tế bào niệu mạc. Ở đa số người bệnh không thể xác định một nguyên nhân duy nhất. Khói thuốc và hóa chất nghề nghiệp chứa chất gây ung thư được hấp thu, lọc qua thận rồi tiếp xúc với niệu mạc trong nước tiểu. Acid aristolochic có trong một số dược liệu không kiểm soát gây kiểu tổn thương DNA đặc trưng và liên quan ung thư đường niệu trên. Hội chứng Lynch tạo khuynh hướng di truyền do thiếu hụt sửa chữa bắt cặp DNA. Viêm, sỏi và đặt dụng cụ lâu dài có thể gây kích thích mạn, nhưng mối liên quan thay đổi theo thể mô học. Cần tránh quy kết bệnh cho một hành vi đơn lẻ hoặc cho rằng không có yếu tố nguy cơ thì không thể mắc.
- Thuốc lá: nguy cơ tăng theo mức và thời gian hút; ngừng hút giúp giảm phơi nhiễm tiếp tục cho toàn bộ niệu mạc.
- Phơi nhiễm nghề nghiệp: amin thơm trong một số ngành thuốc nhuộm, cao su, dệt, da, in ấn và sản phẩm dầu mỏ khi bảo hộ không đầy đủ.
- Yếu tố di truyền: hội chứng Lynch, đặc biệt gia đình có ung thư đại trực tràng, nội mạc tử cung và ung thư đường niệu trên.
- Tiền sử niệu mạc: ung thư bàng quang hoặc ung thư bể thận trước đó, u đa ổ và tái phát nhiều lần.
- Độc chất/dược liệu: acid aristolochic và phenacetin trong lịch sử; cần khai thác sản phẩm không rõ thành phần.
Người lớn tuổi hút thuốc lâu năm, người từng làm việc với thuốc nhuộm hoặc hóa chất công nghiệp, người có tiền sử ung thư bàng quang, và thành viên gia đình có hội chứng Lynch là các nhóm đáng lưu ý. Người đã phẫu thuật hoặc xạ trị vùng chậu có hẹp niệu quản cần được đánh giá cẩn thận khi xuất hiện tiểu máu hay ứ nước vì hẹp lành tính và ung thư có thể giống nhau trên triệu chứng. Người chỉ có một thận hoặc suy thận không nhất thiết có tỷ lệ mắc cao hơn, nhưng tắc nghẽn niệu quản gây hậu quả nhanh hơn và làm giới hạn lựa chọn điều trị. Tiểu máu tái diễn hoặc ứ nước một bên không rõ nguyên nhân cần khám tiết niệu.
Triệu chứng và dấu hiệu của Ung thư niệu quản
Triệu chứng phụ thuộc mức độ chảy máu và tắc nghẽn. Tiểu máu có thể nhìn thấy hoặc chỉ phát hiện trên xét nghiệm, thường xuất hiện ngắt quãng. Đau hông lưng hoặc đau quặn giống sỏi xảy ra khi lòng niệu quản hẹp bởi khối u hay cục máu. Một số người không đau nhưng chức năng thận bên tổn thương giảm âm thầm. U đoạn thấp có thể gây cảm giác tiểu gấp, tiểu nhiều hoặc khó chịu vùng chậu nếu gần bàng quang. Giai đoạn lan rộng có thể gây sụt cân, mệt, phù chân, đau xương hoặc khó thở. Không triệu chứng nào đủ để phân biệt ung thư với sỏi, nhiễm trùng hay hẹp sau phẫu thuật.
- Tiểu máu: nước tiểu đổi màu từng đợt hoặc xét nghiệm phát hiện hồng cầu dù mắt thường không thấy.
- Đau hông lưng một bên: có thể âm ỉ do ứ nước hoặc đau quặn khi tắc nghẽn thay đổi.
- Tiểu gấp, tiểu nhiều, tiểu buốt: gặp rõ hơn khi khối u ở đoạn niệu quản dưới hoặc có tổn thương bàng quang kèm theo.
- Giảm chức năng thận: thường không tạo cảm giác đặc hiệu và được phát hiện qua creatinin, siêu âm hoặc CT.
- Đau bụng dưới hoặc cảm giác nặng vùng chậu do u đoạn thấp.
- Khối hông lưng do ứ nước thận rất lớn, hiện nay ít gặp khi chẩn đoán sớm.
- Sốt không rõ nguyên nhân, thiếu máu, chán ăn và sụt cân ở bệnh tiến triển.
- Phù một chân nếu hạch hoặc khối vùng chậu chèn ép mạch bạch huyết hay tĩnh mạch.
Nên đặt lịch khám: tiểu máu dù chỉ một lần, đau hông lưng tái diễn, ứ nước thận hoặc hẹp niệu quản chưa rõ nguyên nhân. Cần khám trong ngày: đau quặn kéo dài, tiểu máu có cục, sốt kèm rét run, nôn nhiều hoặc tiểu giảm. Cần tái khám sớm: sau điều trị nếu xuất hiện đau bên mổ, tiểu máu mới, nhiễm trùng tái diễn, khó tiểu hoặc kết quả chức năng thận xấu đi. Người đang dùng thuốc chống đông vẫn cần tìm nguyên nhân tiểu máu, không nên tự cho rằng chỉ do thuốc.
- Sốt cao, rét run và đau hông trên nền ứ nước thận: có thể là nhiễm trùng tắc nghẽn, cần đến cấp cứu ngay.
- Đau quặn dữ dội kèm nôn liên tục, không thể uống hoặc dùng thuốc: cần đánh giá tắc niệu quản và chức năng thận.
- Tiểu máu nhiều, ra cục và không tiểu được: gọi 115 hoặc đến cơ sở cấp cứu; không cố uống nước để “đẩy cục máu”.
- Giảm hoặc mất nước tiểu ở người chỉ có một thận, bệnh hai bên hoặc suy thận: không tự lái xe khi yếu, choáng hay lơ mơ.
Chẩn đoán Ung thư niệu quản
Quy trình chẩn đoán phải khảo sát cả thận, niệu quản và bàng quang. Xét nghiệm nước tiểu tìm máu, nhiễm trùng và tế bào bất thường; xét nghiệm máu đánh giá thiếu máu và chức năng thận. CT niệu đồ giúp thấy đoạn niệu quản bị dày, khuyết thuốc, hẹp, ứ nước và dấu xâm lấn. Nội soi bàng quang loại trừ u bàng quang đồng thời và cho phép tiếp cận lỗ niệu quản. Nội soi niệu quản quan sát trực tiếp khối, lấy tế bào hoặc sinh thiết, đồng thời đánh giá khả năng điều trị bảo tồn. Do mẫu sinh thiết nhỏ, độ mô học thường đáng tin hơn đánh giá độ sâu. Giai đoạn cuối cùng có thể chỉ rõ sau phẫu thuật và giải phẫu bệnh.
Bác sĩ khai thác kiểu đau, màu nước tiểu, sốt, nhiễm trùng, sỏi, can thiệp niệu quản trước đây, hút thuốc, nghề nghiệp, dược liệu, ung thư bàng quang và tiền sử gia đình. Khám gồm sinh hiệu, tình trạng mất nước, dấu thiếu máu, đau hông lưng, khối bụng hoặc vùng chậu, phù chân và hạch. Ở u đoạn thấp, khám vùng chậu hoặc trực tràng có thể được cân nhắc để đánh giá khối xâm lấn. Khám không phát hiện bất thường vẫn không loại trừ bệnh, vì nhiều khối u chỉ biểu hiện trên hình ảnh và nội soi.
Tổng phân tích nước tiểu phát hiện hồng cầu và dấu viêm; cấy nước tiểu cần thiết trước nội soi nếu nghi nhiễm trùng. Tế bào học nước tiểu có thể lấy mẫu tự nhiên hoặc chọn lọc từ niệu quản; kết quả độ cao hỗ trợ chẩn đoán nhưng âm tính không loại trừ u độ thấp. Creatinin và mức lọc cầu thận cho biết hậu quả tắc nghẽn, khả năng dùng thuốc cản quang và hóa trị. Công thức máu đánh giá thiếu máu, nhiễm trùng và dự trữ trước mổ. Mô bệnh học từ sinh thiết xác định loại và độ; bệnh phẩm cắt đoạn hoặc cắt thận-niệu quản cho thông tin chính xác hơn về độ sâu, bờ cắt, xâm nhập mạch và hạch.
CT niệu đồ đa pha là phương tiện ưu tiên để xác định chiều dài đoạn tổn thương, mức ứ nước, chức năng tương đối và xâm lấn quanh niệu quản. Hình ảnh có thể là khuyết thuốc trong lòng ống, dày thành khu trú hoặc hẹp không đều. MRI niệu đồ được dùng khi cần tránh iod hoặc bức xạ, nhưng đánh giá tổn thương nhỏ và sỏi có giới hạn riêng. Siêu âm cho thấy giãn đài bể thận và niệu quản nhưng thường không nhìn rõ toàn bộ niệu quản. CT ngực và hình ảnh khác phục vụ đánh giá di căn theo nguy cơ. Chụp ngược dòng có thể làm rõ vị trí hẹp khi hình ảnh cắt lớp chưa kết luận và thường kết hợp nội soi.
Chẩn đoán xác định cần mô bệnh học chứng minh ung thư tại niệu quản hoặc bệnh phẩm phẫu thuật tương ứng. Vị trí, chiều dài, số ổ, độ mô học, tế bào học, dấu xâm lấn và ứ nước được tổng hợp để phân tầng nguy cơ trước điều trị. Không có dấu ấn máu hoặc nước tiểu đơn lẻ đủ thay thế nội soi và mô học. Giai đoạn TNM dựa trên độ xuyên thành niệu quản, hạch và di căn; do thành niệu quản mỏng, bác sĩ không nên khẳng định giai đoạn chỉ từ một mảnh sinh thiết nông. Quyết định bảo tồn cần khả năng nội soi đầy đủ và kế hoạch theo dõi nghiêm ngặt.
Điều trị Ung thư niệu quản
Điều trị hướng đến loại bỏ toàn bộ ung thư, giải phóng tắc nghẽn và giữ chức năng thận khi lợi ích ung thư học cho phép. U đơn ổ, nhỏ, độ thấp và không có dấu xâm lấn có thể được cắt đốt nội soi hoặc cắt đoạn niệu quản. U nguy cơ cao, đa ổ, độ cao hoặc xâm lấn thường cần cắt thận-niệu quản kèm đoạn bàng quang quanh lỗ niệu quản, có thể vét hạch. U đoạn dưới là tình huống đặc biệt: cắt đoạn và cắm lại niệu quản vào bàng quang có thể bảo tồn thận ở người được chọn. Điều trị thuốc quanh mổ hoặc cho bệnh tiến triển được cân nhắc bởi hội đồng đa chuyên khoa. Nhiễm trùng trên nền tắc phải được dẫn lưu và kiểm soát trước điều trị ung thư triệt để.
Hóa trị nền platinum có thể được sử dụng trước hoặc sau phẫu thuật và cho bệnh di căn, tùy mức lọc cầu thận, thính lực, thần kinh ngoại biên và thể trạng. Sau khi cắt một thận, chức năng thận có thể giảm nên việc cân nhắc thuốc trước mổ đặc biệt quan trọng ở một số ca nguy cơ cao. Thuốc miễn dịch, thuốc nhắm trúng đích FGFR và kháng thể gắn thuốc được lựa chọn theo giai đoạn, xét nghiệm khối u, điều trị trước và quy định tại nơi điều trị. Thuốc đặt tại chỗ qua catheter hoặc dẫn lưu có vai trò hạn chế trong tổn thương chọn lọc. Không tự dùng thuốc theo phác đồ của ung thư bàng quang vì liều, trình tự và điều kiện áp dụng phải cá thể hóa.
Nội soi niệu quản dùng laser hoặc năng lượng khác có thể loại bỏ u nhỏ, độ thấp; nhiều lần can thiệp có thể cần để giữ lòng ống thông. Đặt stent giúp dẫn lưu tạm thời nhưng có thể gây tiểu gấp, đau hông khi tiểu, nhiễm trùng hoặc đóng cặn. Dẫn lưu thận qua da được dùng khi tắc nghẽn nặng, nhiễm trùng hoặc không thể đặt stent. Nong hoặc xử lý hẹp không nên thực hiện lặp lại mà chưa loại trừ ung thư. Sau điều trị bảo tồn, nội soi kiểm tra và sinh thiết lại có thể được lên lịch sớm vì tổn thương còn sót khó đánh giá chỉ bằng triệu chứng.
Cắt thận-niệu quản triệt căn gồm lấy thận, toàn bộ niệu quản và một dải bàng quang quanh lỗ niệu quản; đây là lựa chọn thường dùng cho u nguy cơ cao. Với u khu trú ở đoạn niệu quản dưới, bác sĩ có thể cắt đoạn mang u, đánh giá bờ cắt và cắm đầu niệu quản còn lại vào bàng quang. U đoạn giữa hoặc trên đôi khi được cắt đoạn và nối tận-tận trong trường hợp rất chọn lọc. Phẫu thuật bảo tồn giúp giữ thận nhưng đòi hỏi bờ cắt âm tính và theo dõi niệu mạc còn lại. Rủi ro riêng gồm rò nước tiểu, hẹp chỗ nối, giảm tưới máu niệu quản, ứ nước tái phát, bên cạnh chảy máu, nhiễm trùng và huyết khối.
Kiểm soát đau do tắc nghẽn phải đi kèm đánh giá dẫn lưu, không chỉ tăng thuốc giảm đau. Chăm sóc stent hoặc ống dẫn lưu gồm giữ sạch, theo dõi lượng và màu nước tiểu, tránh kéo gập, và báo sốt hoặc ống ngừng chảy. Sau mổ, vận động sớm, bài tập thở, phòng táo bón và đủ dinh dưỡng hỗ trợ hồi phục. Người bệnh nên được hỗ trợ cai thuốc lá và xử lý lo âu liên quan tái phát. Khi bệnh tiến triển, chăm sóc giảm nhẹ tập trung vào đau, chảy máu, tắc nghẽn, mệt và mục tiêu sống của người bệnh.
Sau nội soi hoặc cắt đoạn niệu quản, theo dõi thường chặt hơn vì niệu quản và thận cùng bên vẫn còn. Bác sĩ có thể dùng nội soi niệu quản, CT/MRI niệu đồ, tế bào học và xét nghiệm chức năng thận. Sau cắt thận-niệu quản, nội soi bàng quang tiếp tục cần thiết; hình ảnh đánh giá đường niệu đối bên, hạch và cơ quan xa theo nguy cơ. Nếu có chỗ nối niệu quản-bàng quang, siêu âm hoặc hình ảnh được dùng để phát hiện hẹp và ứ nước. Người bệnh cần báo sốt, đau hông tăng, tiểu máu mới, giảm tiểu, rò nước tiểu hoặc triệu chứng bất thường khi có stent.
Điều trị tắc nghẽn cấp có thể cần thực hiện ngay, còn điều trị ung thư được sắp xếp sau khi kiểm soát nhiễm trùng và đánh giá giai đoạn. Nội soi bảo tồn thường gồm nhiều lần và các lần kiểm tra sớm. Phẫu thuật cắt đoạn hoặc cắt thận-niệu quản cần vài tuần hồi phục, lâu hơn nếu có biến chứng hoặc hóa trị quanh mổ. Điều trị toàn thân kéo dài theo chu kỳ nhiều tháng và được điều chỉnh theo đáp ứng. Theo dõi đường niệu và bàng quang kéo dài nhiều năm; khoảng cách tái khám thưa dần chỉ khi nguy cơ và kết quả cho phép.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Khối u có thể gây tắc niệu quản, ứ nước thận, nhiễm trùng, đau quặn, giảm hoặc mất chức năng thận bên bệnh và chảy máu. Bệnh xâm lấn có thể lan vào mô quanh niệu quản, cơ thắt lưng chậu, cơ quan vùng chậu, hạch và cơ quan xa. Sau nội soi có nguy cơ thủng, chảy máu, nhiễm trùng và hẹp sẹo. Sau cắt đoạn, rò chỗ nối, thiếu máu nuôi niệu quản và hẹp tái phát là biến chứng cần theo dõi. Sau cắt thận-niệu quản có thể xuất hiện bệnh thận mạn. Về lâu dài, u bàng quang hoặc u mới trong đường niệu còn lại là biến chứng ung thư học quan trọng.
Kết quả phụ thuộc độ mô học, độ sâu xuyên thành, bờ cắt, hạch, di căn và khả năng duy trì chức năng thận. U độ thấp, khu trú trong lòng niệu quản và được loại bỏ hoàn toàn có cơ hội kiểm soát tốt nhưng vẫn có thể tái phát. Tiên lượng kém hơn khi u độ cao, xâm lấn mỡ quanh niệu quản, có xâm nhập mạch bạch huyết, hạch dương tính hoặc di căn. Tắc nghẽn kéo dài làm giảm chức năng thận và có thể giới hạn hóa trị. Vị trí đoạn dưới không tự động có tiên lượng tốt; lợi thế chủ yếu là đôi khi cho phép phẫu thuật bảo tồn thận.
Bệnh có thể tái phát ở đoạn niệu quản đã điều trị, tại chỗ nối sau cắt đoạn, trong bể thận cùng bên, bàng quang, niệu quản đối bên, hạch hoặc cơ quan xa. Nguy cơ tăng với u đa ổ, độ cao, tiền sử u bàng quang và điều trị bảo tồn không thể kiểm tra toàn bộ niệu mạc. Tái phát tại chỗ có thể biểu hiện ứ nước mới hoặc tiểu máu, nhưng cũng có thể chỉ thấy trên nội soi. Cai thuốc lá và tuân thủ lịch nội soi, hình ảnh, tế bào học giúp giảm phơi nhiễm và phát hiện sớm, không bảo đảm ngăn tái phát hoàn toàn.
Ngừng hút thuốc, tránh khói thuốc và thực hiện bảo hộ nghề nghiệp là các biện pháp có cơ sở nhất để giảm nguy cơ. Không dùng dược liệu không rõ nguồn gốc hoặc sản phẩm nghi chứa acid aristolochic. Người có hội chứng Lynch cần tư vấn di truyền và kế hoạch giám sát chuyên khoa; người từng mắc ung thư bàng quang phải tuân thủ theo dõi toàn bộ đường niệu khi có chỉ định. Xử lý sỏi, nhiễm trùng và hẹp giúp bảo vệ thận và tránh chậm chẩn đoán, dù chưa có bằng chứng rằng điều này loại bỏ hoàn toàn nguy cơ ung thư. Không có xét nghiệm sàng lọc đại trà được khuyến nghị cho mọi người không triệu chứng.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Ung thư niệu quản
Chế độ ăn tập trung vào duy trì cân nặng và chức năng thận hơn là kiêng một thực phẩm cụ thể. Ưu tiên rau quả, ngũ cốc nguyên hạt, đạm nạc và thực phẩm ít chế biến; giảm muối nếu tăng huyết áp hoặc ứ dịch. Khi có stent hoặc nhiễm trùng, uống nước theo hướng dẫn có thể giúp tránh cô đặc nước tiểu, nhưng không cố uống quá mức khi đang tắc nghẽn hoặc suy tim, suy thận. Sau mất một thận, chỉ hạn chế đạm, kali hoặc phospho khi bác sĩ dựa trên xét nghiệm. Tránh thuốc nam, viên “lợi tiểu” và thực phẩm bổ sung không rõ tương tác.
Đau quặn, sốt hoặc tiểu máu nhiều là thời điểm cần nghỉ và đánh giá, không cố tập. Khi có stent, đi bộ và hoạt động nhẹ thường được, nhưng vận động mạnh có thể làm tăng đau hoặc tiểu máu ở một số người. Sau phẫu thuật, tăng dần quãng đi bộ, tránh nâng nặng và căng cơ bụng cho đến khi được cho phép. Trong hóa trị, sắp xếp vận động vào ngày ít mệt, tránh nơi đông người khi bạch cầu thấp và dùng giày chắc nếu có tê chân. Ngủ đủ và chia nhỏ công việc giúp kiểm soát mệt mỏi.
Theo dõi nhiệt độ, màu nước tiểu, lượng tiểu tương đối, mức đau hông và khả năng ăn uống. Nếu có stent, ghi nhận đau khi tiểu, tiểu gấp và thời hạn phải rút hoặc thay; không để quên stent. Nếu có ống dẫn lưu thận, quan sát vị trí da, túi nước tiểu, cặn, rò và việc ống bị kéo. Sau cắt đoạn niệu quản, đau tăng, sốt, bụng chướng hoặc dịch bất thường từ dẫn lưu cần báo ngay. Các ghi chép tại nhà hỗ trợ trao đổi, nhưng không thể phát hiện hẹp hoặc tái phát nếu thiếu hình ảnh và nội soi.
- Không trì hoãn khám khi tiểu máu hoặc ứ nước thận chỉ vì từng được chẩn đoán sỏi.
- Không tự rút, kẹp, xoay hoặc để quá hạn stent niệu quản và ống dẫn lưu thận.
- Không dùng kháng sinh cũ để xử lý sốt rét run trên nền tắc nghẽn.
- Không cố uống thật nhiều nước khi đau quặn dữ dội, nôn hoặc lượng tiểu giảm rõ.
- Không tự ngừng thuốc chống đông hoặc thuốc ung thư khi có tiểu máu; cần liên hệ bác sĩ.
- Không bỏ theo dõi bàng quang và đường niệu còn lại sau phẫu thuật bảo tồn.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Ung thư niệu quản ở trẻ em cực kỳ hiếm. Đau hông, tiểu máu và ứ nước ở trẻ thường do dị tật, sỏi, nhiễm trùng hoặc nguyên nhân khác. Khi có khối nghi ngờ, cần hội chẩn tiết niệu nhi, ung bướu nhi và giải phẫu bệnh để tránh áp dụng máy móc phân loại người lớn. Mục tiêu là xác định mô học, bảo tồn tối đa chức năng thận và giảm ảnh hưởng lâu dài của tia xạ, phẫu thuật và thuốc. Không có chương trình sàng lọc thường quy cho trẻ khỏe mạnh.
Ở người cao tuổi, đau có thể ít rõ dù tắc nghẽn nặng; biểu hiện đầu tiên đôi khi là nhiễm trùng, té ngã, lú lẫn hoặc suy thận. Cần đánh giá chức năng thận từng bên, dinh dưỡng, tim phổi, nhận thức, khả năng quản lý stent và hỗ trợ gia đình. Thuốc chống đông, lợi tiểu và thuốc đái tháo đường có thể cần điều chỉnh quanh chụp cản quang hoặc mổ nhưng không tự ngừng. Phẫu thuật bảo tồn hay triệt căn được quyết định theo nguy cơ ung thư và dự trữ cơ thể, không chỉ dựa trên tuổi theo giấy tờ.
Tắc niệu quản trong thai kỳ thường do nguyên nhân lành tính, nhưng tiểu máu kéo dài hoặc khối trên hình ảnh vẫn cần đánh giá. Siêu âm và MRI không gadolinium thường được ưu tiên; nội soi niệu quản có thể được thực hiện tại trung tâm có kinh nghiệm khi cần chẩn đoán hoặc giải phóng tắc. Stent trong thai kỳ dễ đóng cặn và có thể phải thay sớm hơn. Thời điểm sinh thiết, cắt đoạn hay phẫu thuật lớn phụ thuộc tuổi thai, mức nghi ngờ, chức năng thận và triệu chứng. Mọi quyết định cần hội chẩn sản khoa nguy cơ cao và ung bướu.
Gây mê, kháng sinh, thuốc giảm đau và thuốc cản quang được đánh giá riêng; nhiều thuốc cho phép tiếp tục cho bú hoặc chỉ cần gián đoạn ngắn. Hóa trị, thuốc nhắm đích và miễn dịch thường đòi hỏi kế hoạch tránh cho trẻ tiếp xúc qua sữa trong thời gian xác định. Người mẹ không nên tự vắt bỏ sữa nhiều ngày sau mọi lần chụp, cũng không nên tiếp tục cho bú trong khi dùng thuốc chống ung thư khi chưa được dược sĩ lâm sàng xác nhận. Cân nhắc lợi ích dinh dưỡng, nhu cầu điều trị và khả năng duy trì nguồn sữa.
Người ghép thận hoặc dùng thuốc ức chế miễn dịch có nguy cơ nhiễm trùng cao khi đặt stent, nội soi và phẫu thuật. Biểu hiện nhiễm trùng có thể không sốt cao, nên đau hông, mệt đột ngột hoặc giảm tiểu cần được đánh giá sớm. Điều trị miễn dịch có thể kích hoạt thải ghép và phải thảo luận với đội ghép tạng; giảm thuốc ức chế miễn dịch cũng không được thực hiện tùy tiện. Lấy mẫu cấy, dự phòng kháng sinh và thời điểm can thiệp được cá thể hóa.
Bệnh thận mạn, thận ghép, chỉ một thận, suy tim, đái tháo đường và bệnh mạch máu ảnh hưởng trực tiếp đến nguy cơ tắc nghẽn và lựa chọn phẫu thuật. Hẹp niệu quản do xạ trị hoặc phẫu thuật cũ có thể cùng tồn tại với ung thư. Thuốc chống đông làm tăng chảy máu nhưng không loại trừ tổn thương ác tính. Trước điều trị cần đánh giá creatinin, chức năng thận từng bên, tim phổi, nguy cơ nhiễm trùng và khả năng hồi phục của chỗ nối. Mục tiêu là tránh mất chức năng thận không cần thiết mà vẫn kiểm soát ung thư.
Sau cắt đoạn niệu quản, người bệnh có thể mang stent tạm thời để bảo vệ chỗ nối. Cần biết ngày rút stent, theo dõi sốt, đau hông, rò nước tiểu, bụng chướng và lượng nước tiểu. Sau cắm lại niệu quản vào bàng quang, tiểu gấp hoặc khó chịu có thể xảy ra ngắn hạn nhưng bí tiểu, sốt và đau tăng không bình thường. Sau cắt thận-niệu quản, theo dõi chức năng thận còn lại giống bệnh nhân một thận. Tái khám hình ảnh rất quan trọng để phát hiện hẹp chỗ nối trước khi chức năng thận giảm rõ.
Câu hỏi thường gặp về Ung thư niệu quản
Hai tình trạng có thể cùng gây đau quặn, tiểu máu và ứ nước thận, nhưng bản chất hoàn toàn khác. Sỏi thường hiện rõ trên CT và có hình dạng đặc trưng, trong khi ung thư có thể gây dày thành, khuyết thuốc hoặc hẹp không đều. Một người cũng có thể đồng thời có sỏi và khối u, nên không nên dừng đánh giá khi tiểu máu kéo dài hoặc hình ảnh không điển hình. Nội soi niệu quản, tế bào học và sinh thiết có thể cần để xác định mô học.
Có thể trong một số trường hợp. U nhỏ, đơn ổ, độ thấp, không có dấu xâm lấn và có thể tiếp cận đầy đủ đôi khi được cắt đốt nội soi. U khu trú ở đoạn niệu quản dưới có thể cắt đoạn và cắm lại niệu quản vào bàng quang. Bảo tồn thận cũng được cân nhắc mạnh hơn ở người chỉ có một thận hoặc suy thận. Tuy nhiên, u độ cao, đa ổ hoặc xâm lấn thường cần cắt thận-niệu quản để đạt kiểm soát ung thư tốt hơn. Theo dõi sau bảo tồn phải rất chặt.
Không. Stent là ống nhỏ giúp nước tiểu đi qua đoạn hẹp, giảm ứ nước và bảo vệ thận. Nó có thể cần thiết trước hoặc sau nội soi, phẫu thuật, hóa trị hoặc khi khối u chưa thể xử lý ngay. Stent không tiêu diệt tế bào ung thư và có thể gây tiểu gấp, đau khi tiểu, tiểu máu, nhiễm trùng hoặc đóng cặn. Người bệnh cần biết thời hạn rút hoặc thay stent, không để quên và không tự kéo ống.
Có nguy cơ đáng kể vì niệu quản và bàng quang được lót bởi cùng loại biểu mô niệu mạc. Tế bào bất thường có thể xuất hiện ở nhiều vị trí cùng thời điểm hoặc về sau. Vì vậy, nội soi bàng quang là một phần quan trọng của theo dõi ngay cả khi niệu quản bệnh đã được cắt. Nguy cơ cụ thể phụ thuộc độ, giai đoạn, số ổ và tiền sử ung thư bàng quang. Tiểu máu mới cần báo bác sĩ, nhưng không nên chờ có triệu chứng mới đi soi theo lịch.
Cần chú ý sốt, rét run, đau hông tăng, buồn nôn kéo dài, giảm lượng nước tiểu, dịch rò từ vết mổ hoặc dẫn lưu, tiểu máu nhiều và khó tiểu. Hẹp chỗ nối có thể phát triển âm thầm, nên siêu âm hoặc CT theo lịch vẫn cần thiết dù cảm thấy khỏe. Nếu có stent, đau nhẹ và tiểu gấp có thể xảy ra, nhưng sốt hoặc đau dữ dội cần đánh giá. Không bỏ lịch rút stent, vì để quá lâu làm tăng đóng cặn và nhiễm trùng.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

