Bệnh tay chân miệng là nhiễm enterovirus cấp tính, thường gặp nhất ở trẻ dưới 5 tuổi, gây sốt, loét đau trong miệng và ban hoặc phỏng nước ở lòng bàn tay, lòng bàn chân, đầu gối hay vùng mông. Phần lớn trẻ hồi phục trong khoảng một tuần nhờ chăm sóc hỗ trợ, bù đủ nước và theo dõi sát. Tuy nhiên, một số chủng như Enterovirus A71 có thể liên quan đến biến chứng thần kinh, rối loạn thần kinh tự chủ, viêm cơ tim hoặc suy hô hấp. Bệnh rất dễ lây qua dịch tiết, phân và bề mặt nhiễm virus nên vệ sinh tay, làm sạch đồ chơi và cho trẻ nghỉ học khi đang mắc bệnh có vai trò quan trọng. Việc nhận biết sớm giật mình nhiều, sốt cao khó hạ, thở bất thường, lừ đừ hoặc yếu liệt giúp trẻ được đánh giá và chuyển tuyến kịp thời.
Bệnh tay chân miệng là bệnh gì?
Bệnh tay chân miệng là một hội chứng nhiễm virus đường ruột, thường do coxsackievirus A16, coxsackievirus A6 hoặc Enterovirus A71. Virus gây tổn thương dạng dát đỏ, sẩn hoặc phỏng nước ở da và các vết loét đau ở niêm mạc miệng. Tên bệnh mô tả vị trí thường gặp nhưng tổn thương cũng có thể xuất hiện ở mông, đầu gối, khuỷu tay, quanh miệng hoặc lan rộng hơn.
Tay chân miệng không liên quan đến bệnh lở mồm long móng ở gia súc. Bệnh cũng khác thủy đậu ở vị trí và hình thái ban, khác viêm họng herpangina vì herpangina thường khu trú tổn thương ở họng sau và không có ban điển hình ở tay chân. Đa số ca bệnh nhẹ và tự khỏi, nhưng trẻ có biểu hiện thần kinh, tim mạch hoặc hô hấp cần được phân độ và điều trị tại cơ sở y tế.
| Tên bệnh | Bệnh tay chân miệng |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Hand, Foot and Mouth Disease |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | HFMD; bệnh chân tay miệng; viêm miệng phỏng nước kèm phát ban do enterovirus |
| Mã ICD-10 | B08.4 – Viêm miệng có phỏng nước do enterovirus kèm ngoại ban (bệnh tay chân miệng) |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Bệnh truyền nhiễm do virus; Da liễu – Nhi khoa – Truyền nhiễm |
| Cơ quan ảnh hưởng | Da, niêm mạc miệng và họng; trường hợp nặng có thể ảnh hưởng hệ thần kinh trung ương, tim, phổi và hệ thần kinh tự chủ |
| Tính chất bệnh | Bệnh cấp tính, lây từ người sang người, do enterovirus; đa số tự giới hạn nhưng một tỷ lệ nhỏ có thể diễn tiến nặng |
| Mức độ phổ biến | Thường gặp ở trẻ nhỏ và có thể gây dịch; tại Việt Nam bệnh lưu hành quanh năm, thường tăng theo mùa và theo chu kỳ dịch |
| Bệnh có lây không? | Có |
| Đường lây | Virus lây qua tiếp xúc với nước bọt, dịch mũi họng, dịch từ phỏng nước, phân và bàn tay hoặc đồ vật nhiễm bẩn; khả năng lây cao trong gia đình, nhà trẻ và trường mầm non. |
Tổng quan chuyên môn về Bệnh tay chân miệng
Virus xâm nhập qua niêm mạc miệng hoặc đường tiêu hóa, nhân lên tại họng và mô lympho ruột, sau đó có thể vào máu. Sự nhân lên tại biểu mô gây phỏng nước và loét niêm mạc. Ở ca nặng, virus và đáp ứng viêm có thể tác động lên thân não, tủy sống và hệ thần kinh tự chủ, dẫn đến giật mình, rối loạn huyết động, phù phổi hoặc suy tuần hoàn.
Tại Việt Nam, bệnh thường được phân độ lâm sàng từ độ 1 đến độ 4 dựa trên tổn thương da niêm mạc, dấu hiệu thần kinh, rối loạn thần kinh tự chủ, hô hấp và tuần hoàn. Phân độ giúp quyết định theo dõi ngoại trú, nhập viện, chuyển tuyến và mức độ hồi sức; việc phân độ phải do nhân viên y tế thực hiện.
Bệnh gặp ở mọi lứa tuổi nhưng tập trung ở trẻ nhỏ, đặc biệt nhóm đang đi nhà trẻ hoặc mẫu giáo. Tại Việt Nam, bệnh lưu hành quanh năm và thường có các đợt tăng vào mùa xuân–đầu hè và mùa thu. Dữ liệu mắc bệnh thay đổi theo năm, địa phương và chủng virus; các số liệu dịch tễ cần được cập nhật từ cơ quan y tế tại thời điểm xuất bản.
Virus từ người nhiễm đi vào miệng qua bàn tay, thức ăn, đồ chơi hoặc bề mặt nhiễm dịch tiết và phân. Sau thời gian ủ bệnh, virus nhân lên rồi gây sốt, viêm miệng và phát ban; virus có thể tiếp tục được thải qua phân trong một thời gian sau khi triệu chứng da đã giảm.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Bệnh tay chân miệng
Nguyên nhân là enterovirus, thường gồm coxsackievirus A16, coxsackievirus A6 và Enterovirus A71. Cùng một biểu hiện lâm sàng có thể do nhiều týp virus, vì vậy mắc một lần không bảo đảm miễn dịch với các týp khác. Không phải kháng sinh, thức ăn hay mọc răng là nguyên nhân của bệnh.
Yếu tố khó thay đổi gồm tuổi nhỏ và chưa có miễn dịch với týp virus lưu hành. Yếu tố có thể giảm gồm tiếp xúc đông người, dùng chung đồ chơi hoặc dụng cụ ăn uống, vệ sinh tay chưa tốt, xử lý tã và phân không đúng cách, bề mặt ít được làm sạch và tiếp xúc gần với người đang có triệu chứng.
Trẻ dưới 5 tuổi dễ mắc nhất. Trẻ dưới 3 tuổi, trẻ có sốt cao, dấu hiệu thần kinh, bệnh nền nặng, suy giảm miễn dịch hoặc khó bảo đảm theo dõi tại nhà cần ngưỡng đánh giá y tế thấp hơn. Người lớn có thể nhiễm và truyền virus dù triệu chứng nhẹ hoặc không điển hình.
Triệu chứng và dấu hiệu của Bệnh tay chân miệng
Bệnh thường khởi đầu bằng sốt, mệt, đau họng và biếng ăn, sau đó xuất hiện loét miệng cùng ban ở tay chân. Mức độ đau miệng có thể khiến trẻ chảy dãi hoặc uống kém. Một số ca chỉ có tổn thương miệng hoặc ban ít rõ. Diễn tiến nặng thường xuất hiện sớm trong những ngày đầu và có thể thay đổi nhanh.
- Sốt: thường nhẹ đến vừa, nhưng sốt cao hoặc kéo dài cần được đánh giá.
- Loét miệng: vết trợt hoặc phỏng nước ở lưỡi, lợi và niêm mạc má gây đau khi ăn uống.
- Ban tay chân: dát đỏ, sẩn hoặc phỏng nước ở lòng bàn tay, lòng bàn chân, đầu gối và mông.
- Biếng ăn, chảy dãi: thường do đau miệng, làm tăng nguy cơ uống không đủ.
- Mệt, quấy khóc: có thể gặp trong giai đoạn sốt và viêm niêm mạc.
- Ban lan rộng, phỏng nước lớn hoặc tổn thương quanh miệng, thường được mô tả nhiều hơn với coxsackievirus A6.
- Bong móng tay hoặc móng chân vài tuần sau bệnh; thường tự hồi phục nhưng cần phân biệt với bệnh móng khác.
- Yếu chi, run chi, rung giật cơ, thất điều hoặc liệt mềm cấp; đây là biểu hiện thần kinh hiếm nhưng quan trọng.
- Đau ngực, nhịp tim nhanh bất thường hoặc khó thở trong biến chứng tim phổi.
Nên đặt lịch khám: khi trẻ có sốt kèm loét miệng và ban, đặc biệt nếu chưa rõ chẩn đoán hoặc có tiếp xúc ổ dịch.
Cần khám trong ngày: khi trẻ uống kém, tiểu ít, sốt cao, nôn nhiều, quấy khóc liên tục, ban khác thường hoặc có bệnh nền.
Cần tái khám sớm: khi triệu chứng không giảm, sốt kéo dài, trẻ ngủ không yên, giật mình tăng hoặc người chăm sóc không thể theo dõi sát.
- Gọi 115 hoặc đến cơ sở cấp cứu khi trẻ lừ đừ, khó đánh thức, co giật, hôn mê, yếu hoặc liệt tay chân.
- Đi cấp cứu ngay nếu trẻ thở nhanh, thở khó, tím tái, vã mồ hôi lạnh, da nổi bông hoặc mạch rất nhanh.
- Giật mình chới với nhiều lần, run chi, đi loạng choạng, nôn liên tục hoặc sốt cao khó hạ cần được đánh giá khẩn.
- Không tự lái xe khi trẻ có dấu hiệu suy hô hấp hoặc rối loạn ý thức; không trì hoãn để thử mẹo dân gian.
Chẩn đoán Bệnh tay chân miệng
Bác sĩ kết hợp thời điểm khởi phát, tiếp xúc dịch tễ, hình thái loét miệng và vị trí ban để chẩn đoán. Mục tiêu quan trọng là nhận diện dấu hiệu chuyển nặng và loại trừ thủy đậu, sởi, herpes, viêm họng do enterovirus hoặc phản ứng thuốc. Người chăm sóc không nên tự phân độ bệnh chỉ dựa trên hình ảnh.
Khám thường đánh giá nhiệt độ, tình trạng tỉnh táo, mức mất nước, nhịp thở, mạch, huyết áp và độ bão hòa oxy; quan sát miệng, tay, chân, mông và toàn thân. Ở trẻ nghi nặng, bác sĩ tìm rung giật cơ, run chi, giật mình, yếu liệt, dấu rối loạn thần kinh tự chủ và biểu hiện suy tuần hoàn.
Ca nhẹ điển hình thường không cần xét nghiệm xác định virus. RT-PCR từ dịch họng, dịch phỏng nước hoặc phân có thể dùng trong ca nặng, không điển hình hay giám sát dịch; kết quả phải được diễn giải theo thời điểm lấy mẫu. Công thức máu, đường huyết, điện giải, khí máu, men tim hoặc dịch não tủy chỉ định tùy mức độ và biến chứng.
Không áp dụng thường quy. X-quang ngực, siêu âm tim, điện tim hoặc hình ảnh thần kinh chỉ được cân nhắc khi có khó thở, phù phổi, rối loạn tuần hoàn, viêm cơ tim hoặc triệu chứng thần kinh cần làm rõ.
Chẩn đoán lâm sàng dựa trên phỏng nước hoặc loét miệng kèm ban dạng phỏng nước ở tay, chân, gối, mông hay vị trí phù hợp trong bối cảnh dịch tễ. Phân độ nặng dựa trên hướng dẫn chuyên môn quốc gia và các dấu thần kinh, hô hấp, tuần hoàn; tiêu chuẩn không dùng để tự chẩn đoán tại nhà.
Điều trị Bệnh tay chân miệng
Điều trị hướng đến giảm đau, bảo đảm nước và dinh dưỡng, theo dõi dấu hiệu thần kinh–tim phổi, cách ly phù hợp và phân tầng nơi chăm sóc. Ca nhẹ có thể theo dõi ngoại trú nếu uống được và có người chăm sóc đáng tin cậy. Ca từ độ nặng hoặc có dấu cảnh báo cần nhập viện, hội chẩn và chuyển tuyến an toàn.
Thuốc hạ sốt và giảm đau được lựa chọn theo tuổi, cân nặng và đánh giá của nhân viên y tế. Không có kháng sinh cho nhiễm virus đơn thuần; kháng sinh chỉ dành cho bội nhiễm được chẩn đoán. Các thuốc an thần, thuốc vận mạch, immunoglobulin đường tĩnh mạch hoặc điều trị hồi sức chỉ dùng tại bệnh viện theo phân độ và phác đồ.
Ở ca nặng, bệnh viện có thể cần đặt đường truyền, hỗ trợ hô hấp, thở máy, theo dõi huyết động xâm lấn hoặc các kỹ thuật hồi sức chuyên sâu. Chỉ định phụ thuộc tình trạng thần kinh, tuần hoàn và hô hấp; các can thiệp này không áp dụng cho ca nhẹ tại nhà.
Không áp dụng
Cho trẻ uống từng ngụm nhỏ, ưu tiên thức ăn mềm, nguội và dễ nuốt; tiếp tục bú mẹ nếu trẻ dung nạp. Giữ sạch da, không chọc vỡ phỏng nước, rửa tay sau thay tã và dùng đồ dùng riêng. Môi trường nghỉ cần thoáng, tránh quá nóng và giảm kích thích khi trẻ mệt.
Theo dõi nhiệt độ, khả năng uống, số lần tiểu, mức tỉnh táo, nhịp thở, giấc ngủ và số lần giật mình. Tái khám đúng lịch theo phân độ. Liên hệ bác sĩ ngay khi sốt tăng, uống giảm, nôn nhiều, xuất hiện run chi, thở bất thường hoặc hành vi khác hẳn thường ngày.
Ca nhẹ thường cải thiện trong 7–10 ngày, nhưng mức độ đau miệng và ban có thể thay đổi giữa các trẻ. Thời gian nằm viện phụ thuộc phân độ, biến chứng và đáp ứng hồi sức. Virus có thể còn được thải qua phân sau khi hết triệu chứng, nên vệ sinh vẫn cần tiếp tục.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng thường gặp nhất là mất nước do đau miệng và uống kém. Biến chứng nghiêm trọng gồm viêm não–thân não, viêm màng não vô khuẩn, liệt mềm, rối loạn thần kinh tự chủ, viêm cơ tim, phù phổi và suy tuần hoàn. Bong móng muộn có thể xảy ra nhưng thường tự hồi phục.
Đa số người bệnh hồi phục hoàn toàn khi được chăm sóc và theo dõi phù hợp. Tiên lượng xấu hơn khi có dấu thần kinh, rối loạn huyết động, suy hô hấp, tuổi quá nhỏ hoặc đến viện muộn. Không thể dự đoán diễn tiến chỉ từ số lượng nốt ban; thay đổi hành vi và sinh hiệu quan trọng hơn.
Có thể mắc lại vì nhiều týp enterovirus khác nhau cùng gây bệnh và miễn dịch sau nhiễm chủ yếu đặc hiệu với týp đã gặp. Giảm nguy cơ bằng vệ sinh tay, làm sạch bề mặt và tránh tiếp xúc gần khi có người bệnh, nhưng không có biện pháp nào ngăn tuyệt đối mọi lần nhiễm.
Rửa tay bằng xà phòng, nhất là sau thay tã, đi vệ sinh và trước ăn; làm sạch đồ chơi, tay nắm cửa và bề mặt thường chạm; không dùng chung cốc, thìa, khăn. Người bệnh nên tránh lớp học và sinh hoạt đông người trong giai đoạn lây mạnh theo hướng dẫn y tế địa phương. Hiện chưa có vaccine tay chân miệng sử dụng phổ biến tại Việt Nam.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Bệnh tay chân miệng
Ưu tiên nước, sữa và thức ăn mềm, mát, ít chua hoặc cay để giảm đau miệng. Chia nhỏ bữa và theo dõi lượng tiểu. Không ép ăn khi trẻ đau; mục tiêu trước mắt là đủ dịch. Trẻ có bệnh chuyển hóa, suy thận hoặc suy dinh dưỡng cần kế hoạch dinh dưỡng riêng.
Trẻ nên nghỉ ngơi, tránh chạy nhảy khi sốt hoặc mệt và không đến nơi đông trẻ trong giai đoạn lây. Khi hết sốt, ăn uống tốt và sinh hoạt trở lại bình thường, có thể tăng vận động từ từ. Không cần kiêng tắm; tắm nhẹ và giữ da sạch giúp chăm sóc dễ hơn.
Ghi nhiệt độ, thời điểm uống thuốc được bác sĩ hướng dẫn, lượng nước, số lần tiểu và các biểu hiện giật mình hoặc nôn. Quan sát trẻ cả khi ngủ. Theo dõi tại nhà không thay thế tái khám theo phân độ và không phù hợp khi trẻ uống kém, có dấu nặng hoặc gia đình khó tiếp cận cơ sở y tế.
- Không tự dùng kháng sinh, corticoid, thuốc chống co giật hoặc thuốc an thần khi chưa có chỉ định.
- Không chọc vỡ phỏng nước, đắp lá, bôi hóa chất hoặc dùng dung dịch gây bỏng niêm mạc.
- Không ép trẻ ăn thức ăn nóng, cay, chua khi miệng đang đau.
- Không đưa trẻ đến lớp hoặc cho dùng chung đồ cá nhân khi đang có triệu chứng lây nhiễm.
- Không chờ ban lan rộng mới đi khám nếu trẻ có giật mình, lừ đừ hoặc thở bất thường.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Trẻ em là nhóm mắc chủ yếu và có nguy cơ mất nước hoặc chuyển nặng nhanh hơn người lớn. Trẻ chưa biết nói có thể chỉ biểu hiện quấy khóc, bỏ bú, chảy dãi hoặc ngủ chập chờn. Người chăm sóc cần được hướng dẫn dấu nặng và lịch tái khám cụ thể.
Bệnh hiếm hơn nhưng vẫn có thể xảy ra. Người cao tuổi có suy giảm miễn dịch, bệnh tim phổi hoặc đang dùng nhiều thuốc cần được đánh giá sớm vì biểu hiện có thể không điển hình và mất nước dễ làm nặng bệnh nền.
Phụ nữ mang thai có tiếp xúc hoặc xuất hiện triệu chứng nên liên hệ bác sĩ sản khoa, đặc biệt gần thời điểm sinh. Phần lớn nhiễm không gây vấn đề nghiêm trọng, nhưng cần đánh giá tình trạng mẹ, sốt, mất nước và nguy cơ lây cho trẻ sơ sinh. Không tự dùng thuốc hạ sốt hoặc thuốc bôi ngoài hướng dẫn.
Thường không mặc định ngừng cho bú. Người mẹ mắc hoặc nghi mắc bệnh cần rửa tay kỹ, vệ sinh bề mặt, tránh để dịch tổn thương tiếp xúc với trẻ và trao đổi với bác sĩ nếu có tổn thương gần vú, sốt cao hoặc trẻ sơ sinh có triệu chứng.
Người suy giảm miễn dịch có thể có biểu hiện kéo dài, lan rộng hoặc không điển hình. Nên khám sớm, tránh tự theo dõi kéo dài và thông báo đầy đủ thuốc ức chế miễn dịch đang dùng. Xét nghiệm xác định căn nguyên có thể được cân nhắc nhiều hơn.
Bệnh tim, phổi, thần kinh, bệnh thận hoặc rối loạn dinh dưỡng có thể làm giảm khả năng bù trừ khi sốt, mất nước hoặc suy hô hấp. Kế hoạch theo dõi và ngưỡng nhập viện cần cá thể hóa; không tự ngừng thuốc nền.
Người mới phẫu thuật, đặc biệt trẻ nhỏ, cần đánh giá y tế nếu sốt và phát ban vì triệu chứng có thể nhầm với nhiễm trùng hậu phẫu hoặc phản ứng thuốc. Việc cách ly, bù dịch và tiếp tục thuốc sau mổ phải do đội điều trị quyết định.
Câu hỏi thường gặp về Bệnh tay chân miệng
Phần lớn ca tay chân miệng nhẹ và hồi phục trong khoảng 7–10 ngày. Mức độ nguy hiểm không phụ thuộc đơn thuần vào số lượng nốt ban mà chủ yếu ở dấu hiệu thần kinh, hô hấp và tuần hoàn. Trẻ sốt cao khó hạ, giật mình nhiều, run chi, đi loạng choạng, lừ đừ, thở nhanh, tím tái hoặc yếu liệt cần được đưa đi cấp cứu. Trẻ uống kém hay tiểu ít cũng nên khám sớm vì mất nước có thể xảy ra trước khi ban da giảm.
Có. Người lớn có thể nhiễm enterovirus và đôi khi chỉ có đau họng, vài nốt ban hoặc không có triệu chứng rõ, nhưng vẫn có khả năng góp phần lây truyền. Virus lan qua dịch mũi họng, nước bọt, dịch phỏng nước, phân và bề mặt nhiễm bẩn. Người chăm sóc nên rửa tay bằng xà phòng sau thay tã, trước chuẩn bị thức ăn và sau tiếp xúc dịch tiết; không dùng chung cốc, thìa hoặc khăn với người bệnh.
Nên chọn thức ăn mềm, nguội hoặc mát, dễ nuốt như cháo, súp, sữa hoặc món phù hợp thói quen của trẻ. Cho uống từng ngụm nhỏ và chia nhiều lần vì loét miệng làm trẻ đau. Tránh món quá nóng, cay, chua hoặc mặn nếu gây xót. Không cần kiêng thịt, cá hay tắm khi trẻ vẫn dung nạp tốt. Nếu trẻ không uống được, tiểu ít, môi khô hoặc mệt lả, cần khám thay vì tiếp tục cố bù tại nhà.
Có thể. Bệnh do nhiều týp enterovirus khác nhau, trong khi miễn dịch sau nhiễm chủ yếu bảo vệ với týp virus đã gây bệnh. Vì vậy một trẻ có thể mắc tay chân miệng nhiều lần trong các mùa hoặc đợt dịch khác nhau. Rửa tay, vệ sinh đồ chơi, hạn chế dùng chung vật dụng và tránh tiếp xúc gần với người đang có triệu chứng giúp giảm nguy cơ, nhưng không tạo bảo vệ tuyệt đối.
Quyết định nhập viện dựa trên phân độ lâm sàng, khả năng uống, điều kiện theo dõi tại nhà và bệnh nền. Trẻ có giật mình tăng, run chi, mạch nhanh, tăng huyết áp, thở bất thường, giảm oxy, lừ đừ, co giật hoặc yếu liệt thường cần theo dõi và điều trị tại bệnh viện. Trẻ mất nước, sốt kéo dài, nôn nhiều hoặc gia đình ở xa cơ sở y tế cũng có thể được chỉ định nhập viện sớm hơn.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

