Hồng ban đa dạng là phản ứng viêm da và đôi khi niêm mạc qua trung gian miễn dịch, đặc trưng bởi các tổn thương hình bia bắn với nhiều vòng màu đồng tâm, phân bố ở mu bàn tay, bàn chân và mặt duỗi của chi. Bệnh thường xuất hiện sau nhiễm herpes simplex; các nhiễm trùng khác và hiếm hơn là thuốc cũng có thể liên quan. Đa số đợt cấp tự giới hạn trong vài tuần, nhưng tổn thương miệng, mắt hoặc sinh dục có thể gây đau, khó ăn uống và cần được đánh giá sớm. Hồng ban đa dạng là thực thể khác với hội chứng Stevens–Johnson và hoại tử thượng bì nhiễm độc, vốn thường có đau da lan tỏa, hoại tử biểu bì và bong da. Chẩn đoán chủ yếu dựa trên hình thái tổn thương, diễn tiến và tiền sử; sinh thiết hoặc xét nghiệm được dùng khi biểu hiện không điển hình hay cần tìm tác nhân khởi phát.
Hồng ban đa dạng là bệnh gì?
Hồng ban đa dạng là một phản ứng quá mẫn ở da, trong đó tế bào miễn dịch gây viêm khu trú quanh các tế bào biểu bì. Dấu hiệu kinh điển là tổn thương hình bia bắn: vùng trung tâm sẫm hoặc có bóng nước, bao quanh bởi vòng phù nhạt và vòng đỏ ngoài cùng. Các nốt thường tồn tại nhiều ngày ở cùng vị trí, khác mề đay vốn có thể biến mất trong vòng một ngày.
Bệnh được chia thành thể nhẹ với tổn thương da là chính và thể nặng hơn khi niêm mạc bị ảnh hưởng rõ. Hồng ban đa dạng hiện được xem là bệnh khác với Stevens–Johnson/hoại tử thượng bì nhiễm độc. SJS/TEN thường liên quan thuốc, có dát đỏ tím phẳng, đau da, tổn thương niêm mạc nặng và bong biểu bì; trong khi hồng ban đa dạng thường có tổn thương bia bắn nổi, ưu thế ở đầu chi và tiên lượng thuận lợi hơn.
| Tên bệnh | Hồng ban đa dạng |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Erythema Multiforme |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Erythema multiforme; EM; hồng ban đa dạng thể nhẹ; hồng ban đa dạng thể nặng |
| Mã ICD-10 | L51.9 – Hồng ban đa dạng, không đặc hiệu (mã bài tổng quan; thể cụ thể có thể dùng mã chi tiết hơn) |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Bệnh da–niêm mạc qua trung gian miễn dịch; Da liễu – Dị ứng miễn dịch – Nhi khoa |
| Cơ quan ảnh hưởng | Da, chủ yếu ở đầu chi; có thể ảnh hưởng niêm mạc miệng, mắt và sinh dục, hiếm khi gây mất nước hoặc bội nhiễm |
| Tính chất bệnh | Phản ứng viêm cấp tính, không lây; thường tự giới hạn, có thể tái phát hoặc hiếm khi kéo dài |
| Mức độ phổ biến | Ít gặp; xuất hiện ở mọi tuổi nhưng thường được ghi nhận ở trẻ lớn và người trẻ tuổi |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng. Hồng ban đa dạng không lây; một số tác nhân khởi phát như herpes simplex hoặc nhiễm trùng hô hấp có thể lây theo cơ chế riêng của chúng. |
Tổng quan chuyên môn về Hồng ban đa dạng
Sau tác nhân khởi phát, đặc biệt herpes simplex, các đoạn vật liệu kháng nguyên có thể được đưa đến da và kích hoạt tế bào T nhớ. Cytokine viêm thu hút thêm tế bào miễn dịch, gây tổn thương tế bào sừng khu trú và tạo các vòng màu đặc trưng. Cơ chế ở ca do thuốc hoặc không rõ nguyên nhân có thể khác và chưa được giải thích đầy đủ.
Phân loại thực hành gồm hồng ban đa dạng thể nhẹ, chủ yếu có tổn thương da và ít hoặc không có tổn thương niêm mạc; hồng ban đa dạng thể nặng, có tổn thương một hay nhiều niêm mạc đáng kể. Bệnh cũng có thể được mô tả là đợt đơn lẻ, tái phát hoặc dai dẳng. Phân loại giúp quyết định mức hỗ trợ, tìm nguyên nhân và nhu cầu nhập viện.
Bệnh có thể gặp ở mọi tuổi, thường hơn ở trẻ em, thiếu niên và người trưởng thành trẻ; một số nguồn ghi nhận nam hơi nhiều hơn nữ. Tần suất chính xác trong cộng đồng và tại Việt Nam chưa được xác định chắc chắn vì nhiều ca nhẹ không được ghi nhận và chẩn đoán có thể nhầm với phát ban khác.
Không có đường xâm nhập riêng của hồng ban đa dạng vì đây là phản ứng miễn dịch, không phải nhiễm trùng da trực tiếp. Tác nhân ban đầu gây đáp ứng miễn dịch ở nơi khác, sau đó các tế bào miễn dịch và chất trung gian viêm tác động lên da hoặc niêm mạc.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Hồng ban đa dạng
Tác nhân thường gặp nhất là herpes simplex, với đợt hồng ban có thể xuất hiện sau mụn rộp vài ngày. Các nhiễm trùng khác, gồm Mycoplasma pneumoniae và một số virus, có thể liên quan. Thuốc được báo cáo là yếu tố khởi phát nhưng ít điển hình hơn so với SJS/TEN. Một phần trường hợp không tìm thấy nguyên nhân.
Yếu tố khó thay đổi gồm tiền sử từng có hồng ban đa dạng và xu hướng tái phát sau herpes simplex. Yếu tố có thể kiểm soát gồm nhận diện và tránh thuốc nghi ngờ sau đánh giá chuyên khoa, điều trị nhiễm trùng phù hợp và quản lý tác nhân kích hoạt herpes như nắng gắt ở người có mối liên hệ rõ.
Người có herpes tái phát, từng nhiều lần nổi tổn thương hình bia sau mụn rộp, người trẻ và người đang có nhiễm trùng hô hấp là nhóm thường gặp hơn. Người có tổn thương niêm mạc rộng, khó uống, bệnh mắt, suy giảm miễn dịch hoặc chẩn đoán chưa chắc cần được khám sớm.
Triệu chứng và dấu hiệu của Hồng ban đa dạng
Tổn thương thường xuất hiện nhanh trong vài ngày, bắt đầu ở mu bàn tay, bàn chân hoặc mặt duỗi rồi lan hướng vào thân. Ban có thể hơi ngứa, rát hoặc đau. Niêm mạc có thể hoàn toàn bình thường hoặc xuất hiện trợt loét. Triệu chứng toàn thân thường nhẹ, trừ khi có nhiễm trùng kèm theo hoặc tổn thương niêm mạc nặng.
- Tổn thương hình bia bắn: nốt tròn có từ hai đến ba vùng màu, đối xứng và tồn tại cố định nhiều ngày.
- Phân bố đầu chi: thường ở mu bàn tay, bàn chân, khuỷu, gối và mặt duỗi cẳng tay, cẳng chân.
- Cảm giác rát hoặc ngứa: mức độ thường nhẹ đến vừa, nhưng trung tâm tổn thương có thể đau.
- Loét môi và miệng: gặp ở thể có tổn thương niêm mạc, gây đau khi ăn uống.
- Sưng nhẹ bàn tay hoặc bàn chân: có thể đi kèm khi nhiều tổn thương tập trung ở đầu chi.
- Bóng nước ở trung tâm tổn thương hoặc tổn thương dạng sẩn, mảng và dát khác nhau trên cùng người bệnh.
- Viêm kết mạc, đau mắt hoặc nhạy sáng khi niêm mạc mắt bị ảnh hưởng.
- Trợt loét sinh dục gây đau khi tiểu hoặc khó chịu khi đi lại.
- Đợt ban kéo dài, tái phát nhiều lần trong năm hoặc tổn thương liên tục không hết hẳn.
Nên đặt lịch khám: khi xuất hiện ban hình bia lần đầu, ban tái diễn hoặc có tiền sử mụn rộp liên quan.
Cần khám trong ngày: khi loét miệng khiến ăn uống giảm, có sốt, đau nhiều, tổn thương mắt hoặc ban xuất hiện sau dùng thuốc mới.
Cần tái khám sớm: nếu ban lan thêm, không cải thiện sau vài tuần, tái phát thường xuyên hoặc chẩn đoán giữa hồng ban đa dạng và phản ứng thuốc chưa rõ.
- Đến cấp cứu khi có khó thở, khàn tiếng tiến triển, phù mặt hoặc cảm giác nghẹn họng.
- Khám khẩn nếu đau mắt, sợ ánh sáng, nhìn mờ, mắt đỏ nhiều hoặc không mở mắt được.
- Không uống được, tiểu rất ít, lừ đừ, sốt cao hoặc đau niêm mạc dữ dội cần đánh giá mất nước và bệnh nặng.
- Bong da, đau da lan tỏa, dát tím rộng hoặc nhiều niêm mạc bị trợt có thể gợi ý SJS/TEN; gọi 115 khi tình trạng toàn thân nặng và không tự lái xe.
Chẩn đoán Hồng ban đa dạng
Chẩn đoán dựa chủ yếu vào tổn thương bia bắn điển hình, phân bố đầu chi, thời gian tồn tại của từng nốt và mức độ niêm mạc. Bác sĩ khai thác mụn rộp, nhiễm hô hấp, vaccine, thuốc mới và các đợt trước. Những trường hợp không điển hình cần loại trừ mề đay, lupus, viêm mạch, cố định nhiễm sắc do thuốc và SJS/TEN.
Bác sĩ quan sát cấu trúc các vòng của tổn thương, sờ xem nốt nổi hay phẳng, đánh giá diện tích da và khám miệng, mắt, sinh dục khi phù hợp. Sinh hiệu, mức mất nước và dấu nhiễm trùng được kiểm tra. Hình ảnh chụp theo thời gian có thể giúp nhận diện diễn tiến nhưng không thay thế khám trực tiếp.
Ca điển hình thường không cần xét nghiệm. Khi tái phát, bác sĩ có thể lấy mẫu từ tổn thương herpes để PCR hoặc xem xét huyết thanh học trong bối cảnh phù hợp. Xét nghiệm hô hấp, công thức máu, chỉ dấu viêm hoặc chức năng cơ quan chỉ định khi có triệu chứng toàn thân. Sinh thiết da hữu ích khi hình thái không rõ hoặc cần loại trừ bệnh khác.
Không áp dụng thường quy. X-quang ngực chỉ được cân nhắc khi có ho, sốt, khó thở hoặc nghi nhiễm trùng hô hấp dưới; kết quả hình ảnh không dùng để xác định hồng ban đa dạng đơn thuần.
Không có một bộ tiêu chuẩn tự chẩn đoán phổ quát. Chẩn đoán lâm sàng ưu tiên tổn thương bia bắn điển hình nổi, đối xứng, phân bố đầu chi, có hoặc không có tổn thương niêm mạc. Sinh thiết hỗ trợ khi tổn thương không điển hình. Bất kỳ dấu bong biểu bì rộng hoặc đau da nặng nào cũng cần đánh giá lại chẩn đoán.
Điều trị Hồng ban đa dạng
Mục tiêu là giảm ngứa, đau, duy trì ăn uống, chăm sóc niêm mạc và xử lý tác nhân nếu xác định được. Thể nhẹ thường điều trị ngoại trú. Tổn thương miệng rộng, mất nước, đau mắt hoặc chẩn đoán nghi SJS/TEN có thể cần nhập viện và phối hợp da liễu, mắt, răng hàm mặt hay nhi khoa.
Thuốc bôi chống viêm, thuốc kháng histamine hoặc thuốc giảm đau có thể được bác sĩ lựa chọn theo mức độ và vị trí. Khi herpes simplex là tác nhân rõ và bệnh tái phát, thuốc kháng virus đường toàn thân có thể được dùng điều trị hoặc dự phòng. Corticoid toàn thân và thuốc điều hòa miễn dịch chỉ cân nhắc trong tình huống chọn lọc do bằng chứng còn hạn chế.
Không áp dụng thường quy. Khi niêm mạc mắt bị ảnh hưởng, bác sĩ mắt có thể thực hiện các biện pháp bảo vệ bề mặt mắt hoặc xử trí dính kết mạc. Trường hợp mất nước có thể cần truyền dịch; đây là hỗ trợ y khoa chứ không phải thủ thuật điều trị nguyên nhân.
Không áp dụng
Dưỡng ẩm da, chườm mát, tránh cọ xát và dùng sản phẩm dịu nhẹ giúp giảm khó chịu. Với loét miệng, chọn thức ăn mềm, nguội, giữ vệ sinh răng miệng nhẹ nhàng và uống từng ngụm nhỏ. Không bóc bóng nước hoặc dùng chất sát khuẩn mạnh lên niêm mạc.
Theo dõi số lượng tổn thương mới, mức đau, khả năng ăn uống, triệu chứng mắt và dấu nhiễm trùng thứ phát. Người tái phát nên ghi lại thời điểm mụn rộp, thuốc hoặc bệnh nhiễm trùng trước mỗi đợt. Đánh giá lại nếu tổn thương không hết, xuất hiện sẹo hoặc cần dùng thuốc dự phòng kéo dài.
Đợt cấp thường ngừng xuất hiện tổn thương mới sau vài ngày và lành trong khoảng 2–4 tuần. Niêm mạc có thể hồi phục chậm hơn da. Bệnh tái phát cần kế hoạch theo dõi dài hơn; thời gian dùng thuốc dự phòng được cá thể hóa theo tần suất đợt và đáp ứng.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Đau miệng và mất nước là biến chứng thực tế thường gặp ở thể niêm mạc. Bội nhiễm da, tổn thương mắt, sẹo quanh miệng hoặc rối loạn sắc tố sau viêm có thể xảy ra. Đợt tái phát nhiều ảnh hưởng chất lượng sống. Bong da diện rộng không điển hình và phải gợi ý chẩn đoán khác.
Tiên lượng đa số tốt, tổn thương lành mà không để sẹo sâu. Vết thâm hoặc nhạt màu có thể tồn tại tạm thời. Kết quả phụ thuộc mức độ niêm mạc, biến chứng mắt, khả năng duy trì dịch và việc nhận diện đúng tác nhân. Bệnh tái phát có thể dai dẳng nhưng thường kiểm soát được bằng kế hoạch chuyên khoa.
Tái phát khá điển hình ở nhóm liên quan herpes simplex, có thể xảy ra nhiều lần mỗi năm. Nguy cơ giảm khi kiểm soát tác nhân và dùng dự phòng kháng virus theo chỉ định. Một số trường hợp vẫn tái phát dù đã điều trị, khi đó cần xác nhận lại chẩn đoán và tìm nguyên nhân khác.
Không có vaccine hay biện pháp phòng ngừa chung cho hồng ban đa dạng. Người bệnh nên tránh thuốc đã được chuyên gia xác định là nguyên nhân, quản lý herpes tái phát và bảo vệ da khỏi tác nhân rõ ràng của cá nhân. Không tự gắn nhãn dị ứng thuốc chỉ dựa trên ban chưa được đánh giá vì có thể làm hạn chế lựa chọn điều trị về sau.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Hồng ban đa dạng
Không có chế độ ăn đặc hiệu giúp chữa bệnh. Khi miệng đau, dùng thức ăn mềm, nguội và ít gia vị; tránh món làm xót vết loét. Bù nước quan trọng hơn việc kiêng một nhóm thực phẩm. Người có dị ứng thức ăn đã xác định hoặc bệnh nền cần tuân theo hướng dẫn riêng.
Có thể sinh hoạt nhẹ nếu không sốt và không đau nhiều. Tránh ma sát, nắng gắt nếu nắng kích hoạt herpes và các hoạt động làm bóng nước vỡ. Khi tổn thương niêm mạc nặng hoặc mất nước, ưu tiên nghỉ ngơi và chỉ trở lại vận động sau khi ăn uống, thị lực và sức khỏe toàn thân ổn định.
Chụp ảnh tổn thương mỗi ngày trong cùng điều kiện ánh sáng, ghi thuốc mới, triệu chứng nhiễm trùng và mức ăn uống. Quan sát mắt, miệng và vùng sinh dục. Theo dõi tại nhà chỉ phù hợp khi chẩn đoán đã rõ và triệu chứng nhẹ; ban sau thuốc mới hoặc có đau da cần khám sớm.
- Không tự dùng corticoid toàn thân, kháng sinh hoặc thuốc kháng virus kéo dài khi chưa có chỉ định.
- Không chọc vỡ bóng nước, cào gãi hoặc bôi lá và hóa chất gây kích ứng.
- Không tiếp tục thuốc nghi ngờ nếu bác sĩ yêu cầu ngừng, nhưng cũng không tự ngừng thuốc thiết yếu nếu chưa được đánh giá.
- Không xem mọi tổn thương hình tròn là hồng ban đa dạng và bỏ qua dấu đau da, bong da hoặc tổn thương mắt.
- Không cố ăn món cay nóng khi niêm mạc miệng đang trợt loét.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Ở trẻ em, cần phân biệt hồng ban đa dạng với mề đay đa dạng, phát ban virus và phản ứng niêm mạc do nhiễm trùng. Trẻ có ho, viêm phổi và tổn thương niêm mạc nổi bật nhưng ít tổn thương da có thể thuộc nhóm phản ứng niêm mạc do nhiễm trùng; bác sĩ nhi khoa hoặc da liễu cần đánh giá.
Khởi phát mới ở người cao tuổi cần xem kỹ thuốc dùng gần đây và loại trừ bệnh bóng nước tự miễn, viêm mạch hoặc phản ứng thuốc nặng. Đa thuốc và bệnh nền làm tăng rủi ro tương tác, mất nước và biến chứng; mục tiêu điều trị cần cá thể hóa.
Hồng ban đa dạng không mặc định gây hại thai, nhưng sốt, nhiễm trùng khởi phát và thuốc điều trị phải được cân nhắc theo tuổi thai. Phụ nữ mang thai có tổn thương miệng, mắt hoặc ban sau thuốc mới nên khám sớm và không tự dùng thuốc kháng virus, corticoid hay kháng histamine.
Việc tiếp tục cho bú phụ thuộc tình trạng mẹ, vị trí tổn thương và thuốc cần dùng. Nhiều trường hợp vẫn có thể cho bú, nhưng nhiễm herpes hoạt động ở vùng vú cần đánh giá đặc biệt để tránh tiếp xúc trực tiếp với tổn thương. Không tự ngừng cho bú hoặc tự chọn thuốc.
Biểu hiện có thể không điển hình và nhiễm trùng khởi phát có thể nặng hơn. Cần khám sớm, cân nhắc xét nghiệm nguyên nhân và phối hợp chuyên khoa đang quản lý thuốc ức chế miễn dịch. Không tự giảm hoặc ngừng thuốc nền vì có thể làm bệnh chính bùng phát.
Người có bệnh mắt, bệnh thận, rối loạn miễn dịch hoặc tiền sử dị ứng thuốc cần kế hoạch theo dõi chặt hơn. Mất nước và thuốc giảm đau có thể ảnh hưởng bệnh nền. Danh sách toàn bộ thuốc, thực phẩm bổ sung và thời điểm bắt đầu nên được cung cấp cho bác sĩ.
Ban hình bia sau phẫu thuật có thể liên quan nhiễm trùng, thuốc hoặc chất tiếp xúc. Không nên mặc định là hồng ban đa dạng; cần loại trừ nhiễm trùng vết mổ, phản ứng thuốc nặng và viêm da tiếp xúc. Điều chỉnh thuốc hậu phẫu phải do bác sĩ thực hiện.
Câu hỏi thường gặp về Hồng ban đa dạng
Đa số trường hợp hồng ban đa dạng không đe dọa tính mạng và tự lành trong vài tuần. Nguy cơ tăng khi tổn thương miệng khiến không uống được, mắt đau hoặc nhìn mờ, nhiều niêm mạc bị loét, có sốt cao hay tình trạng toàn thân xấu. Đau da lan tỏa, bong da hoặc dát tím rộng không phải biểu hiện điển hình và cần khám khẩn để loại trừ hội chứng Stevens–Johnson hoặc hoại tử thượng bì nhiễm độc.
Bản thân hồng ban đa dạng không lây vì đây là phản ứng miễn dịch của cơ thể. Tuy nhiên, tác nhân khởi phát có thể lây. Ví dụ, herpes simplex truyền qua tiếp xúc với tổn thương hoặc dịch tiết, còn một số nhiễm trùng hô hấp truyền qua giọt bắn và tiếp xúc gần. Người bệnh nên thực hiện vệ sinh tay, che tổn thương herpes và tuân theo hướng dẫn phòng lây của bệnh nhiễm trùng đi kèm.
Có, đặc biệt khi mỗi đợt xuất hiện sau mụn rộp do herpes simplex. Người tái phát nên ghi lại thời điểm mụn rộp, nhiễm trùng, thuốc mới và hình ảnh ban để bác sĩ xác định mối liên hệ. Dự phòng bằng thuốc kháng virus có thể được cân nhắc cho người tái phát thường xuyên, nhưng lựa chọn hoạt chất và thời gian phải cá thể hóa. Nếu dự phòng không hiệu quả, cần kiểm tra lại chẩn đoán và nguyên nhân.
Không có bằng chứng cho thấy kiêng thịt, hải sản hay một nhóm thực phẩm phổ biến giúp bệnh mau khỏi, trừ khi người bệnh có dị ứng thức ăn đã được xác định. Khi miệng bị loét, nên chọn thức ăn mềm, nguội, ít chua cay và uống nhiều lần với lượng nhỏ. Nếu đau làm giảm uống, tiểu ít hoặc sụt sức, cần khám để đánh giá mất nước thay vì chỉ thay đổi chế độ ăn.
Hồng ban đa dạng thường có tổn thương bia bắn điển hình, nổi, phân bố đối xứng ở đầu chi và ít bong da. Stevens–Johnson thường có đau da, dát đỏ tím phẳng hoặc bia bắn không điển hình ở thân mình, tổn thương niêm mạc rõ và hoại tử biểu bì. Hai bệnh có thể khó phân biệt qua ảnh, nhất là khi đã có bóng nước. Ban xuất hiện sau thuốc mới, đau da hoặc bong da cần được đánh giá trực tiếp ngay.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

