Thủy đậu là bệnh truyền nhiễm cấp do varicella-zoster virus gây ra, thường biểu hiện bằng sốt nhẹ, mệt và ban ngứa lan toàn thân. Các nốt ban chuyển nhanh từ dát đỏ sang sẩn, mụn nước rồi đóng vảy; trên cơ thể thường có nhiều giai đoạn tổn thương cùng lúc. Bệnh lây mạnh qua đường hô hấp và tiếp xúc với dịch mụn nước, kể cả từ một đến hai ngày trước khi ban xuất hiện. Phần lớn trẻ khỏe mạnh hồi phục, nhưng người lớn, thai phụ, trẻ sơ sinh và người suy giảm miễn dịch có nguy cơ viêm phổi, viêm não hoặc nhiễm khuẩn da. Chẩn đoán thường dựa vào lâm sàng, còn PCR từ tổn thương hữu ích khi biểu hiện không điển hình. Cách ly đúng, chăm sóc da, theo dõi biến chứng và tiêm vaccine cho người phù hợp giúp giảm lây và bệnh nặng.
Thủy đậu là bệnh gì?
Thủy đậu là bệnh do lần nhiễm đầu tiên với varicella-zoster virus. Sau thời gian ủ bệnh, virus gây sốt và phát ban dạng mụn nước lan tỏa. Tổn thương xuất hiện thành nhiều đợt nên có thể thấy dát đỏ, sẩn, mụn nước trong và vảy cùng một lúc. Sau khi khỏi, VZV đi vào hạch thần kinh và nằm tiềm ẩn; nhiều năm sau có thể tái hoạt thành zona thần kinh. Thủy đậu khác zona ở phân bố toàn thân và tính lây mạnh qua đường hô hấp, trong khi zona thường khu trú theo một khoanh thần kinh. Bệnh cũng cần phân biệt với tay-chân-miệng, côn trùng cắn, chốc lở, herpes simplex, phản ứng thuốc và mpox tùy bối cảnh dịch tễ.
| Tên bệnh | Thủy đậu |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Varicella (Chickenpox) |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Trái rạ; phỏng rạ; chickenpox; varicella |
| Mã ICD-10 | B01.9 – Thủy đậu không có biến chứng; các biến chứng thần kinh, phổi hoặc cơ quan khác có mã phân nhóm riêng |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Da liễu; bệnh truyền nhiễm cấp do varicella-zoster virus; bệnh có thể phòng bằng vaccine |
| Cơ quan ảnh hưởng | Da và niêm mạc toàn thân; có thể ảnh hưởng phổi, não, gan, huyết học và thai nhi ở trường hợp nặng |
| Tính chất bệnh | Nhiễm virus cấp, rất dễ lây; sau khi khỏi, VZV tồn tại tiềm ẩn và có thể tái hoạt về sau thành zona thần kinh |
| Mức độ phổ biến | Từng rất thường gặp ở trẻ em chưa tiêm vaccine; bệnh có thể xuất hiện ở mọi tuổi và thường nặng hơn ở người lớn, thai phụ hoặc người suy giảm miễn dịch |
| Bệnh có lây không? | Có |
| Đường lây | Thủy đậu lây rất dễ qua hạt khí dung hoặc dịch tiết hô hấp và qua tiếp xúc trực tiếp với dịch mụn nước của người mắc thủy đậu hoặc zona. Người bệnh có khả năng lây từ khoảng một đến hai ngày trước khi phát ban cho đến khi toàn bộ tổn thương đóng vảy; ở người đã tiêm vaccine có tổn thương không đóng vảy, cần đợi đến khi không còn nốt mới trong 24 giờ. Người chưa miễn dịch sống cùng nhà có nguy cơ phơi nhiễm cao. |
Tổng quan chuyên môn về Thủy đậu
VZV xâm nhập qua niêm mạc đường hô hấp hoặc kết mạc, nhân lên tại mô lympho vùng rồi gây viremia. Virus lan đến da và niêm mạc, tạo viêm biểu mô, phù tế bào và các mụn nước nông. Đáp ứng miễn dịch kiểm soát viremia và giúp tổn thương đóng vảy. Ở người suy giảm miễn dịch, virus có thể tiếp tục lan đến phổi, gan, não hoặc cơ quan khác. Sau giai đoạn cấp, VZV di chuyển vào hạch cảm giác để tồn tại tiềm ẩn, tạo nền cho zona về sau.
Thủy đậu có thể được mô tả là thể điển hình ở người chưa tiêm, thủy đậu đột phá sau tiêm vaccine và thể nặng hoặc biến chứng. Thủy đậu đột phá thường ít nốt hơn, sốt nhẹ hoặc không sốt và nhiều tổn thương chỉ là dát-sẩn nên dễ nhầm với phát ban khác, nhưng vẫn có thể lây. Thể nặng gồm ban xuất huyết, viêm phổi, viêm não, viêm gan hoặc nhiễm lan tỏa, thường gặp hơn ở người suy giảm miễn dịch. Phân loại giúp quyết định xét nghiệm, cách ly, điều trị kháng virus và mức theo dõi.
Trước khi vaccine được sử dụng rộng rãi, thủy đậu là bệnh rất phổ biến ở trẻ em. Nơi có chương trình tiêm chủng tốt ghi nhận giảm mạnh ca bệnh, nhập viện và tử vong. Người chưa có miễn dịch có thể mắc ở mọi tuổi; bệnh ở thanh thiếu niên và người lớn thường nặng hơn trẻ nhỏ. Khí hậu, mật độ tiếp xúc và độ bao phủ vaccine ảnh hưởng mùa dịch. Việt Nam có báo cáo bệnh theo cơ sở và địa phương, nhưng dữ liệu công khai đại diện toàn quốc theo tuổi và vaccine còn chưa đồng nhất.
Virus từ hạt khí dung, dịch tiết hô hấp hoặc dịch mụn nước đi vào niêm mạc người chưa miễn dịch. Sau giai đoạn nhân lên âm thầm, virus vào máu và lan đến da, tạo nhiều đợt tổn thương. Thời gian ủ bệnh thường khoảng 10–21 ngày, trung bình 14–16 ngày. Người bệnh đã lây trước khi nhìn thấy ban, vì vậy truy vết tiếp xúc và bảo vệ nhóm nguy cơ cần dựa vào thời điểm phơi nhiễm chứ không chỉ ngày xuất hiện mụn nước.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Thủy đậu
Nguyên nhân duy nhất là nhiễm varicella-zoster virus lần đầu. Nguồn lây có thể là người mắc thủy đậu hoặc người bị zona đang có mụn nước. Việc lạnh, ăn đồ nóng hoặc “phát ban do thời tiết” không gây thủy đậu nếu không có VZV. Thiếu miễn dịch do chưa từng mắc hoặc chưa tiêm vaccine tạo điều kiện mắc bệnh; suy giảm miễn dịch làm tăng nguy cơ bệnh nặng chứ không thay đổi tác nhân.
- Chưa từng mắc thủy đậu và chưa tiêm đủ vaccine theo lịch phù hợp.
- Sống, học tập hoặc làm việc trong môi trường đông người có ca bệnh.
- Tiếp xúc gần với dịch mụn nước hoặc không khí chung với người thủy đậu; tiếp xúc tổn thương zona cũng có thể truyền VZV.
- Suy giảm miễn dịch, mang thai hoặc tuổi trưởng thành làm tăng nguy cơ diễn tiến nặng sau khi mắc.
Người chưa có bằng chứng miễn dịch là nhóm dễ mắc. Nguy cơ biến chứng cao hơn ở trẻ sơ sinh, thanh thiếu niên và người lớn, thai phụ, người bị bệnh phổi hoặc da mạn tính, người dùng corticosteroid toàn thân và người suy giảm miễn dịch do ung thư, HIV hoặc ghép tạng. Trẻ sơ sinh có mẹ phát bệnh quanh thời điểm sinh là nhóm đặc biệt nguy hiểm. Người phơi nhiễm thuộc các nhóm này cần liên hệ y tế sớm để đánh giá dự phòng sau phơi nhiễm.
Triệu chứng và dấu hiệu của Thủy đậu
Ở trẻ em, ban có thể là dấu hiệu đầu tiên; ở người lớn thường có sốt, mệt, đau đầu hoặc chán ăn một đến hai ngày trước ban. Ban ngứa bắt đầu ở ngực, lưng hoặc mặt rồi lan, kể cả da đầu, miệng và vùng sinh dục. Các tổn thương xuất hiện thành nhiều đợt nên không đồng tuổi. Người đã tiêm vaccine vẫn có thể mắc thủy đậu đột phá với ít nốt, ít sốt và tổn thương chủ yếu dạng dát-sẩn. Người suy giảm miễn dịch có thể ban dày, kéo dài và ảnh hưởng nội tạng.
- Sốt, mệt, đau đầu hoặc chán ăn, thường rõ hơn ở người lớn.
- Ban ngứa lan tỏa, tập trung nhiều ở thân mình và mặt rồi lan ra các vùng khác.
- Dát đỏ chuyển thành sẩn, mụn nước trong như giọt sương, sau đó đục và đóng vảy.
- Nhiều giai đoạn tổn thương xuất hiện cùng lúc trên cùng một vùng da.
- Mụn nước trong miệng hoặc vùng sinh dục có thể gây đau và khó ăn, tiểu rát.
- Ho, đau ngực hoặc khó thở gợi ý viêm phổi do varicella, thường đáng lo ở người lớn hoặc thai phụ.
- Đi loạng choạng, run, nôn nhiều, đau đầu hoặc thay đổi ý thức có thể liên quan biến chứng thần kinh.
- Ban xuất huyết, chảy máu bất thường hoặc tổn thương hoại tử hiếm nhưng nghiêm trọng.
- Da đỏ nóng, sưng đau, có mủ hoặc sốt trở lại gợi ý nhiễm khuẩn thứ phát.
Nên đặt lịch khám: khi nghi thủy đậu để được xác nhận, tư vấn cách ly và đánh giá vaccine hoặc miễn dịch của người tiếp xúc. Cần khám trong ngày: nếu người bệnh là người lớn, thai phụ, trẻ sơ sinh, suy giảm miễn dịch, có bệnh phổi-da mạn tính hoặc ban gần mắt. Cần tái khám sớm: khi sốt kéo dài, tổn thương đỏ đau, mụn nước tiếp tục mọc nhiều, uống kém hoặc triệu chứng không cải thiện. Hãy gọi trước cho cơ sở y tế để tránh lây cho người khác.
- Gọi 115 hoặc đến cấp cứu nếu khó thở, đau ngực, tím tái, lơ mơ, co giật, yếu liệt hoặc đi loạng choạng rõ.
- Đi cấp cứu khi mất nước nặng, không uống được, nôn liên tục, sốt cao kèm ban xuất huyết hoặc chảy máu bất thường.
- Trẻ sơ sinh, thai phụ hoặc người suy giảm miễn dịch có sốt và ban nghi thủy đậu cần đánh giá khẩn theo hướng dẫn của cơ sở y tế.
- Không tự lái xe khi khó thở hoặc rối loạn ý thức; không trì hoãn để đắp lá, chích mụn nước hay dùng thuốc không rõ nguồn.
Chẩn đoán Thủy đậu
Chẩn đoán dựa trên hình thái ban nhiều giai đoạn, phân bố ly tâm hướng vào thân mình, triệu chứng toàn thân và lịch sử tiếp xúc hoặc tiêm vaccine. Biểu hiện đột phá sau vaccine có thể không điển hình nên xét nghiệm thường hữu ích hơn. Bác sĩ đánh giá nhóm nguy cơ nặng và tìm dấu hiệu viêm phổi, thần kinh hoặc nhiễm khuẩn da. PCR VZV từ vảy, dịch mụn nước hoặc tế bào đáy tổn thương là phương pháp xác nhận ưu tiên. Người bệnh không nên tự chẩn đoán chỉ vì ban ngứa.
Bác sĩ quan sát số lượng và giai đoạn tổn thương, phân bố ở thân mình, mặt, da đầu, niêm mạc và đánh giá việc có ban xuất huyết hay bội nhiễm. Nhiệt độ, nhịp thở, độ bão hòa oxy, tình trạng nước và thần kinh được kiểm tra tùy mức độ. Thai phụ được phối hợp sản khoa; người suy giảm miễn dịch cần khám toàn thân kỹ hơn. Bác sĩ cũng hỏi ngày tiếp xúc, ngày mọc ban đầu tiên, vaccine và thuốc đang dùng để xác định thời gian lây và nguy cơ biến chứng.
PCR phát hiện DNA VZV từ vảy, dịch mụn nước hoặc tế bào đáy tổn thương là xét nghiệm tin cậy nhất để xác nhận thủy đậu, nhất là ca đột phá, ca nặng hoặc ổ dịch. Huyết thanh IgG dùng để đánh giá bằng chứng miễn dịch trong một số tình huống, nhưng xét nghiệm thương mại có thể bỏ sót kháng thể sau tiêm. IgM có thể dương tính giả hoặc không phân biệt nhiễm nguyên phát với tái hoạt nên không phải lựa chọn ưu tiên. Xét nghiệm máu, gan, đông máu hoặc dịch não tủy chỉ dùng khi nghi biến chứng.
Hình ảnh không cần trong thủy đậu không biến chứng. X-quang hoặc CT ngực có thể được chỉ định khi ho, giảm oxy hoặc nghi viêm phổi. MRI hoặc CT não được cân nhắc khi có co giật, rối loạn ý thức, dấu thần kinh khu trú hoặc nghi viêm não-tiểu não. Hình ảnh giúp đánh giá mức độ tổn thương và nguyên nhân khác, nhưng không thay thế PCR VZV từ bệnh phẩm phù hợp.
Ca lâm sàng thường có bệnh cấp với ban dát-sẩn-mụn nước lan tỏa, không có nguyên nhân rõ khác; các tổn thương ở nhiều giai đoạn là dấu hiệu gợi ý mạnh. Xác nhận phòng xét nghiệm ưu tiên bằng phát hiện DNA VZV qua PCR từ tổn thương. Trong giám sát dịch, định nghĩa ca bệnh có thể khác giữa cơ quan và không phải công cụ tự chẩn đoán. Một PCR VZV dương tính cần được diễn giải cùng kiểu ban để phân biệt thủy đậu với zona lan tỏa.
Điều trị Thủy đậu
Điều trị thủy đậu không biến chứng chủ yếu là giảm ngứa, hạ sốt an toàn, duy trì nước và phòng nhiễm khuẩn da. Thuốc kháng virus có thể được bác sĩ cân nhắc cho người có nguy cơ bệnh vừa-nặng hoặc biến chứng, và hiệu quả phụ thuộc thời điểm bắt đầu. Người suy giảm miễn dịch, viêm phổi, biến chứng thần kinh, thai phụ hoặc trẻ sơ sinh có thể cần nhập viện và điều trị chuyên khoa. Cách ly và bảo vệ người tiếp xúc nguy cơ cao là phần của quản lý bệnh, không chỉ chăm sóc triệu chứng.
Acyclovir hoặc valacyclovir có thể được sử dụng ở một số nhóm nguy cơ theo đánh giá bác sĩ; trường hợp nặng có thể cần thuốc đường tĩnh mạch trong bệnh viện. Thuốc hạ sốt và giảm ngứa được lựa chọn theo tuổi, thai kỳ, bệnh nền và tương tác thuốc. Không dùng aspirin cho trẻ em hoặc thanh thiếu niên bị thủy đậu vì liên quan hội chứng Reye. Một số hướng dẫn khuyên thận trọng với ibuprofen do nguy cơ biến chứng da; người bệnh nên hỏi chuyên môn thay vì tự phối hợp thuốc.
Thủy đậu thông thường không cần thủ thuật. Trường hợp biến chứng có thể cần hỗ trợ hô hấp, truyền dịch, lấy dịch não tủy, dẫn lưu ổ nhiễm khuẩn hoặc chăm sóc vết thương chuyên khoa theo chỉ định. Mụn nước không nên chích tháo, vì không làm bệnh khỏi nhanh hơn và có thể tăng bội nhiễm, sẹo hoặc phát tán dịch chứa virus.
Phẫu thuật không điều trị VZV. Can thiệp ngoại khoa chỉ cần nếu có biến chứng hiếm như nhiễm khuẩn mô mềm sâu, hoại tử cần cắt lọc hoặc một bệnh ngoại khoa khác đồng thời. Quyết định phải do đội chuyên khoa thực hiện sau khi kiểm soát lây nhiễm. Không cắt, đốt hoặc chọc các nốt thủy đậu tại nhà.
Tắm nước ấm vừa phải, lau nhẹ, mặc quần áo rộng và giữ móng tay ngắn giúp giảm gãi. Có thể dùng chườm mát hoặc sản phẩm làm dịu được nhân viên y tế khuyến nghị. Uống đủ nước, ăn thức ăn mềm nếu có loét miệng và nghỉ ngơi. Thay quần áo, ga gối sạch và không dùng chung khăn. Giữ phòng thông thoáng nhưng không dùng quạt mạnh trực tiếp vào da. Cách ly với người chưa miễn dịch cho đến hết thời kỳ lây.
Theo dõi nhiệt độ, nhịp thở, lượng nước uống, tiểu tiện, số nốt mới và dấu hiệu da nhiễm khuẩn. Ghi ngày ban đầu tiên để ước tính thời gian lây. Liên hệ bác sĩ khi sốt kéo dài hoặc trở lại, ho tăng, đau ngực, lừ đừ, đi loạng choạng, ban đỏ nóng hoặc có mủ. Người dùng thuốc kháng virus cần theo dõi tác dụng phụ và chức năng thận khi có nguy cơ. Người tiếp xúc nguy cơ cao cũng cần được đánh giá dự phòng.
Triệu chứng thủy đậu thường kéo dài khoảng bốn đến bảy ngày, trong khi vảy có thể cần thêm thời gian để bong. Người bệnh lây cho đến khi tất cả tổn thương đóng vảy; thủy đậu đột phá không đóng vảy được xem là hết lây khi không có nốt mới trong 24 giờ. Biến chứng phổi, thần kinh hoặc nhiễm khuẩn da kéo dài thời gian điều trị. Không có mốc cố định bảo đảm hết sẹo hoặc hết ngứa cho mọi người.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Ở trẻ em, biến chứng thường gặp nhất là nhiễm khuẩn da và mô mềm do gãi hoặc tổn thương hở. Ở người lớn, viêm phổi do varicella là biến chứng đáng lo. Viêm não, viêm tiểu não, viêm gan, giảm tiểu cầu, mất nước và nhiễm trùng huyết có thể xảy ra. Thai kỳ có nguy cơ bệnh nặng ở mẹ và hiếm khi ảnh hưởng thai; nhiễm quanh sinh có thể gây thủy đậu sơ sinh nặng. Sẹo và thay đổi sắc tố thường liên quan gãi hoặc bội nhiễm hơn là bản thân mụn nước nhỏ.
Trẻ khỏe mạnh thường hồi phục hoàn toàn với chăm sóc hỗ trợ. Tiên lượng kém thuận lợi hơn ở người lớn, thai phụ, trẻ sơ sinh và người suy giảm miễn dịch, đặc biệt khi có viêm phổi, thần kinh hoặc nhiễm khuẩn sâu. Vaccine làm giảm nguy cơ mắc và thường làm bệnh đột phá nhẹ hơn. Sau khi khỏi, miễn dịch thường lâu dài nhưng virus vẫn tiềm ẩn và có thể gây zona về sau. Không nên dự đoán mức độ bệnh chỉ dựa trên số nốt ban ban đầu.
Thủy đậu lần hai thực sự hiếm ở người có miễn dịch bình thường, nhưng có thể xảy ra nếu chẩn đoán lần đầu sai hoặc miễn dịch suy giảm. Điều thường gặp hơn là VZV tiềm ẩn tái hoạt thành zona thần kinh, với ban khu trú một bên. Nếu một người nhiều lần có mụn nước toàn thân, cần xác nhận bằng PCR và đánh giá miễn dịch thay vì mặc định là thủy đậu tái phát.
Tiêm vaccine thủy đậu đủ lịch cho người phù hợp là biện pháp phòng bệnh hiệu quả. Người mắc bệnh cần ở nhà, tránh trường học, nơi làm việc và tiếp xúc với người nguy cơ cao cho đến khi hết lây. Rửa tay, che ho, không dùng chung khăn và hạn chế chạm tổn thương giúp giảm phát tán. Sau phơi nhiễm, vaccine hoặc biện pháp dự phòng khác có thể được cân nhắc theo thời điểm và tình trạng miễn dịch; thai phụ và người suy giảm miễn dịch phải liên hệ y tế sớm, không tự đi tiêm.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Thủy đậu
Không cần kiêng thịt, trứng, hải sản hoặc rau theo quan niệm dân gian nếu người bệnh không dị ứng. Ưu tiên uống đủ nước, món mềm và mát khi có loét miệng; ăn đủ đạm và vi chất để hỗ trợ lành da. Hạn chế rượu và thức ăn gây khó chịu cá nhân. Trẻ ăn kém cần chia nhỏ bữa và theo dõi mất nước. Thực phẩm không thay thế vaccine, thuốc kháng virus hoặc chăm sóc y tế khi có biến chứng.
Nghỉ ngơi khi sốt và mệt, sau đó vận động nhẹ trong nhà khi sức khỏe cho phép. Tránh chạy nhảy mạnh, cọ xát, bơi hồ và hoạt động tập thể trong thời kỳ lây. Tắm rửa nhẹ nhàng không làm thủy đậu “ăn sâu”; vệ sinh đúng còn giúp giảm bội nhiễm. Trẻ có thể trở lại trường khi mọi nốt đã đóng vảy hoặc không còn nốt mới theo hướng dẫn cơ sở. Ngủ đủ giúp giảm gãi và hồi phục.
Đo nhiệt độ, theo dõi nhịp thở, lượng uống-tiểu, mức tỉnh táo và số nốt mới mỗi ngày. Quan sát vùng da đỏ lan, sưng, đau hoặc có mủ. Giữ móng ngắn và có thể mang găng mềm cho trẻ nhỏ vào ban đêm. Gọi trước khi đến khám để cơ sở bố trí tránh lây. Theo dõi tại nhà không đủ an toàn cho trẻ sơ sinh, thai phụ, người suy giảm miễn dịch hoặc người có khó thở và dấu thần kinh.
- Không dùng aspirin cho trẻ em hoặc thanh thiếu niên bị thủy đậu.
- Không chọc vỡ, nặn mụn nước, cạy vảy hoặc đắp lá và hóa chất lên da.
- Không đưa người đang còn lây đến nơi đông người hoặc tiếp xúc với thai phụ, trẻ sơ sinh và người suy giảm miễn dịch.
- Không tự dùng thuốc kháng virus, kháng sinh hoặc corticosteroid.
- Không bỏ qua khó thở, đau đầu nặng, lừ đừ, đi loạng choạng hoặc da đỏ đau có mủ.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Phần lớn trẻ khỏe mạnh mắc bệnh nhẹ, nhưng vẫn cần theo dõi mất nước, nhiễm khuẩn da và thay đổi thần kinh. Không dùng aspirin; thuốc hạ sốt và giảm ngứa phải phù hợp tuổi. Giữ móng tay ngắn, tắm nhẹ và ngăn gãi giúp giảm sẹo. Trẻ sơ sinh, trẻ dùng corticosteroid hoặc có ung thư, HIV, ghép tạng cần được đánh giá sớm. Vaccine là biện pháp phòng bệnh chủ động cho trẻ theo lịch được cơ quan y tế áp dụng.
Thủy đậu nguyên phát ở người cao tuổi hiếm hơn vì nhiều người đã có miễn dịch, nhưng nếu mắc có thể nặng, đặc biệt khi có bệnh phổi, tim, thận hoặc dùng thuốc ức chế miễn dịch. Triệu chứng hô hấp và mất nước cần theo dõi sát. Đa thuốc ảnh hưởng lựa chọn giảm đau, hạ sốt và kháng virus. Ban mụn nước khu trú theo một bên ở người cao tuổi thường gợi ý zona hơn thủy đậu.
Thai phụ chưa miễn dịch phơi nhiễm hoặc có ban nghi thủy đậu cần liên hệ sản khoa ngay trong ngày. Thủy đậu có thể gây bệnh nặng cho mẹ, đặc biệt viêm phổi, và nguy cơ cho thai phụ thuộc tuổi thai. Nhiễm gần ngày sinh có thể gây bệnh nặng ở trẻ sơ sinh. Xét nghiệm miễn dịch, dự phòng sau phơi nhiễm, thuốc kháng virus và theo dõi thai phải do chuyên khoa quyết định. Vaccine sống không dùng trong thai kỳ; không tự trì hoãn khám vì sợ lây.
Quyết định cho bú phụ thuộc tình trạng mẹ, vị trí tổn thương và sức khỏe trẻ. Tránh để trẻ tiếp xúc trực tiếp với mụn nước, che kín tổn thương và vệ sinh tay. Nếu mẹ bệnh nặng hoặc trẻ sơ sinh thuộc nhóm nguy cơ, đội sơ sinh và truyền nhiễm cần lập kế hoạch riêng. Thuốc kháng virus có thể được cân nhắc dựa trên lợi ích-nguy cơ; không mặc định phải ngừng sữa mẹ, nhưng cũng không cho bú trực tiếp từ vùng vú có tổn thương.
Người suy giảm miễn dịch có nguy cơ ban kéo dài, nhiều tổn thương mới, viêm phổi, gan, não và tử vong cao hơn. Họ cần liên hệ y tế ngay khi phơi nhiễm hoặc xuất hiện sốt-ban; dự phòng sau phơi nhiễm và điều trị sớm có thể khác người khỏe mạnh. Có thể cần nhập viện, cách ly đường không khí-tiếp xúc và thuốc kháng virus đường tĩnh mạch. Vaccine sống chỉ được dùng trong những tình huống miễn dịch cho phép theo hướng dẫn chuyên khoa.
Bệnh phổi mạn, bệnh da nặng, bệnh thận, bệnh gan, đái tháo đường và các bệnh cần corticosteroid hoặc thuốc sinh học làm thay đổi nguy cơ biến chứng và lựa chọn điều trị. Hen hoặc bệnh phổi làm triệu chứng hô hấp đáng lo hơn. Suy thận ảnh hưởng liều kháng virus. Người bệnh không tự ngừng thuốc nền; bác sĩ sẽ cân bằng nguy cơ bùng phát bệnh nền với nguy cơ thủy đậu.
Thủy đậu quanh thời điểm phẫu thuật làm tăng nguy cơ lây trong bệnh viện, mất nước và biến chứng hô hấp, đồng thời ban có thể bị che bởi băng hoặc nhầm với dị ứng thuốc. Người phơi nhiễm trước phẫu thuật cần báo cơ sở để đánh giá miễn dịch và thời điểm can thiệp. Phẫu thuật chương trình có thể phải điều chỉnh theo nguy cơ lây và sức khỏe, nhưng quyết định thuộc bác sĩ phẫu thuật-gây mê-truyền nhiễm.
Câu hỏi thường gặp về Thủy đậu
Người mắc thủy đậu có thể lây từ khoảng một đến hai ngày trước khi phát ban cho đến khi tất cả mụn nước khô và đóng vảy. Quá trình này thường kéo dài khoảng một tuần nhưng có thể lâu hơn ở người suy giảm miễn dịch. Với thủy đậu đột phá sau vaccine, một số tổn thương không tạo vảy; khi đó thường xem là hết lây nếu không có nốt mới trong 24 giờ. Trong thời kỳ lây, người bệnh nên ở nhà và tránh thai phụ chưa miễn dịch, trẻ sơ sinh và người suy giảm miễn dịch.
Có. Tắm nhẹ bằng nước ấm vừa phải và lau khô bằng cách thấm giúp giữ da sạch, giảm mồ hôi và hạn chế nhiễm khuẩn thứ phát. Không nên ngâm nước quá lâu, chà xát mạnh, dùng khăn chung hoặc bôi hóa chất gây kích ứng. Mặc quần áo rộng và giữ móng tay ngắn để tránh gãi. Nếu da đỏ nóng, đau tăng, có mủ hoặc sốt trở lại, cần khám vì có thể đã bội nhiễm; tắm không phải nguyên nhân làm bệnh “ăn sâu”.
Các mụn nước nông thường lành mà không để lại sẹo rõ nếu không bị gãi, chọc vỡ hoặc nhiễm khuẩn. Thay đổi màu da tạm thời có thể tồn tại sau khi vảy bong. Nguy cơ sẹo tăng khi tổn thương sâu, bội nhiễm, cạy vảy hoặc dùng chất gây bỏng. Giữ da sạch, móng ngắn và điều trị nhiễm khuẩn sớm giúp giảm nguy cơ. Sau khi bệnh đã lành hoàn toàn, sẹo hoặc tăng sắc tố dai dẳng có thể được bác sĩ da liễu đánh giá.
Thường có. Thanh thiếu niên và người lớn có xu hướng sốt cao hơn, ban nhiều hơn và nguy cơ viêm phổi hoặc biến chứng khác cao hơn trẻ khỏe mạnh. Thai phụ, người hút thuốc, có bệnh phổi hoặc suy giảm miễn dịch cần đặc biệt thận trọng. Người lớn nghi thủy đậu nên gọi cơ sở y tế sớm để được đánh giá điều trị kháng virus và hướng dẫn cách ly, thay vì chờ ban lan rộng. Khó thở, đau ngực, lơ mơ hoặc đi loạng choạng là dấu hiệu cần cấp cứu.
Trước tiên, xác định mình đã từng mắc bệnh hoặc tiêm vaccine hay chưa, ngày tiếp xúc và có thuộc nhóm nguy cơ cao không. Người chưa miễn dịch có thể được cân nhắc vaccine sau phơi nhiễm trong khoảng thời gian phù hợp; thai phụ, trẻ sơ sinh và người suy giảm miễn dịch có thể cần biện pháp khác nên phải liên hệ y tế ngay. Theo dõi triệu chứng trong 10–21 ngày sau tiếp xúc và hạn chế tiếp xúc người nguy cơ cao nếu bắt đầu sốt hoặc phát ban. Không tự đi tiêm khi đang mang thai.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

