Ung thư bể thận là khối u ác tính hình thành ở lớp biểu mô lót khoang thu nhận nước tiểu nằm trong thận. Phần lớn là ung thư biểu mô niệu mạc, khác với ung thư tế bào thận vốn bắt nguồn từ nhu mô tạo nước tiểu. Bệnh có thể âm thầm ở giai đoạn đầu; biểu hiện thường được chú ý là tiểu ra máu, đau âm ỉ vùng hông lưng hoặc cơn đau do tắc nghẽn dòng nước tiểu. Một số người chỉ phát hiện bất thường khi siêu âm hoặc chụp cắt lớp vì sỏi thận, ứ nước thận hay triệu chứng tiết niệu khác. Mức độ nguy hiểm phụ thuộc độ mô học, độ sâu xâm lấn, tình trạng hạch và di căn. Chẩn đoán sớm bằng xét nghiệm nước tiểu, chụp hệ tiết niệu và nội soi phù hợp giúp phân tầng nguy cơ, lựa chọn bảo tồn thận ở ca chọn lọc hoặc phẫu thuật triệt căn khi cần.
Ung thư bể thận là bệnh gì?
Ung thư bể thận là ung thư phát sinh tại biểu mô niệu mạc lót bể thận, nơi nước tiểu từ các đài thận tập trung trước khi đi xuống niệu quản. Loại mô học thường gặp nhất là ung thư biểu mô niệu mạc; một tỷ lệ nhỏ có thể là ung thư biểu mô vảy, tuyến hoặc biến thể hiếm. Khái niệm này cần phân biệt với ung thư tế bào thận, vì ung thư tế bào thận xuất phát từ nhu mô thận và có chiến lược chẩn đoán, phẫu thuật, thuốc toàn thân khác. Ung thư bể thận được xếp cùng ung thư niệu quản trong nhóm ung thư biểu mô đường niệu trên. Vị trí trong khoang hẹp của hệ góp khiến việc đánh giá độ sâu xâm lấn trước mổ có thể khó hơn ở bàng quang. Vì vậy, bác sĩ thường kết hợp hình ảnh, tế bào học, nội soi, mô bệnh học và các dấu hiệu nguy cơ để quyết định liệu có thể bảo tồn đơn vị thận hay cần phẫu thuật triệt căn.
| Tên bệnh | Ung thư bể thận |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Renal pelvis cancer |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Ung thư biểu mô đường niệu bể thận; ung thư biểu mô niệu mạc bể thận; renal pelvic urothelial carcinoma; UTUC tại bể thận |
| Mã ICD-10 | C65 – U ác tính bể thận |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Ung thư phát sinh tại khoang góp nước tiểu của thận; thuộc nhóm ung thư đường niệu trên, theo dõi bởi Tiết niệu và Ung bướu |
| Cơ quan ảnh hưởng | Bể thận là vị trí khởi phát chính; bệnh có thể lan vào nhu mô thận, xoang thận, niệu quản, hạch vùng, bàng quang và các cơ quan xa. |
| Tính chất bệnh | Bệnh ác tính, không lây, thường diễn tiến mạn tính và có khả năng xâm lấn hoặc di căn; phần lớn trường hợp có nguồn gốc từ biểu mô niệu mạc. |
| Mức độ phổ biến | Bệnh hiếm, chỉ chiếm phần nhỏ trong các khối u ác tính mang tên “ung thư thận” và ít gặp hơn nhiều so với u xuất phát từ nhu mô thận. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Ung thư bể thận
Bệnh bắt đầu khi tế bào biểu mô niệu mạc tích lũy biến đổi di truyền và mất kiểm soát chu kỳ phân chia. Các chất gây ung thư được lọc qua thận có thể lưu lại trong nước tiểu và tiếp xúc kéo dài với lớp lót bể thận, tạo tổn thương DNA theo thời gian. Tổn thương mức thấp thường phát triển dạng nhú vào lòng bể thận; tổn thương mức cao dễ mất tính biệt hóa, xuyên qua mô liên kết và lớp cơ mỏng của thành hệ góp. Khi vượt khỏi thành bể thận, tế bào ung thư có thể lan vào xoang thận, mỡ quanh thận, nhu mô thận, mạch bạch huyết và máu. Hiện tượng “trường ung thư hóa” của toàn bộ biểu mô đường niệu giải thích vì sao người bệnh có thể xuất hiện u đồng thời hoặc về sau ở niệu quản và bàng quang, ngay cả khi tổn thương ban đầu đã được loại bỏ.
Ung thư bể thận được mô tả theo mô học, độ mô học, giai đoạn TNM và nhóm nguy cơ lâm sàng. Về mô học, ung thư biểu mô niệu mạc chiếm đa số; các thể vảy, tuyến và biến thể biệt hóa cần được ghi rõ vì có thể liên quan tiên lượng khác. Độ mô học thường chia thấp và cao, phản ánh mức độ bất thường của tế bào. Giai đoạn bắt đầu từ tổn thương không xâm lấn hoặc tại chỗ, sau đó đến xâm lấn mô liên kết, lớp cơ, mô quanh bể thận hoặc nhu mô thận, hạch và cơ quan xa. Trong thực hành, nhóm nguy cơ thấp thường gồm tổn thương đơn ổ, nhỏ, hình ảnh không xâm lấn và mô học độ thấp; nhóm nguy cơ cao có một hay nhiều đặc điểm như độ cao, kích thước lớn, đa ổ, ứ nước, xâm lấn trên hình ảnh hoặc tế bào học độ cao. Phân tầng này định hướng bảo tồn thận hay cắt thận-niệu quản.
Ung thư bể thận là bệnh hiếm trong cộng đồng và chỉ chiếm một phần nhỏ các khối u ác tính của thận. Bệnh gặp chủ yếu ở người trung niên và cao tuổi, nam thường được chẩn đoán nhiều hơn nữ. Tần suất thay đổi theo mức hút thuốc, phơi nhiễm hóa chất, tập quán sử dụng dược liệu chứa acid aristolochic và phân bố của các hội chứng di truyền. Dữ liệu riêng cho Việt Nam còn hạn chế và nhiều thống kê gộp ung thư bể thận với ung thư niệu quản thành ung thư đường niệu trên. Do số ca không lớn, tỷ lệ tại từng bệnh viện có thể dao động và không đại diện cho toàn dân. Không nên suy diễn nguy cơ cá nhân từ số liệu quốc tế; tuổi, bệnh sử hút thuốc, tiền sử ung thư bàng quang, chức năng thận và yếu tố gia đình cần được đánh giá riêng.
Ung thư bể thận không hình thành qua một đường lây nhiễm. Quá trình gây bệnh thường diễn ra tại chỗ sau nhiều năm biểu mô niệu mạc tiếp xúc với chất gây ung thư được bài tiết trong nước tiểu hoặc do nền tảng di truyền làm giảm khả năng sửa chữa DNA. Tế bào bất thường phát triển trên bề mặt bể thận, sau đó có thể xâm nhập thành hệ góp, lan dọc lớp niệu mạc sang niệu quản hoặc gieo rắc tế bào xuống bàng quang. Khi bệnh tiến triển, tế bào có thể đi theo đường bạch huyết đến hạch cạnh động mạch chủ hoặc theo đường máu đến phổi, gan, xương và cơ quan khác.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Ung thư bể thận
Nguyên nhân trực tiếp ở từng người thường không xác định được. Về sinh học, bệnh hình thành do các biến đổi DNA thúc đẩy tế bào biểu mô niệu mạc tăng sinh, né tránh chết tế bào và xâm lấn. Các yếu tố có thể góp phần gây tổn thương gồm chất gây ung thư trong khói thuốc, amin thơm trong một số môi trường nghề nghiệp, acid aristolochic trong dược liệu không kiểm soát và phơi nhiễm thuốc giảm đau phenacetin trong lịch sử. Hội chứng Lynch làm tăng nguy cơ do khiếm khuyết sửa chữa bắt cặp DNA. Viêm mạn tính do sỏi hoặc nhiễm trùng kéo dài liên quan nhiều hơn đến ung thư biểu mô vảy hiếm gặp. Cần phân biệt nguyên nhân sinh học với yếu tố nguy cơ: có yếu tố nguy cơ không đồng nghĩa chắc chắn mắc bệnh, và nhiều người bệnh không tìm thấy phơi nhiễm rõ ràng.
- Có thể thay đổi: hút thuốc lá chủ động hoặc thụ động; phơi nhiễm nghề nghiệp với amin thơm, thuốc nhuộm, cao su, da và sản phẩm dầu mỏ; dùng dược liệu không rõ nguồn gốc có acid aristolochic.
- Khó hoặc không thể thay đổi: tuổi cao, giới nam, tiền sử ung thư bàng quang hoặc ung thư đường niệu trên, hội chứng Lynch và tiền sử gia đình phù hợp.
- Tình trạng tại đường niệu: sỏi lớn, viêm nhiễm kéo dài và tắc nghẽn mạn có thể liên quan một số thể mô học hiếm, nhưng không phải mọi người có sỏi đều tiến triển thành ung thư.
- Tiền sử điều trị/phơi nhiễm: sử dụng phenacetin kéo dài trong quá khứ và một số phơi nhiễm độc chất đặc thù cần được bác sĩ khai thác theo bối cảnh.
Nhóm cần chú ý gồm người lớn tuổi từng hút thuốc nhiều năm, người làm việc lâu dài trong ngành nhuộm, cao su, da, hóa chất hoặc dầu mỏ mà bảo hộ không đầy đủ; người có tiền sử ung thư bàng quang; người đã điều trị ung thư đường niệu ở bên đối diện; và gia đình có hội chứng Lynch. Người chỉ có một thận, suy thận mạn hoặc bệnh thận hai bên không nhất thiết dễ mắc hơn, nhưng hậu quả điều trị có thể nghiêm trọng hơn vì mất thêm chức năng thận. Những người tiểu máu tái diễn, ứ nước thận không rõ nguyên nhân hoặc có tế bào học nước tiểu bất thường cần được đánh giá sớm, đặc biệt khi thuộc nhóm nguy cơ.
Triệu chứng và dấu hiệu của Ung thư bể thận
Ung thư bể thận có thể không gây triệu chứng khi còn nhỏ. Khi xuất hiện, tiểu máu thường là dấu hiệu đầu tiên và có thể chỉ xảy ra từng đợt, khiến người bệnh chủ quan khi nước tiểu trở lại bình thường. Đau hông lưng thường âm ỉ, nhưng có thể thành cơn nếu cục máu hoặc khối u làm tắc đường thoát nước tiểu. Người cao tuổi có thể chỉ biểu hiện mệt, thiếu máu hoặc suy giảm chức năng thận. Ở giai đoạn tiến triển, sụt cân, chán ăn, đau xương hoặc khó thở có thể liên quan bệnh lan rộng. Các triệu chứng này không đặc hiệu và cũng gặp trong sỏi, nhiễm trùng hoặc bệnh thận khác; chẩn đoán cần dựa trên thăm khám và xét nghiệm.
- Tiểu máu đại thể hoặc vi thể: nước tiểu hồng, đỏ, màu trà hoặc chỉ phát hiện hồng cầu khi xét nghiệm.
- Đau vùng hông lưng: thường ở bên tổn thương, âm ỉ hoặc từng cơn khi dòng nước tiểu bị cản trở.
- Tiểu buốt hoặc tiểu nhiều lần: không phải biểu hiện đặc hiệu nhưng có thể xuất hiện khi đường niệu bị kích thích hoặc có tổn thương đồng thời ở bàng quang.
- Mệt và giảm sức: có thể liên quan thiếu máu do mất máu kéo dài, viêm do ung thư hoặc suy giảm chức năng thận.
- Khối vùng hông hoặc cảm giác đầy bụng khi khối u lớn.
- Sốt kéo dài không rõ nhiễm trùng, chán ăn và sụt cân ngoài ý muốn.
- Phù chân, đau xương, ho hoặc khó thở khi bệnh đã lan đến hạch hay cơ quan xa.
- Giảm lượng nước tiểu rõ nếu tắc nghẽn xảy ra ở người chỉ có một thận hoạt động hoặc bệnh hai bên.
Nên đặt lịch khám: bất kỳ lần tiểu máu nhìn thấy được, đau hông lưng kéo dài, thiếu máu không rõ nguyên nhân hoặc ứ nước thận tình cờ trên hình ảnh đều cần tìm nguyên nhân. Cần khám trong ngày: tiểu máu tăng dần, đau quặn không kiểm soát, sốt kèm triệu chứng tiết niệu hoặc lượng nước tiểu giảm. Cần tái khám sớm: người đã điều trị ung thư bể thận nên liên hệ bác sĩ khi bỏ lỡ lịch nội soi bàng quang, xuất hiện tiểu máu mới, đau bên thận còn lại hoặc tác dụng phụ của điều trị toàn thân. Không chờ triệu chứng tự hết nếu tiểu máu lặp lại.
- Tiểu máu ồ ạt, ra nhiều cục máu, bí tiểu hoặc choáng váng: gọi 115 hoặc đến cơ sở cấp cứu.
- Sốt cao, rét run, đau hông dữ dội và tiểu ít: có thể là nhiễm trùng trên nền tắc nghẽn, cần xử trí khẩn.
- Không tiểu được hoặc lượng nước tiểu giảm đột ngột ở người chỉ có một thận: cần đánh giá ngay để bảo vệ chức năng thận.
- Khó thở, đau ngực, lơ mơ hoặc yếu liệt mới xuất hiện trong quá trình điều trị: không tự lái xe khi tình trạng nặng và không trì hoãn để thử mẹo dân gian.
Chẩn đoán Ung thư bể thận
Chẩn đoán bắt đầu bằng xác nhận có máu trong nước tiểu, đánh giá chức năng thận và tìm vị trí tổn thương trên toàn bộ đường tiết niệu. CT niệu đồ thường là phương tiện hình ảnh trọng tâm nếu chức năng thận và dị ứng thuốc cản quang cho phép. Tế bào học nước tiểu có thể hỗ trợ nhận biết tổn thương độ cao nhưng không loại trừ bệnh khi âm tính. Nội soi bàng quang được thực hiện vì ung thư bàng quang có thể đồng thời. Nội soi niệu quản giúp quan sát trực tiếp bể thận và lấy mô, song bác sĩ cân nhắc lợi ích với nguy cơ thủ thuật và khả năng gieo rắc tế bào. Giai đoạn được xác định từ hình ảnh, mô bệnh học và kết quả phẫu thuật. Người bệnh không nên tự kết luận ung thư chỉ dựa trên siêu âm hoặc một lần tiểu máu.
Bác sĩ thường hỏi màu và thời điểm tiểu máu, đau hông lưng, sốt, sỏi thận, nhiễm trùng tiết niệu, tiền sử hút thuốc, nghề nghiệp, dược liệu đã dùng, ung thư bàng quang và ung thư đại trực tràng hoặc nội mạc tử cung trong gia đình. Khám có thể gồm đánh giá mạch, huyết áp, tình trạng thiếu máu, mất nước, đau khi gõ vùng hông lưng, khối bụng, hạch và dấu hiệu di căn. Ở người lớn tuổi hoặc chuẩn bị phẫu thuật, bác sĩ còn đánh giá khả năng vận động, dinh dưỡng, bệnh tim phổi và mức độ độc lập. Khám bình thường không loại trừ bệnh vì khối u bể thận nhỏ thường không sờ thấy.
Tổng phân tích nước tiểu xác nhận hồng cầu, bạch cầu và dấu nhiễm trùng; kết quả không cho biết chắc nguyên nhân. Cấy nước tiểu được dùng khi nghi nhiễm trùng, nhưng nhiễm trùng không loại trừ u nếu tiểu máu kéo dài. Tế bào học nước tiểu, nhất là mẫu từ đường niệu trên, có giá trị hơn với ung thư độ cao và carcinoma tại chỗ nhưng độ nhạy hạn chế với u độ thấp. Công thức máu đánh giá thiếu máu; creatinin và mức lọc cầu thận giúp chọn thuốc cản quang, phẫu thuật và hóa trị. Xét nghiệm chức năng gan, điện giải, đông máu được chỉ định theo giai đoạn và kế hoạch điều trị. Mô bệnh học từ sinh thiết hoặc bệnh phẩm phẫu thuật xác định loại và độ mô học.
CT niệu đồ đa pha thường cho thấy khuyết thuốc trong bể thận, dày thành, ứ nước và dấu xâm lấn mô quanh thận; đây cũng là phương tiện đánh giá niệu quản, bàng quang, hạch và một phần di căn. MRI niệu đồ có thể thay thế khi CT cản quang không phù hợp, nhưng thời gian chụp dài và khả năng phát hiện tổn thương nhỏ có thể khác. Siêu âm hữu ích để nhận biết ứ nước, khối hoặc sỏi nhưng không đủ để loại trừ ung thư bể thận. CT ngực, xạ hình xương, PET/CT hoặc hình ảnh não chỉ dùng theo nguy cơ và triệu chứng; không phải mọi người bệnh đều cần tất cả các xét nghiệm này.
Chẩn đoán xác định dựa trên bằng chứng mô bệnh học của khối u bể thận hoặc bệnh phẩm phẫu thuật, kết hợp xác định đúng vị trí giải phẫu. Trước mổ, phân tầng nguy cơ sử dụng tổng hợp độ mô học từ sinh thiết, tế bào học, kích thước và số lượng tổn thương, hình ảnh xâm lấn, ứ nước và tiền sử bệnh. Không có một xét nghiệm máu hay dấu ấn nước tiểu đơn độc đủ để xác định hoặc loại trừ bệnh. Giai đoạn TNM được bác sĩ giải phẫu bệnh và nhóm đa chuyên khoa áp dụng trong bối cảnh mẫu mô, hình ảnh và phẫu thuật; người đọc không nên tự gán giai đoạn từ mô tả trên phim.
Điều trị Ung thư bể thận
Mục tiêu điều trị là kiểm soát ung thư đồng thời bảo tồn chức năng thận khi an toàn. Tổn thương nguy cơ thấp, khu trú và có thể theo dõi chặt có thể được điều trị bảo tồn bằng nội soi hoặc phương pháp tại chỗ. Bệnh nguy cơ cao, nghi xâm lấn hoặc không thể kiểm soát qua nội soi thường được điều trị triệt căn bằng cắt thận-niệu quản kèm đoạn bàng quang quanh lỗ niệu quản, có thể kết hợp vét hạch theo giai đoạn. Hóa trị, miễn dịch hoặc thuốc nhắm đích/kháng thể gắn thuốc được cân nhắc trước mổ, sau mổ hoặc khi bệnh lan rộng tùy chức năng thận, khả năng dung nạp và đặc điểm khối u. Tắc nghẽn nhiễm trùng, chảy máu nặng hoặc suy thận có thể cần nhập viện và dẫn lưu khẩn trước khi xử lý ung thư.
Thuốc không được lựa chọn chỉ theo tên bệnh mà theo giai đoạn và khả năng phẫu thuật. Hóa trị nền platinum, thường phối hợp với gemcitabine, có thể được dùng quanh phẫu thuật hoặc cho bệnh tiến triển nếu chức năng thận và thể trạng phù hợp. Ở một số bối cảnh, thuốc miễn dịch ức chế điểm kiểm soát, thuốc nhắm đích FGFR hoặc kháng thể gắn thuốc được cân nhắc dựa trên điều trị trước đó, xét nghiệm phân tử và phê duyệt tại từng quốc gia. Thuốc tại chỗ đưa vào bể thận có vai trò ở một số tổn thương chọn lọc và cần đội ngũ có kinh nghiệm. Các lựa chọn này có nguy cơ ảnh hưởng thận, tủy xương, thần kinh, da, phổi, gan hoặc miễn dịch; người bệnh không tự mua, phối hợp, ngừng hay thay đổi lịch truyền.
Nội soi niệu quản có thể dùng để cắt, đốt điện hoặc laser tổn thương nguy cơ thấp, đồng thời lấy mẫu mô. Một số trường hợp cần đường vào qua da khi tổn thương khó tiếp cận, nhưng nguy cơ chảy máu, nhiễm trùng và gieo rắc tế bào phải được cân nhắc. Đặt stent niệu quản hoặc dẫn lưu thận qua da giúp giải phóng tắc nghẽn, điều trị nhiễm trùng và bảo vệ chức năng thận; đây không phải thủ thuật chữa ung thư. Sau bảo tồn thận, nội soi lặp lại thường cần thiết vì phần niệu mạc còn lại vẫn có nguy cơ tái phát. Lựa chọn kỹ thuật phụ thuộc kích thước, vị trí trong hệ góp, độ mô học, số ổ, chức năng thận và khả năng tuân thủ theo dõi.
Phẫu thuật chuẩn cho ung thư bể thận nguy cơ cao là cắt toàn bộ thận và niệu quản cùng một dải mô bàng quang quanh lỗ niệu quản, nhằm tránh để lại đoạn niệu quản có nguy cơ chứa hoặc tái phát u. Vét hạch được cân nhắc theo vị trí và giai đoạn. Phẫu thuật có thể thực hiện mở, nội soi hoặc robot tùy trung tâm và tình trạng người bệnh; ưu tiên là nguyên tắc ung thư học hơn đường mổ. Ở người chỉ có một thận, suy thận hoặc tổn thương nguy cơ thấp, bảo tồn thận có thể được thảo luận. Rủi ro gồm chảy máu, nhiễm trùng, tổn thương cơ quan lân cận, huyết khối và giảm mức lọc cầu thận; cần đánh giá khả năng dùng hóa trị sau mổ trước khi quyết định.
Chăm sóc hỗ trợ gồm kiểm soát đau và buồn nôn, phòng táo bón, hỗ trợ dinh dưỡng, cai thuốc lá, vận động sớm sau mổ và dự phòng huyết khối theo chỉ định. Người giảm chức năng thận cần được tư vấn tránh mất nước và rà soát thuốc có thể gây độc thận. Thiếu máu, mệt mỏi, lo âu và rối loạn giấc ngủ nên được báo cho nhóm điều trị thay vì tự dùng thuốc bổ hoặc dược liệu. Khi bệnh tiến triển, chăm sóc giảm nhẹ có thể được tích hợp sớm để kiểm soát triệu chứng và hỗ trợ quyết định, đồng thời vẫn tiếp tục điều trị chống ung thư khi phù hợp.
Theo dõi phụ thuộc nguy cơ và phương pháp điều trị. Sau bảo tồn thận, người bệnh thường cần nội soi niệu quản kiểm tra, tế bào học và hình ảnh sớm để xác nhận không còn tổn thương, sau đó lặp lại theo lịch chặt. Sau cắt thận-niệu quản, nội soi bàng quang được chú trọng vì nguy cơ xuất hiện u bàng quang; CT hoặc MRI đánh giá đường niệu còn lại, hạch và di căn theo giai đoạn. Creatinin, mức lọc cầu thận, huyết áp, công thức máu và tác dụng phụ thuốc được ghi nhận. Cần liên hệ bác sĩ nếu tiểu máu mới, sốt, đau hông bên còn lại, phù, khó thở, phát ban lan rộng hoặc tiêu chảy kéo dài trong khi dùng miễn dịch.
Thời gian điều trị không cố định. Nội soi bảo tồn có thể hoàn tất trong một hoặc nhiều lần và thường kèm lần kiểm tra sớm. Phẫu thuật triệt căn cần thời gian chuẩn bị, nằm viện và hồi phục kéo dài nhiều tuần; chức năng thận có thể ổn định dần sau đó. Hóa trị hoặc miễn dịch diễn ra theo chu kỳ trong nhiều tháng, nhưng số chu kỳ và thời điểm dừng phụ thuộc đáp ứng, độc tính và mục tiêu điều trị. Theo dõi ung thư kéo dài nhiều năm vì nguy cơ tái phát ở bàng quang hoặc đường niệu còn lại. Không nên hiểu lịch tham khảo là cam kết khỏi bệnh trong một mốc thời gian.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng của khối u gồm chảy máu gây thiếu máu hoặc cục máu làm tắc, ứ nước thận, nhiễm trùng trên nền tắc nghẽn, suy giảm chức năng thận, xâm lấn mô quanh thận và di căn. Sau điều trị bảo tồn có thể gặp hẹp niệu quản, thủng, chảy máu hoặc tái phát tại chỗ. Sau cắt thận-niệu quản, người bệnh có nguy cơ bệnh thận mạn, nhiễm trùng, huyết khối và biến chứng phẫu thuật. Thuốc toàn thân có thể gây ức chế tủy, tổn thương thần kinh, thận hoặc phản ứng miễn dịch ở nhiều cơ quan. Một biến chứng quan trọng về lâu dài là ung thư mới hoặc tái phát trong bàng quang, vì toàn bộ biểu mô đường niệu từng tiếp xúc cùng yếu tố gây ung thư.
Tiên lượng tốt hơn khi khối u độ thấp, còn nông, khu trú, được loại bỏ hoàn toàn và người bệnh duy trì chức năng thận đủ tốt. Nguy cơ xấu tăng khi mô học độ cao, xâm lấn sâu, có hoại tử, xâm nhập mạch bạch huyết, hạch dương tính hoặc di căn. Khả năng bảo tồn thận không đồng nghĩa tiên lượng tốt hơn nếu lựa chọn sai đối tượng; ngược lại, phẫu thuật triệt căn có thể làm giảm chức năng thận và ảnh hưởng lựa chọn thuốc. Bác sĩ dự đoán dựa trên tổng hợp bệnh phẩm, hình ảnh, đáp ứng điều trị và thể trạng, không thể xác định chính xác thời gian sống cho một cá nhân chỉ từ tên bệnh.
Ung thư bể thận có thể tái phát tại vị trí đã điều trị bảo tồn, xuất hiện ở niệu quản cùng bên còn lại, đường niệu đối bên, bàng quang, hạch hoặc cơ quan xa. Nguy cơ cao hơn với u đa ổ, độ cao, giai đoạn xâm lấn và khi không thể kiểm tra đầy đủ đường niệu. Giảm nguy cơ gồm ngừng hút thuốc, hoàn thành điều trị được khuyến nghị và tuân thủ nội soi bàng quang, hình ảnh cùng xét nghiệm đúng lịch. Tái phát không phải lúc nào cũng gây triệu chứng; bỏ theo dõi vì thấy khỏe có thể làm chậm phát hiện.
Không có biện pháp phòng ngừa tuyệt đối. Ngừng hút thuốc là hành động quan trọng nhất có thể thay đổi; người làm việc với thuốc nhuộm, cao su, da hoặc hóa chất cần dùng thiết bị bảo hộ và tuân thủ giám sát nghề nghiệp. Không sử dụng dược liệu, thuốc giảm đau hoặc sản phẩm không rõ thành phần, đặc biệt khi nghi chứa acid aristolochic. Điều trị và theo dõi sỏi, tắc nghẽn, nhiễm trùng mạn giúp bảo vệ thận dù chưa chứng minh loại bỏ hoàn toàn nguy cơ ung thư. Gia đình có hội chứng Lynch nên được tư vấn di truyền và kế hoạch giám sát theo chuyên khoa. Sau điều trị, phòng tái phát chủ yếu dựa vào cai thuốc và theo dõi lâu dài.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Ung thư bể thận
Không có chế độ ăn nào làm khối u bể thận biến mất. Người bệnh nên ưu tiên khẩu phần đủ năng lượng và đạm theo tình trạng dinh dưỡng, nhiều rau quả đa dạng, ngũ cốc nguyên hạt và hạn chế thực phẩm chế biến sẵn. Lượng muối cần giảm nếu tăng huyết áp, phù hoặc bệnh thận. Nước uống phải cá thể hóa: uống đủ để tránh mất nước khi chức năng tim thận cho phép, nhưng không cố uống thật nhiều khi có tắc nghẽn, suy tim hoặc suy thận. Sau mất một thận, chế độ đạm, kali và phospho chỉ cần hạn chế khi xét nghiệm hoặc bác sĩ thận học chỉ định. Tránh dược liệu “thải độc thận” vì có thể gây độc hoặc tương tác thuốc.
Trước điều trị, duy trì đi bộ và bài tập sức mạnh nhẹ trong giới hạn triệu chứng có thể hỗ trợ thể trạng. Sau nội soi hoặc phẫu thuật, tăng vận động từng bước, tránh nâng nặng và lái xe cho đến khi vết mổ, đau và thuốc an thần cho phép. Ngủ đủ, ngừng thuốc lá và chia việc nhà giúp giảm mệt. Khi hóa trị hoặc miễn dịch, điều chỉnh cường độ theo công thức máu, nguy cơ nhiễm trùng và triệu chứng thần kinh. Đau xương, khó thở, chóng mặt, sốt hoặc tiểu máu tăng là lý do dừng tập và liên hệ nhóm điều trị.
Người bệnh có thể ghi màu nước tiểu, số lần tiểu, mức đau, nhiệt độ, cân nặng, huyết áp và lượng nước uống theo hướng dẫn. Sau mổ, quan sát vết mổ, phù chân, khó thở, sốt, buồn nôn và khả năng ăn uống. Khi dùng thuốc toàn thân, ghi thời điểm phát ban, tiêu chảy, tê bì, mệt bất thường hoặc giảm tiểu. Không cần đo chính xác lượng nước tiểu mỗi ngày nếu bác sĩ không yêu cầu, nhưng giảm rõ so với thường lệ cần báo. Theo dõi tại nhà không thay thế xét nghiệm chức năng thận, nội soi bàng quang hay hình ảnh.
- Không bỏ qua tiểu máu chỉ vì không đau hoặc tự hết sau vài ngày.
- Không tự dùng kháng sinh kéo dài khi chưa có cấy nước tiểu và đánh giá nguyên nhân tắc nghẽn.
- Không dùng thuốc lá, dược liệu không rõ thành phần hoặc sản phẩm được quảng cáo “tiêu u, bổ thận”.
- Không tự tăng uống nước khi đang bí tiểu, đau quặn dữ dội hoặc được bác sĩ hạn chế dịch.
- Không tự ngừng hóa trị, miễn dịch, thuốc chống đông hay thuốc bệnh nền mà chưa trao đổi với bác sĩ.
- Không bỏ lịch nội soi bàng quang và chụp theo dõi sau điều trị dù không còn triệu chứng.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Ung thư bể thận ở trẻ em cực kỳ hiếm. Tiểu máu hoặc khối vùng bụng ở trẻ thường có nhiều nguyên nhân khác và cần bác sĩ nhi, tiết niệu nhi hoặc ung bướu nhi đánh giá. Khi nghi u đường niệu, chẩn đoán mô học phải phân biệt với các khối u thận thường gặp ở trẻ. Kế hoạch hình ảnh, sinh thiết và điều trị cần giảm phơi nhiễm không cần thiết, bảo tồn chức năng thận và cân nhắc phát triển lâu dài. Không áp dụng trực tiếp phác đồ người lớn cho trẻ.
Người cao tuổi có thể biểu hiện bằng thiếu máu, suy thận, lú lẫn khi nhiễm trùng hoặc giảm hoạt động thay vì đau rõ. Quyết định bảo tồn hay cắt thận-niệu quản cần đánh giá tuổi sinh học, chức năng thận bên đối diện, tim phổi, dinh dưỡng, nguy cơ té ngã, nhận thức và hỗ trợ tại nhà. Đa thuốc làm tăng nguy cơ tương tác với thuốc cản quang, giảm đau, chống đông và thuốc ung thư. Mục tiêu điều trị được cá thể hóa, nhưng tuổi cao đơn thuần không phải lý do tự động từ chối điều trị có khả năng kiểm soát bệnh.
Ung thư bể thận trong thai kỳ rất hiếm và cần hội chẩn sản khoa nguy cơ cao, tiết niệu, ung bướu, gây mê và chẩn đoán hình ảnh. Tiểu máu không nên quy hoàn toàn cho nhiễm trùng hoặc thay đổi thai kỳ. Siêu âm và MRI không gadolinium thường được ưu tiên ban đầu; CT và thủ thuật có tia xạ chỉ dùng khi lợi ích vượt nguy cơ. Thời điểm nội soi hoặc phẫu thuật phụ thuộc tuổi thai, mức chảy máu, tắc nghẽn và độ nghi ngờ ác tính. Không tự ngừng thai, trì hoãn khám hoặc dùng thuốc vì lo ảnh hưởng thai mà chưa được tư vấn đa chuyên khoa.
Sau sinh, chẩn đoán hình ảnh, gây mê và thuốc điều trị phải được xem xét từng loại. Nhiều thuốc cản quang không bắt buộc ngừng cho bú kéo dài, nhưng hóa trị độc tế bào và một số thuốc nhắm trúng đích hoặc miễn dịch có thể không phù hợp trong thời gian cho bú. Quyết định tạm ngừng, vắt bỏ sữa hay kết thúc cho bú dựa trên thuốc cụ thể, thời gian thải trừ, nhu cầu điều trị và mong muốn của mẹ. Không mặc định ngừng cho bú chỉ vì chụp phim, và không tiếp tục cho bú khi đang dùng thuốc chống ung thư nếu chưa có xác nhận an toàn.
Suy giảm miễn dịch không phải yếu tố điển hình duy nhất gây ung thư bể thận, nhưng có thể làm tăng nguy cơ nhiễm trùng, biểu hiện không điển hình và biến chứng sau thủ thuật. Người ghép tạng cần đánh giá tương tác giữa thuốc ức chế miễn dịch với hóa trị hoặc miễn dịch; thuốc ức chế điểm kiểm soát có thể làm tăng nguy cơ thải ghép. Sốt nhẹ, đau hông hoặc tiểu máu ở nhóm này cần ngưỡng đi khám thấp hơn. Kế hoạch điều trị nên có bác sĩ ghép tạng hoặc chuyên khoa miễn dịch liên quan.
Bệnh thận mạn, chỉ có một thận, đái tháo đường, tăng huyết áp, suy tim và bệnh mạch vành ảnh hưởng lớn đến lựa chọn chụp cản quang, phẫu thuật và hóa trị platinum. Thuốc chống đông có thể làm tiểu máu rõ hơn nhưng không được coi là lời giải thích duy nhất cho tiểu máu. Bệnh phổi, suy dinh dưỡng và giảm vận động làm tăng rủi ro hậu phẫu. Nhóm điều trị cần rà soát thuốc nền, tối ưu huyết áp và đường huyết, đánh giá tim phổi và dự kiến mức lọc cầu thận sau mổ trước khi chốt kế hoạch.
Sau cắt thận-niệu quản, người bệnh cần theo dõi đau, sốt, vết mổ, lượng nước tiểu, chức năng ruột và dấu huyết khối. Tập thở, đi lại sớm và dinh dưỡng đủ giúp phục hồi. Creatinin có thể tăng do chỉ còn một thận, vì vậy thuốc giảm đau, kháng sinh và thuốc bệnh nền cần được rà soát. Không ngâm vết mổ, nâng vật nặng hoặc lái xe trước thời điểm bác sĩ cho phép. Tiểu máu mới về sau không được coi là hậu quả bình thường kéo dài; cần đánh giá bàng quang và đường niệu còn lại.
Câu hỏi thường gặp về Ung thư bể thận
Khả năng kiểm soát lâu dài cao hơn khi khối u còn nông, độ mô học thấp và chưa lan khỏi bể thận. Một số tổn thương nguy cơ thấp có thể được loại bỏ bằng nội soi, trong khi bệnh nguy cơ cao thường cần cắt thận-niệu quản. Khi đã có hạch hoặc di căn, mục tiêu thường chuyển sang thu nhỏ khối u, làm chậm tiến triển và kiểm soát triệu chứng bằng thuốc toàn thân. Không thể dự đoán kết quả chỉ từ tên bệnh; giai đoạn, bệnh phẩm, chức năng thận, đáp ứng điều trị và thể trạng mới là các yếu tố quyết định.
Không hoàn toàn. Ung thư bể thận phát sinh từ lớp biểu mô niệu mạc lót khoang thu nước tiểu ở giữa thận, còn ung thư tế bào thận thường gặp hơn bắt nguồn từ nhu mô lọc máu. Hai bệnh có hình ảnh, mô bệnh học, cách phẫu thuật và thuốc toàn thân khác nhau. Vì vậy, cụm từ “u thận” trên siêu âm hoặc CT chưa đủ để xác định loại ung thư. Bác sĩ cần xem vị trí khối, kiểu ngấm thuốc, nội soi đường niệu và mô bệnh học trước khi lập kế hoạch.
Thường có. Biểu mô bể thận, niệu quản và bàng quang cùng thuộc hệ niệu mạc, nên người từng mắc ung thư bể thận có nguy cơ xuất hiện khối u trong bàng quang về sau. Nội soi bàng quang giúp phát hiện tổn thương nhỏ trước khi gây tiểu máu rõ. Tần suất soi phụ thuộc nhóm nguy cơ, phương pháp điều trị và thời gian từ chẩn đoán. Ngoài nội soi, bác sĩ có thể chỉ định tế bào học nước tiểu và CT hoặc MRI để kiểm tra đường niệu còn lại.
Phần lớn người có thận đối bên khỏe không cần chạy thận chỉ vì cắt một thận. Tuy nhiên, mức lọc cầu thận thường giảm và có thể ảnh hưởng khả năng dùng một số thuốc. Nguy cơ suy thận cao hơn nếu đã có bệnh thận mạn, đái tháo đường, tăng huyết áp, chỉ có một thận hoạt động hoặc tổn thương hai bên. Trước mổ, bác sĩ ước tính chức năng thận còn lại; sau mổ cần kiểm tra creatinin, huyết áp, nước tiểu và tránh thuốc gây độc thận không cần thiết.
Nên ăn đủ năng lượng, ưu tiên thực phẩm tươi, rau quả đa dạng, ngũ cốc nguyên hạt và nguồn đạm phù hợp với chức năng thận. Hạn chế thuốc lá, rượu nhiều, thực phẩm quá mặn và sản phẩm chế biến sẵn. Không cần kiêng thịt, đạm, kali hay phospho một cách máy móc nếu xét nghiệm thận bình thường; hạn chế quá mức có thể gây suy dinh dưỡng. Tránh dược liệu không rõ thành phần và các sản phẩm quảng cáo “tiêu u, thải độc”. Lượng nước uống cần được cá thể hóa.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

