Zona thần kinh là bệnh do varicella-zoster virus tái hoạt sau khi người bệnh từng mắc thủy đậu hoặc nhiễm VZV. Virus thức dậy trong hạch thần kinh, gây đau rát, châm chích rồi xuất hiện cụm mụn nước theo một dải da, thường ở một bên thân mình hoặc khuôn mặt và hiếm khi vượt qua đường giữa. Phần lớn tổn thương lành trong vài tuần, nhưng đau thần kinh sau zona có thể kéo dài, nhất là ở người lớn tuổi. Zona ở mắt, tai, hệ thần kinh hoặc người suy giảm miễn dịch có nguy cơ biến chứng nặng. Chẩn đoán sớm và điều trị kháng virus đúng thời điểm có thể giảm triệu chứng cấp và hạn chế tổn thương tiến triển. Người bệnh cũng cần che phủ phát ban để tránh truyền VZV cho người chưa có miễn dịch với thủy đậu.
Zona thần kinh là bệnh gì?
Zona thần kinh là hội chứng đau và phát ban do varicella-zoster virus tái hoạt trong một hạch thần kinh cảm giác. Lần nhiễm VZV đầu tiên gây thủy đậu; sau đó virus không biến mất mà nằm im trong hạch rễ sau hoặc hạch thần kinh sọ. Khi tái hoạt, virus di chuyển dọc dây thần kinh ra da, tạo tổn thương theo một hoặc vài khoanh thần kinh liền kề. Zona khác thủy đậu ở chỗ phát ban thường khu trú một bên và liên quan đau thần kinh, còn thủy đậu là nhiễm nguyên phát với ban toàn thân nhiều giai đoạn. Tên dân gian “giời leo” có thể được dùng cho nhiều viêm da khác, nên không đủ để chẩn đoán. Một số trường hợp có đau theo khoanh thần kinh nhưng không nổi ban, gọi là zoster sine herpete và cần đánh giá chuyên khoa.
| Tên bệnh | Zona thần kinh |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Herpes zoster (Shingles) |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Bệnh zona; giời leo (tên dân gian, có thể bị dùng cho nhiều loại viêm da); herpes zoster |
| Mã ICD-10 | B02.9 – Zona không có biến chứng; các biến chứng mắt, thần kinh hoặc lan tỏa có mã phân nhóm riêng |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Da liễu; bệnh nhiễm virus thần kinh-da do varicella-zoster virus tái hoạt |
| Cơ quan ảnh hưởng | Dây thần kinh cảm giác và da theo khoanh thần kinh; có thể ảnh hưởng mắt, tai, thần kinh sọ, não, màng não hoặc cơ quan nội tạng |
| Tính chất bệnh | Bệnh nhiễm virus cấp do VZV tái hoạt sau thủy đậu; có thể truyền VZV cho người chưa miễn dịch nhưng không lây trực tiếp thành zona |
| Mức độ phổ biến | Thường gặp hơn khi tuổi tăng; nguy cơ cao ở người cao tuổi và người suy giảm miễn dịch. Dữ liệu đại diện toàn quốc tại Việt Nam còn hạn chế |
| Bệnh có lây không? | Có, theo cơ chế truyền VZV |
| Đường lây | Người bị zona có thể truyền varicella-zoster virus từ dịch mụn nước cho người chưa từng mắc hoặc chưa có miễn dịch với thủy đậu; người nhận virus sẽ mắc thủy đậu, không phải zona ngay. Lây thường qua tiếp xúc trực tiếp với tổn thương, và nguy cơ cao hơn khi zona lan tỏa. Che kín vùng phát ban, rửa tay và tránh tiếp xúc gần với thai phụ chưa miễn dịch, trẻ sơ sinh hoặc người suy giảm miễn dịch cho đến khi tất cả tổn thương đóng vảy giúp giảm lây. |
Tổng quan chuyên môn về Zona thần kinh
Sau thủy đậu, VZV đi vào các đầu tận thần kinh và tồn tại tiềm ẩn trong hạch cảm giác. Khi miễn dịch tế bào kiểm soát VZV suy giảm do tuổi, bệnh lý hoặc thuốc ức chế miễn dịch, virus có thể nhân lên trong hạch, gây viêm và tổn thương dây thần kinh. Virus di chuyển ra da tạo mụn nước theo vùng chi phối thần kinh. Tổn thương thần kinh ngoại biên và trung ương giải thích đau rát cấp, tăng cảm giác và đau thần kinh sau khi ban đã lành. Nếu virus lan theo thần kinh sọ hoặc đường máu, mắt, tai, não, phổi và cơ quan khác có thể bị ảnh hưởng.
Zona có thể phân loại theo phạm vi và vị trí. Zona khu trú giới hạn ở một hoặc hai khoanh thần kinh; zona lan tỏa có nhiều tổn thương ngoài vùng ban chính và thường gặp ở người suy giảm miễn dịch. Các thể đặc biệt gồm zona mắt ở nhánh mắt dây V, zona tai hoặc hội chứng Ramsay Hunt, zona vận động, zona nội tạng và zoster sine herpete không có ban điển hình. Phân loại giúp xác định mức khẩn cấp, nhu cầu xét nghiệm, hội chẩn mắt-tai mũi họng-thần kinh và khả năng nhập viện.
Zona có thể xảy ra ở mọi tuổi sau khi nhiễm VZV, nhưng tần suất và biến chứng tăng rõ ở người lớn tuổi. Người suy giảm miễn dịch do ung thư máu, ghép tạng, HIV, hóa trị hoặc thuốc ức chế miễn dịch có nguy cơ cao hơn và dễ mắc thể lan tỏa. Trẻ em vẫn có thể mắc, đặc biệt nếu từng nhiễm VZV sớm hoặc suy giảm miễn dịch, nhưng biểu hiện đôi khi nhẹ và khó nhận biết. Số liệu Việt Nam theo tuổi và tình trạng vaccine chưa đầy đủ để đưa ra tỷ lệ đại diện quốc gia.
Virus đã nằm trong hạch thần kinh từ lần nhiễm thủy đậu trước đó. Khi tái hoạt, VZV nhân lên trong hạch, gây viêm dây thần kinh rồi di chuyển theo sợi cảm giác ra một vùng da tương ứng. Vì một hạch thường chi phối một khoanh da, phát ban có hình dải và lệch một bên. Trong zona lan tỏa, virus có thể phát tán rộng hơn qua máu hoặc nhiều đường thần kinh, làm tăng nguy cơ tổn thương cơ quan.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Zona thần kinh
Nguyên nhân trực tiếp là VZV tái hoạt, không phải nhiễm một virus mới từ môi trường tại thời điểm phát ban. Tuổi cao và suy giảm miễn dịch làm giảm khả năng kiểm soát virus tiềm ẩn. Stress, chấn thương, phẫu thuật hoặc bệnh cấp đôi khi xuất hiện trước đợt zona nhưng không phải lúc nào cũng chứng minh được quan hệ nhân quả. Tiếp xúc với người bị zona không làm người đã có VZV “bị lây zona”; người chưa miễn dịch có thể mắc thủy đậu.
- Yếu tố không thay đổi được: tuổi tăng và tiền sử đã nhiễm varicella-zoster virus.
- Yếu tố liên quan miễn dịch: ung thư, HIV, ghép tạng, hóa trị, corticosteroid toàn thân hoặc thuốc sinh học ức chế miễn dịch.
- Bệnh cấp, stress nặng, chấn thương hoặc phẫu thuật có thể trùng với thời điểm tái hoạt nhưng không phải nguyên nhân chắc chắn ở từng người.
- Chưa được tiêm vaccine zona theo nhóm chỉ định làm mất một biện pháp phòng ngừa có hiệu quả.
Người từ trung niên trở lên, đặc biệt người cao tuổi, có nguy cơ mắc và đau thần kinh sau zona cao hơn. Người suy giảm miễn dịch, bệnh ung thư máu, ghép tạng, HIV hoặc đang điều trị ức chế miễn dịch dễ mắc thể nặng, tái phát hoặc lan tỏa. Người có bệnh mắt nền, tổn thương vùng trán-mũi hoặc đau tai kèm yếu mặt cần được đánh giá chuyên khoa sớm. Trẻ nhỏ và thai phụ ít gặp hơn nhưng vẫn cần khám nếu có ban nghi zona.
Triệu chứng và dấu hiệu của Zona thần kinh
Zona thường bắt đầu bằng đau, nóng rát, ngứa hoặc tăng nhạy cảm ở một vùng da trước khi ban xuất hiện vài ngày. Sau đó hình thành mảng đỏ và cụm mụn nước theo một dải, thường chỉ ở một bên. Một số người kèm đau đầu, mệt hoặc sợ ánh sáng. Mụn nước mới có thể tiếp tục mọc trong vài ngày rồi khô và đóng vảy. Ở người suy giảm miễn dịch, ban có thể lan rộng hoặc không điển hình. Đau có thể kéo dài sau khi da lành, tạo đau thần kinh sau zona.
- Đau rát, bỏng, châm chích hoặc đau như điện giật ở một vùng da, đôi khi xuất hiện trước ban.
- Mảng đỏ và cụm mụn nước theo một hoặc hai khoanh thần kinh liền kề, thường không vượt qua đường giữa.
- Da tăng nhạy cảm, đau khi chạm nhẹ hoặc ngứa tại vùng tổn thương.
- Mụn nước đục dần, vỡ, khô và đóng vảy trong quá trình lành.
- Mệt, đau đầu hoặc sốt nhẹ có thể đi kèm nhưng không phải ai cũng có.
- Đau mắt, đỏ mắt, nhìn mờ hoặc tổn thương đầu mũi trong zona vùng trán.
- Đau tai, mụn nước ống tai, chóng mặt, giảm thính lực hoặc yếu liệt mặt.
- Yếu cơ khu trú, rối loạn tiểu tiện hoặc đau không có ban rõ.
- Ban lan rộng toàn thân, viêm phổi, viêm não hoặc viêm màng não ở người nguy cơ cao.
Nên đặt lịch khám sớm: khi có đau một bên kèm mụn nước theo dải, vì điều trị kháng virus có lợi nhất khi bắt đầu sớm. Cần khám trong ngày: nếu ban ở mặt, mắt, mũi, tai, cổ, vùng sinh dục; đau vừa-nặng; tuổi cao; đang mang thai hoặc suy giảm miễn dịch. Cần tái khám sớm: khi mụn nước tiếp tục mọc, đau không kiểm soát, da đỏ nóng có mủ, hoặc đau kéo dài sau khi ban lành.
- Gọi 115 hoặc đến cấp cứu nếu lơ mơ, co giật, yếu liệt, đau đầu dữ dội, cứng gáy hoặc khó thở.
- Đi cấp cứu khi ban lan nhanh toàn thân, sốt cao, tụt huyết áp hoặc nghi tổn thương nội tạng ở người suy giảm miễn dịch.
- Đau mắt, giảm thị lực, sợ ánh sáng rõ hoặc liệt mặt kèm đau tai cần đánh giá khẩn trong ngày.
- Không tự lái xe khi chóng mặt, yếu mặt hoặc thị lực thay đổi; không trì hoãn để đắp lá hay chích mụn nước.
Chẩn đoán Zona thần kinh
Bác sĩ thường chẩn đoán zona dựa trên kiểu đau và ban mụn nước một bên theo khoanh thần kinh. Bệnh sử thủy đậu hoặc vaccine có thể hỗ trợ nhưng không phải lúc nào người bệnh cũng nhớ. Xét nghiệm được dùng khi ban không điển hình, không có ban, lan tỏa, xuất hiện sau tiêm vaccine hoặc cần phân biệt herpes simplex. PCR từ vảy, dịch mụn nước hoặc tế bào đáy tổn thương là phương pháp xác nhận hữu ích nhất. Không nên tự chẩn đoán “giời leo” vì viêm da tiếp xúc, herpes simplex và nhiễm khuẩn có thể giống nhau.
Bác sĩ đánh giá vị trí khoanh thần kinh, số vùng tổn thương, việc ban có vượt đường giữa hay lan ngoài vùng chính, mức đau và cảm giác da. Khám mắt gồm thị lực, giác mạc và phản xạ khi tổn thương vùng trán; khám tai-thần kinh sọ khi đau tai hoặc yếu mặt. Da được kiểm tra dấu hiệu bội nhiễm. Người suy giảm miễn dịch được khám toàn thân để tìm tổn thương phổi, thần kinh hoặc nội tạng. Không tự thử cảm giác bằng kim hay vật nóng.
PCR VZV từ vảy, dịch mụn nước hoặc tế bào lấy ở đáy tổn thương là xét nghiệm hữu ích nhất khi cần xác nhận. Xét nghiệm huyết thanh IgG chủ yếu cho biết từng phơi nhiễm hoặc có miễn dịch, không xác nhận tốt một đợt zona cấp. IgM có độ đặc hiệu hạn chế và có thể dương trong tái hoạt. Nếu nghi viêm não hoặc viêm màng não, dịch não tủy có thể được xét nghiệm theo chỉ định chuyên khoa. Nuôi cấy và miễn dịch huỳnh quang kém nhạy hơn PCR.
Chẩn đoán hình ảnh không cần cho zona da điển hình. MRI não, hốc mắt hoặc cột sống có thể được bác sĩ chỉ định khi có yếu liệt, rối loạn ý thức, đau đầu nặng, tổn thương thần kinh sọ hoặc nghi viêm tủy. CT ngực có thể dùng khi nghi viêm phổi ở người suy giảm miễn dịch. Hình ảnh giúp đánh giá biến chứng và loại trừ nguyên nhân khác, không phát hiện trực tiếp VZV trên da.
Trong bối cảnh lâm sàng, đau hoặc dị cảm khu trú kèm ban mụn nước một bên theo khoanh thần kinh là hình ảnh điển hình. Chẩn đoán xác định bằng phát hiện DNA VZV qua PCR từ tổn thương khi biểu hiện không điển hình hoặc hậu quả chẩn đoán quan trọng. Một PCR VZV dương tính không tự phân biệt thủy đậu với zona nếu thiếu thông tin phân bố ban, nên phải kết hợp dịch tễ và khám. Không có tiêu chuẩn tự chấm điểm tại nhà để quyết định điều trị.
Điều trị Zona thần kinh
Điều trị hướng đến hạn chế virus nhân lên, giảm đau cấp, bảo vệ cơ quan có nguy cơ và phòng biến chứng. Thuốc kháng virus được cân nhắc sớm, đặc biệt ở người lớn tuổi, đau hoặc ban mức vừa-nặng, tổn thương ngoài thân mình, zona mắt-tai, ban đang mọc hoặc suy giảm miễn dịch. Kiểm soát đau cần phân tầng từ biện pháp đơn giản đến thuốc đau thần kinh theo đánh giá. Zona mắt, tai, thần kinh hoặc lan tỏa cần hội chẩn và đôi khi nhập viện. Điều trị không nên dựa vào đắp lá hoặc chích lễ.
Acyclovir, valacyclovir và famciclovir là các thuốc kháng virus thường được sử dụng cho zona; lựa chọn phụ thuộc thời điểm khởi phát, mức độ, miễn dịch, chức năng thận và tương tác thuốc. Thuốc giảm đau có thể gồm nhóm thông thường hoặc thuốc điều biến đau thần kinh do bác sĩ chỉ định. Corticosteroid không được tự dùng và không thay thế kháng virus; lợi ích-nguy cơ chỉ được cân nhắc ở trường hợp chọn lọc. Kháng sinh chỉ dùng khi có bội nhiễm vi khuẩn. Không tự áp dụng liều từ đơn của người khác.
Một số trường hợp đau thần kinh kéo dài có thể được chuyên khoa đau cân nhắc phong bế thần kinh hoặc thủ thuật can thiệp khác sau khi đánh giá lợi ích-nguy cơ; đây không phải lựa chọn thường quy cho mọi người. Tổn thương mắt có thể cần thủ thuật nhãn khoa nếu xuất hiện biến chứng giác mạc, tăng nhãn áp hoặc viêm nội nhãn. Mụn nước không cần chích tháo vì làm tăng nguy cơ nhiễm trùng và sẹo.
Phẫu thuật không điều trị nguyên nhân zona. Can thiệp ngoại khoa chỉ xuất hiện khi có biến chứng riêng biệt như hoại tử mô, nhiễm khuẩn sâu, tổn thương mắt cần thủ thuật hoặc bệnh khác được phát hiện trong quá trình đánh giá. Đau thần kinh sau zona chủ yếu được quản lý bằng thuốc, phục hồi chức năng và kỹ thuật chuyên khoa đau, không phải cắt bỏ vùng da phát ban.
Giữ vùng ban sạch, khô, che bằng quần áo rộng hoặc gạc không dính giúp giảm ma sát và lây. Chườm mát, tắm nước ấm vừa phải và nghỉ ngơi có thể làm dịu khó chịu. Cắt móng tay và tránh gãi để hạn chế bội nhiễm. Duy trì giấc ngủ, uống đủ nước và hỗ trợ tâm lý quan trọng khi đau kéo dài. Không bôi hóa chất, thuốc màu hoặc thảo dược chưa rõ an toàn lên mụn nước.
Theo dõi số ngày còn mọc mụn nước mới, vùng ban có lan hay không, mức đau, sốt, thị lực, thính lực và yếu cơ. Báo bác sĩ nếu da đỏ lan, có mủ, đau tăng sau khi tổn thương đóng vảy hoặc xuất hiện tác dụng phụ thuốc. Người có bệnh thận, cao tuổi hoặc dùng nhiều thuốc có thể cần rà soát chức năng thận và tương tác. Đau còn kéo dài sau khi da lành cần đánh giá đau thần kinh sau zona thay vì tự tăng thuốc giảm đau.
Phát ban zona thường hình thành mụn nước trong vài ngày rồi đóng vảy và lành trong khoảng hai đến bốn tuần, nhưng thời gian khác nhau theo tuổi, miễn dịch và vị trí. Thuốc kháng virus thường được dùng trong một đợt ngắn theo chỉ định và hiệu quả tốt hơn khi bắt đầu sớm. Đau thần kinh sau zona có thể kéo dài nhiều tháng hoặc lâu hơn, cần kế hoạch theo dõi riêng. Không thể cam kết thời điểm hết đau cho từng người.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Đau thần kinh sau zona là biến chứng thường gặp nhất, đặc biệt ở người cao tuổi. Zona mắt có thể gây viêm giác mạc, viêm màng bồ đào và giảm thị lực; zona tai có thể gây liệt mặt, chóng mặt hoặc giảm thính lực. Các biến chứng khác gồm bội nhiễm da, sẹo, thay đổi sắc tố, yếu cơ, viêm não, viêm màng não, viêm tủy và viêm phổi. Người suy giảm miễn dịch có nguy cơ lan tỏa và tổn thương nội tạng. Tác dụng phụ thuốc và độc tính do điều chỉnh liều không phù hợp cũng cần phòng tránh.
Phần lớn người có miễn dịch bình thường hồi phục tổn thương da mà không để lại hậu quả nặng. Tiên lượng kém thuận lợi hơn khi tuổi cao, đau ban đầu dữ dội, ban rộng, tổn thương mắt-tai-thần kinh hoặc suy giảm miễn dịch. Đau sau zona có thể tồn tại dù da đã lành và ảnh hưởng giấc ngủ, vận động. Điều trị sớm, kiểm soát đau và theo dõi biến chứng giúp cải thiện kết quả, nhưng không thể dự đoán chính xác thời gian đau của một cá nhân.
Zona có thể tái phát, dù nhiều người chỉ trải qua một đợt. Nguy cơ tái phát cao hơn khi suy giảm miễn dịch, tuổi cao hoặc có bệnh nền nhất định. Một đợt zona trước không thay thế vaccine nếu người bệnh thuộc nhóm được khuyến cáo tiêm sau khi hồi phục theo hướng dẫn. Ban tái xuất hiện ở vị trí khác hoặc nhiều lần cần được bác sĩ xác nhận vì herpes simplex và viêm da khác có thể bị nhầm là zona.
Vaccine zona tái tổ hợp là biện pháp phòng bệnh và giảm biến chứng hiệu quả cho các nhóm tuổi hoặc suy giảm miễn dịch phù hợp theo khuyến cáo. Trong đợt bệnh, che kín ban, không gãi, rửa tay và tránh tiếp xúc trực tiếp với thai phụ chưa miễn dịch, trẻ sơ sinh và người suy giảm miễn dịch cho đến khi tổn thương đóng vảy. Vaccine thủy đậu giúp phòng nhiễm VZV nguyên phát và về lâu dài làm giảm nguồn virus hoang dại; lịch tiêm cần theo quy định tại nơi sinh sống.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Zona thần kinh
Không có thực phẩm đặc hiệu chữa zona. Chế độ ăn cân đối, đủ đạm, rau quả và nước hỗ trợ lành da và duy trì thể trạng. Người đau nhiều hoặc có tổn thương miệng nên chọn món mềm, dễ nuốt. Bệnh thận, đái tháo đường hoặc dùng thuốc nhiều cần cá thể hóa dinh dưỡng. Không nên dùng rượu để giảm đau, kiêng khem quá mức hoặc dùng thực phẩm chức năng thay thuốc kháng virus.
Nghỉ ngơi trong giai đoạn đau và sốt, sau đó duy trì vận động nhẹ trong giới hạn chịu được để tránh cứng khớp và suy giảm thể lực. Tránh quần áo bó sát, vận động cọ xát vùng ban và bơi khi mụn nước còn hở. Có thể trở lại công việc khi sức khỏe cho phép và ban được che kín; nếu ban rỉ dịch không che được, nên hạn chế tiếp xúc. Đau thần kinh kéo dài có thể cần phục hồi chức năng và điều chỉnh giấc ngủ.
Mỗi ngày có thể ghi mức đau theo thang 0–10, số vùng ban, mụn nước mới, sốt và triệu chứng mắt-tai-thần kinh. Quan sát dấu hiệu bội nhiễm như đỏ lan, sưng nóng, mủ hoặc đau tăng. Che ban bằng gạc không dính và thay khi ẩm. Theo dõi tại nhà không phù hợp nếu tổn thương ở mắt, tai, lan rộng hoặc người bệnh suy giảm miễn dịch. Không dùng ảnh trên mạng để tự quyết định ngừng thuốc.
- Không chích, nặn, cạy vảy hoặc đắp lá, vôi, mực và hóa chất lên mụn nước.
- Không tự dùng corticosteroid hoặc kháng sinh khi chưa có chỉ định.
- Không để vùng ban hở tiếp xúc với người chưa miễn dịch có nguy cơ cao.
- Không bỏ qua đau mắt, giảm thị lực, yếu mặt, chóng mặt hoặc ban lan rộng.
- Không dùng chung khăn, gạc hoặc dụng cụ chạm trực tiếp vào dịch tổn thương.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Zona ở trẻ em ít gặp hơn người lớn và có thể nhẹ, nhưng chẩn đoán khó nếu ban thưa hoặc đau ít. Trẻ suy giảm miễn dịch có nguy cơ lan tỏa và biến chứng cao hơn. Tổn thương quanh mắt, tai, sốt cao hoặc trẻ lừ đừ cần khám sớm. Thuốc phải được lựa chọn theo tuổi, cân nặng và chức năng thận. Không dùng aspirin cho trẻ có bệnh do VZV vì nguy cơ hội chứng Reye.
Người cao tuổi có nguy cơ đau thần kinh sau zona, mất ngủ, giảm vận động và tác dụng phụ thuốc cao hơn. Biểu hiện đau trước ban có thể bị nhầm với bệnh tim, bụng cấp hoặc đau cơ xương. Cần rà soát chức năng thận, nguy cơ té ngã và tương tác thuốc giảm đau. Zona mắt, tai hoặc ban rộng nên được đánh giá trong ngày. Phục hồi chức năng và hỗ trợ sinh hoạt có thể cần thiết nếu đau kéo dài.
Zona trong thai kỳ thường là tái hoạt VZV và nhìn chung ít nguy cơ cho thai hơn thủy đậu nguyên phát, nhưng vẫn cần xác nhận chẩn đoán và đánh giá vị trí, mức độ. Thai phụ có ban nghi zona nên liên hệ bác sĩ trong ngày, đặc biệt khi tổn thương vùng mặt, lan rộng hoặc tiếp xúc với người nguy cơ cao. Thuốc kháng virus được cân nhắc theo lợi ích-nguy cơ; không tự ngừng thuốc. Cần phân biệt với thủy đậu vì ý nghĩa sản khoa khác.
Có thể tiếp tục cho bú trong nhiều trường hợp nếu trẻ không tiếp xúc với tổn thương và không có mụn nước trên vú. Che kín ban, vệ sinh tay và tránh để dịch tổn thương chạm vào trẻ. Nếu ban ở vú hoặc gần quầng vú, cần tư vấn về vắt bỏ sữa bên ảnh hưởng tạm thời và duy trì nguồn sữa bên còn lại. Lựa chọn thuốc phải cân nhắc tình trạng mẹ, trẻ và vị trí tổn thương.
Zona ở người suy giảm miễn dịch có thể ít điển hình, lan tỏa, tái phát hoặc gây viêm phổi, gan và thần kinh. Ngưỡng nhập viện, xét nghiệm PCR và điều trị đường tĩnh mạch có thể thấp hơn theo đánh giá chuyên khoa. Người bệnh cần báo ngay nếu có sốt, khó thở, đau đầu, ban ngoài khoanh thần kinh hoặc tổn thương tiếp tục mọc. Phòng lây và kiểm soát nhiễm khuẩn phải nghiêm ngặt hơn.
Đái tháo đường, bệnh thận, bệnh gan, bệnh phổi mạn, ung thư và bệnh tự miễn có thể làm thay đổi mức độ zona hoặc lựa chọn thuốc. Suy thận ảnh hưởng thải trừ kháng virus; thuốc giảm đau thần kinh có thể gây buồn ngủ và tăng nguy cơ té ngã. Người dùng kháng đông, thuốc an thần hoặc nhiều thuốc cần rà soát tương tác. Kiểm soát bệnh nền giúp người bệnh chịu đựng và hồi phục tốt hơn.
Sau phẫu thuật, đau zona có thể bị nhầm với đau vết mổ hoặc đau tạng, nhất là khi ban chưa xuất hiện. Stress và thuốc ức chế miễn dịch có thể tạo điều kiện tái hoạt ở người đã mang VZV. Mụn nước gần vết mổ cần được đánh giá để phân biệt nhiễm khuẩn, dị ứng băng dính và zona. Người ghép tạng hoặc đang hóa trị phải liên hệ đội điều trị ngay khi nghi ngờ.
Câu hỏi thường gặp về Zona thần kinh
Zona không lây sang người khác dưới dạng zona. Tuy nhiên, dịch từ mụn nước chứa varicella-zoster virus có thể làm người chưa từng mắc thủy đậu hoặc chưa có miễn dịch bị thủy đậu. Nguy cơ tồn tại cho đến khi tất cả tổn thương khô và đóng vảy. Người bệnh nên che kín ban, rửa tay, không dùng chung vật dụng chạm trực tiếp vào tổn thương và tránh tiếp xúc gần với thai phụ chưa miễn dịch, trẻ sơ sinh hoặc người suy giảm miễn dịch. Zona lan tỏa cần biện pháp kiểm soát nhiễm khuẩn nghiêm ngặt hơn.
Mụn nước thường tiếp tục xuất hiện trong vài ngày, sau đó khô, đóng vảy và da lành trong khoảng hai đến bốn tuần. Đau cấp có thể giảm cùng với phát ban, nhưng một số người, đặc biệt người lớn tuổi, còn đau thần kinh nhiều tuần hoặc nhiều tháng. Thời gian hồi phục phụ thuộc tuổi, miễn dịch, vị trí ban, mức đau ban đầu và điều trị sớm. Nếu ban vẫn lan, sốt trở lại, có mủ hoặc đau không giảm sau khi da lành, cần tái khám để đánh giá biến chứng.
Có thể nguy hiểm vì VZV ở nhánh thần kinh mắt có thể gây viêm giác mạc, viêm màng bồ đào, tăng nhãn áp và giảm thị lực. Ban ở trán, mí mắt hoặc đầu mũi, kèm đỏ mắt, đau mắt, sợ ánh sáng hay nhìn mờ cần khám trong ngày, kể cả khi thị lực chưa giảm rõ. Điều trị sớm và theo dõi nhãn khoa giúp hạn chế tổn thương. Không tự nhỏ thuốc mắt, đặc biệt thuốc có corticosteroid, và không chờ mụn nước tự khô mới đi khám.
Nhiều người hết đau khi da lành, nhưng một số phát triển đau thần kinh sau zona do dây thần kinh bị tổn thương. Đau có thể bỏng rát, nhói hoặc đau khi chạm nhẹ và kéo dài hàng tháng. Nguy cơ tăng ở người cao tuổi, ban rộng và đau dữ dội ban đầu. Có nhiều phương án kiểm soát đau thần kinh, nhưng cần bác sĩ lựa chọn theo bệnh nền và thuốc đang dùng. Không nên tự tăng thuốc giảm đau vì có thể gây buồn ngủ, té ngã, xuất huyết hoặc ảnh hưởng thận.
Một đợt zona không bảo đảm miễn dịch suốt đời và bệnh vẫn có thể tái phát. Người thuộc nhóm tuổi hoặc suy giảm miễn dịch được khuyến cáo có thể vẫn cần vaccine zona sau khi đợt cấp đã qua. Thời điểm tiêm phụ thuộc tình trạng hiện tại, thuốc ức chế miễn dịch và hướng dẫn địa phương; không tiêm vào vùng đang phát ban hoặc khi đang bệnh cấp. Cần trao đổi với cơ sở tiêm chủng hoặc bác sĩ để xác định loại vaccine, thời điểm và chống chỉ định phù hợp.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

