Hội chứng Stevens–Johnson là phản ứng da–niêm mạc cấp tính, hiếm gặp nhưng rất nghiêm trọng, trong đó tế bào biểu bì bị chết và tách khỏi lớp bên dưới. Bệnh thường liên quan thuốc mới dùng trong những tuần gần đây, nhưng nhiễm trùng và các nguyên nhân khác cũng có thể liên quan. Người bệnh thường sốt, mệt, đau họng hoặc cay mắt trước khi xuất hiện đau da, dát đỏ tím, bóng nước, trợt loét miệng và tổn thương mắt hoặc sinh dục. Theo phân loại hiện nay, SJS có diện tích biểu bì bong dưới 10% cơ thể; mức 10–30% là thể chồng lấp và trên 30% là hoại tử thượng bì nhiễm độc. Đây là cấp cứu y khoa cần nhập viện, ngừng thuốc nghi ngờ dưới giám sát chuyên môn, chăm sóc dịch–điện giải, vết thương, đau và niêm mạc, đồng thời đánh giá sớm bởi bác sĩ da liễu và mắt để giảm biến chứng lâu dài.
Hội chứng Stevens–Johnson là bệnh gì?
Hội chứng Stevens Johnson là thể giới hạn của phổ hoại tử thượng bì, một phản ứng miễn dịch nặng làm chết tế bào sừng và gây tách lớp biểu bì. Tổn thương thường gồm dát đỏ sẫm hoặc tím, bia bắn không điển hình, bóng nước và vùng trợt đau, kèm tổn thương ít nhất một niêm mạc. Diện tích biểu bì tách dưới 10% bề mặt cơ thể được xếp là SJS.
SJS khác hồng ban đa dạng: hồng ban đa dạng thường có bia bắn điển hình nổi ở đầu chi, ít đau da và ít bong biểu bì; SJS thường tập trung ở thân, mặt, có đau da, triệu chứng toàn thân và tổn thương niêm mạc nổi bật. SJS cũng không phải là dị ứng da nhẹ. Vì diễn tiến có thể nhanh và diện tích bong có thể tăng, người nghi mắc phải được đánh giá tại bệnh viện thay vì theo dõi ở nhà.
| Tên bệnh | Hội chứng Stevens–Johnson |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Stevens–Johnson Syndrome |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | SJS; hội chứng Stevens-Johnson; thể giới hạn của phổ SJS/TEN; hoại tử biểu bì dưới 10% diện tích cơ thể |
| Mã ICD-10 | L51.1 – Hồng ban đa dạng dạng bóng nước, bao gồm hội chứng Stevens–Johnson (cần đối chiếu hệ mã đang dùng tại cơ sở) |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Phản ứng da–niêm mạc nặng, thường liên quan thuốc; Da liễu – Dị ứng miễn dịch – Hồi sức cấp cứu |
| Cơ quan ảnh hưởng | Da và nhiều niêm mạc, thường gồm miệng, mắt, sinh dục và đường hô hấp; có thể ảnh hưởng gan, thận, phổi, máu và toàn trạng |
| Tính chất bệnh | Bệnh cấp tính, hiếm gặp, không lây và có thể đe dọa tính mạng; là một mức độ của phổ hoại tử thượng bì SJS/TEN |
| Mức độ phổ biến | Hiếm gặp; nguy cơ tăng ở người dùng một số thuốc nguy cơ cao, người suy giảm miễn dịch và người có yếu tố di truyền liên quan thuốc cụ thể |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng. Hội chứng Stevens–Johnson không truyền từ người sang người; nhiễm trùng khởi phát ở một số ca có thể lây theo đường riêng của tác nhân. |
Tổng quan chuyên môn về Hội chứng Stevens–Johnson
Thuốc hoặc chất chuyển hóa được trình diện trong bối cảnh di truyền và miễn dịch nhạy cảm, kích hoạt tế bào T gây độc và tế bào NK. Các chất như granulysin, perforin–granzyme và tín hiệu chết tế bào làm tế bào sừng chết hàng loạt, dẫn đến hoại tử toàn bộ biểu bì và tách da. Phản ứng viêm toàn thân góp phần gây tổn thương niêm mạc và cơ quan.
Phổ hoại tử thượng bì được phân theo diện tích da bong: SJS dưới 10%, thể chồng lấp SJS/TEN từ 10% đến 30%, và TEN trên 30%. Phân loại dựa trên diện tích da đã bong và vùng da có thể tách, không chỉ dựa trên số lượng bóng nước. Mức độ có thể thay đổi trong những ngày đầu nên cần đánh giá lặp lại.
SJS/TEN là bệnh hiếm, có thể gặp ở mọi tuổi. Nguy cơ tăng ở người lớn tuổi, phụ nữ trong một số quần thể, người nhiễm HIV, ung thư, bệnh tự miễn hoặc dùng thuốc nguy cơ cao. Tỷ lệ mắc và cơ cấu nguyên nhân tại Việt Nam chưa có dữ liệu dân số thống nhất; số liệu từ từng bệnh viện không đại diện toàn quốc.
Không có đường lây hay xâm nhập theo nghĩa nhiễm trùng. Phản ứng thường bắt đầu sau khi cơ thể tiếp xúc thuốc hoặc tác nhân khởi phát; đáp ứng miễn dịch toàn thân sau đó gây hoại tử biểu bì ở nhiều vị trí da và niêm mạc.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Hội chứng Stevens–Johnson
Đa số ca ở người lớn liên quan thuốc, thường trong vài tuần đầu sau khởi trị. Nhóm được ghi nhận nguy cơ gồm một số thuốc chống động kinh, sulfonamide kháng khuẩn, allopurinol, nevirapine và một số thuốc chống viêm không steroid nhóm oxicam; nhiều thuốc khác cũng có thể gây bệnh. Ở trẻ em, nhiễm trùng có vai trò lớn hơn. Một số ca không xác định được nguyên nhân.
Yếu tố khó thay đổi gồm tiền sử SJS/TEN, một số kiểu HLA liên quan thuốc và nguồn gốc di truyền, tuổi cao, suy giảm miễn dịch hoặc bệnh ác tính. Yếu tố có thể giảm gồm tránh tái dùng thuốc đã gây bệnh, đánh giá chỉ định thuốc nguy cơ cao, khai báo dị ứng chính xác và xét nghiệm HLA khi được khuyến cáo cho thuốc–quần thể cụ thể.
Người mới bắt đầu thuốc nguy cơ cao, người đã từng phản ứng da nặng, người nhiễm HIV, ung thư, suy giảm miễn dịch, suy thận hoặc dùng nhiều thuốc cần cảnh giác hơn. Trẻ em có viêm đường hô hấp kèm tổn thương niêm mạc nặng cần phân biệt SJS với phản ứng niêm mạc do nhiễm trùng.
Triệu chứng và dấu hiệu của Hội chứng Stevens–Johnson
Bệnh thường có giai đoạn tiền triệu giống cúm: sốt, mệt, đau họng, ho, đau cơ hoặc cay mắt. Sau đó da trở nên đau, xuất hiện dát đỏ sẫm hoặc tím, bóng nước và trợt. Tổn thương niêm mạc thường gây đau dữ dội. Diễn tiến có thể mở rộng trong vài giờ đến vài ngày dù thuốc đã ngừng.
- Sốt và mệt nhiều: thường xuất hiện trước hoặc đồng thời với ban.
- Đau da: cảm giác bỏng rát hoặc đau khi chạm, thường không tương xứng với ban ban đầu.
- Dát đỏ tím: tổn thương phẳng, không điển hình, có thể hợp lại ở mặt và thân.
- Trợt loét miệng: môi đóng vảy máu, đau họng và khó nuốt.
- Tổn thương mắt: đỏ, đau, chảy nước mắt, sợ ánh sáng hoặc tiết dịch.
- Bóng nước và bong biểu bì: diện tích dưới 10% trong phân loại SJS.
- Khó thở, ho ra máu hoặc giảm oxy do tổn thương biểu mô đường hô hấp.
- Đau khi tiểu, bí tiểu hoặc trợt loét sinh dục–hậu môn.
- Tiêu chảy, đau bụng hoặc xuất huyết tiêu hóa khi niêm mạc tiêu hóa bị ảnh hưởng.
- Viêm gan, tổn thương thận, giảm tế bào máu hoặc viêm cơ tim trong bệnh toàn thân nặng.
Cần khám ngay trong ngày: khi có ban đau, bóng nước hoặc loét miệng sau khi bắt đầu thuốc mới.
Không chờ hẹn thường quy: nếu mắt đỏ đau, sốt, tổn thương nhiều niêm mạc hoặc ban lan nhanh.
Cần tái khám chuyên khoa: sau xuất viện để theo dõi mắt, da, miệng, sinh dục, sức khỏe tâm lý và cập nhật danh sách thuốc cần tránh.
- Gọi 115 hoặc đến cấp cứu ngay khi có đau da lan rộng, bóng nước, bong da hoặc trợt niêm mạc sau dùng thuốc.
- Khó thở, khàn tiếng, đau ngực, tím tái, lơ mơ, tụt huyết áp hoặc tiểu rất ít là dấu hiệu đe dọa tính mạng.
- Đau mắt, sợ ánh sáng, nhìn mờ hoặc không mở được mắt cần khám mắt khẩn trong bệnh viện.
- Không tự lái xe khi choáng, khó thở hoặc giảm ý thức; không trì hoãn để dùng thuốc dị ứng tại nhà hay đắp bất kỳ chất gì lên da.
Chẩn đoán Hội chứng Stevens–Johnson
Bác sĩ xác định thời gian bắt đầu từng thuốc, thời điểm xuất hiện triệu chứng, diễn tiến bong da và số niêm mạc bị tổn thương. Khám toàn thân, ước tính diện tích bề mặt cơ thể và sinh thiết da thường được thực hiện. Đồng thời cần loại trừ bỏng, hội chứng da phỏng rộp do tụ cầu, bệnh bóng nước tự miễn, DRESS, AGEP và hồng ban đa dạng.
Khám tập trung vào sinh hiệu, đau, diện tích da tách, dấu Nikolsky trong bối cảnh phù hợp, tình trạng miệng, mắt, sinh dục, đường thở và hậu môn. Bác sĩ đánh giá mất nước, nhiễm trùng, ý thức và dấu suy cơ quan. Khám mắt sớm, kể cả khi triệu chứng mắt chưa rầm rộ, thường được khuyến nghị.
Sinh thiết da giúp xác nhận hoại tử toàn bộ biểu bì và loại trừ bệnh khác. Xét nghiệm máu theo dõi công thức máu, điện giải, đường huyết, chức năng gan thận, bicarbonate, chỉ dấu viêm và các thông số phục vụ đánh giá tiên lượng. Cấy máu hoặc mẫu tổn thương chỉ định khi nghi nhiễm trùng; không dùng xét nghiệm dị ứng da trong giai đoạn cấp.
X-quang hoặc CT ngực được cân nhắc khi có triệu chứng hô hấp, giảm oxy hoặc nghi biến chứng phổi. Điện tim và siêu âm có thể dùng theo tình trạng tuần hoàn. Hình ảnh không chẩn đoán SJS nhưng giúp phát hiện tổn thương cơ quan và hướng dẫn hồi sức.
Chẩn đoán dựa trên hoại tử và bong biểu bì kèm tổn thương niêm mạc, với diện tích da bong dưới 10% cho SJS. Hình thái lâm sàng và sinh thiết là nền tảng. Thang điểm ALDEN có thể hỗ trợ đánh giá khả năng thuốc gây bệnh; SCORTEN dùng đánh giá nguy cơ tử vong cho phổ SJS/TEN, không phải công cụ tự chẩn đoán.
Điều trị Hội chứng Stevens–Johnson
Đây là cấp cứu cần nhập viện và phối hợp đa chuyên khoa. Thuốc nghi ngờ phải được rà soát và ngừng sớm dưới điều phối y khoa, tránh ngừng nhầm thuốc thiết yếu. Chăm sóc gồm dịch–điện giải, dinh dưỡng, kiểm soát đau, giữ ấm, chăm sóc vết thương không dính, phòng nhiễm trùng, theo dõi cơ quan và chăm sóc niêm mạc mắt, miệng, sinh dục.
Kháng sinh không được dùng dự phòng thường quy mà chỉ khi có nhiễm trùng được xác định hoặc nghi ngờ mạnh. Thuốc giảm đau, chống đông dự phòng và thuốc bảo vệ niêm mạc được chọn theo tình trạng. Corticoid toàn thân, cyclosporine, etanercept, immunoglobulin tĩnh mạch hoặc phối hợp có thể được cân nhắc tại trung tâm chuyên sâu; bằng chứng và khuyến cáo khác nhau theo phác đồ.
Có thể cần đặt đường truyền trung tâm, sonde nuôi ăn, thông tiểu, hỗ trợ hô hấp hoặc thở máy tùy tổn thương. Chăm sóc mắt có thể gồm bóc giả mạc, tách dính, bôi trơn tích cực hoặc ghép màng ối sớm trong ca chọn lọc. Thủ thuật phải do đội chuyên khoa thực hiện.
Không có phẫu thuật loại bỏ nguyên nhân. Phẫu thuật hoặc thủ thuật tái tạo có thể cần ở giai đoạn di chứng, ví dụ sẹo mắt, hẹp sinh dục hoặc dính niêm mạc, sau khi viêm cấp đã ổn định và được đánh giá đa chuyên khoa.
Chăm sóc da giống nguyên tắc vết bỏng nông nhưng hạn chế làm tổn thương thêm: băng không dính, môi trường ấm, xử lý nhẹ nhàng và kiểm soát đau trước thao tác. Dinh dưỡng sớm, vệ sinh miệng, dưỡng ẩm mắt và phòng huyết khối được cá thể hóa. Không tự bôi thuốc hoặc chất sát khuẩn mạnh.
Trong viện cần theo dõi diện tích bong da, dịch vào–ra, điện giải, nhiệt độ, huyết áp, oxy, dấu nhiễm trùng và chức năng cơ quan hằng ngày. Sau xuất viện cần tái khám da liễu và mắt, đánh giá sẹo niêm mạc, khô mắt, rối loạn sắc tố, đau mạn và sang chấn tâm lý.
Giai đoạn cấp thường tiến triển trong vài ngày và hồi phục biểu bì cần nhiều tuần; thời gian nằm viện thay đổi theo diện tích, cơ quan tổn thương và biến chứng. Các vấn đề mắt, miệng, sinh dục hoặc tâm lý có thể cần theo dõi nhiều tháng đến nhiều năm. Không có mốc hồi phục cố định cho từng người.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng sớm gồm mất nước, rối loạn điện giải, hạ thân nhiệt, nhiễm khuẩn huyết, suy hô hấp, tổn thương thận, gan và huyết khối. Di chứng dài hạn thường gặp ở mắt như khô mắt, sẹo giác mạc và giảm thị lực; ngoài ra có sẹo niêm mạc, thay đổi sắc tố, rụng móng, đau mạn và rối loạn stress sau sang chấn.
SJS có nguy cơ tử vong thấp hơn TEN nhưng vẫn là bệnh nghiêm trọng. Tiên lượng phụ thuộc tuổi, bệnh nền, mức bong da, suy cơ quan, thời điểm ngừng thuốc và chất lượng chăm sóc hỗ trợ. Người sống sót có thể hồi phục da nhưng vẫn gặp di chứng mắt và niêm mạc; theo dõi lâu dài giúp phát hiện và xử trí sớm.
Tái phát có thể xảy ra nếu dùng lại thuốc gây bệnh hoặc thuốc liên quan chéo, và phản ứng lần sau có thể nặng. Người bệnh cần danh sách thuốc tránh, hồ sơ dị ứng rõ ràng và tư vấn chuyên khoa. Không tự thử lại thuốc, kể cả với liều nhỏ. Ca nghi do nhiễm trùng cần đánh giá riêng.
Phòng ngừa chủ yếu là tránh tái phơi nhiễm thuốc gây bệnh, cập nhật cảnh báo trong hồ sơ y tế và thông báo cho mọi cơ sở khám chữa bệnh. Xét nghiệm HLA được khuyến cáo trong một số cặp thuốc–quần thể trước khi điều trị. Không mở rộng danh sách thuốc cấm khi chưa có đánh giá nhân quả vì có thể gây thiếu lựa chọn điều trị cần thiết.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Hội chứng Stevens–Johnson
Trong giai đoạn cấp, dinh dưỡng tập trung vào đủ năng lượng và protein để lành da, đồng thời điều chỉnh theo chức năng thận, gan và khả năng nuốt. Thức ăn mềm hoặc nuôi ăn qua ống có thể cần khi miệng đau. Không có thực phẩm giải độc thuốc hay chữa SJS; mọi bổ sung phải được đội điều trị xem xét.
Giai đoạn cấp cần nghỉ tại bệnh viện và vận động thụ động hoặc chủ động sớm theo khả năng để giảm huyết khối, cứng khớp và suy giảm thể lực. Sau xuất viện, tăng hoạt động từ từ, bảo vệ da nhạy cảm với nắng và tránh môi trường làm khô mắt. Trở lại công việc phụ thuộc sức khỏe và di chứng.
Không theo dõi tại nhà khi nghi SJS. Sau xuất viện, người bệnh có thể ghi triệu chứng mắt, khô miệng, đau, tổn thương sinh dục, thay đổi móng và thuốc đang dùng. Bất kỳ ban đau hoặc trợt niêm mạc sau dùng thuốc mới nào cũng cần liên hệ bác sĩ ngay và mang theo danh sách thuốc cấm.
- Không ở nhà chờ ban tự hết khi có đau da, bóng nước hoặc loét nhiều niêm mạc.
- Không tự uống thêm thuốc dị ứng, kháng sinh, corticoid hoặc thuốc giảm đau mới để xử lý ban.
- Không tự thử lại thuốc nghi ngờ và không dùng thuốc cùng nhóm khi chưa được chuyên gia đánh giá.
- Không bóc da, chọc bóng nước, tắm lá hoặc bôi cồn, iod và hóa chất lên vùng trợt.
- Không bỏ qua triệu chứng mắt dù tổn thương da còn ít.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Ở trẻ em, nhiễm trùng có thể là tác nhân quan trọng và biểu hiện niêm mạc nổi bật cần phân biệt phản ứng niêm mạc do Mycoplasma với SJS do thuốc. Trẻ dễ mất nước và khó mô tả đau mắt. Điều trị cần đội nhi khoa, da liễu, mắt và hồi sức; thuốc phải tính theo cân nặng nhưng không tự dùng.
Người cao tuổi thường có nhiều thuốc, bệnh nền và dự trữ cơ quan thấp nên nguy cơ biến chứng cao hơn. Đánh giá thuốc phải bao gồm cả thuốc không kê đơn, thuốc đông y và thực phẩm bổ sung. Dịch truyền, dinh dưỡng, giảm đau và dự phòng huyết khối cần điều chỉnh theo tim, thận và nguy cơ té ngã.
SJS trong thai kỳ là cấp cứu cần phối hợp da liễu, hồi sức và sản khoa. Sức khỏe mẹ được ưu tiên đồng thời theo dõi thai theo tuổi thai. Không trì hoãn thuốc cần thiết chỉ vì mang thai, nhưng mọi lựa chọn điều hòa miễn dịch, kháng sinh và giảm đau phải cân nhắc lợi ích–nguy cơ.
Giai đoạn cấp thường cần nhập viện và việc cho bú phụ thuộc tình trạng mẹ, tổn thương vú, khả năng chăm sóc trẻ và thuốc điều trị. Không mặc định ngừng vĩnh viễn; bác sĩ sản, nhi và dược lâm sàng sẽ đánh giá từng thuốc và kế hoạch duy trì sữa khi phù hợp.
Người suy giảm miễn dịch, đặc biệt nhiễm HIV hoặc ung thư, có nguy cơ SJS/TEN cao hơn và dễ nhiễm trùng thứ phát. Triệu chứng có thể phức tạp do nhiều thuốc đồng thời. Cần nhập viện sớm, đánh giá tương tác thuốc và phối hợp chuyên khoa bệnh nền; không tự ngừng thuốc kháng virus hoặc hóa trị.
Suy thận, bệnh gan, bệnh phổi, tiểu đường và bệnh tim ảnh hưởng lựa chọn dịch, dinh dưỡng và thuốc. Một số bệnh nền cũng làm tăng điểm tiên lượng. Đội điều trị cần phân biệt tổn thương cơ quan do SJS với bệnh có sẵn và tránh làm gián đoạn thuốc thiết yếu không liên quan.
Ban đau và loét niêm mạc sau phẫu thuật cần rà soát toàn bộ thuốc gây mê, kháng sinh, giảm đau và thuốc mới sau mổ. SJS có thể nhầm với nhiễm trùng, phản ứng băng dán hoặc biến chứng khác. Người bệnh phải được đánh giá tại viện; không tự ngừng mọi thuốc hậu phẫu cùng lúc.
Câu hỏi thường gặp về Hội chứng Stevens–Johnson
Có. SJS là cấp cứu y khoa vì lớp biểu bì và niêm mạc bị tổn thương, làm mất hàng rào bảo vệ, gây đau, mất nước, nhiễm trùng và tổn thương mắt hoặc cơ quan. Dù diện tích bong da dưới 10%, bệnh vẫn có thể tiến triển sang thể chồng lấp hoặc TEN. Khi có ban đau, bóng nước, loét miệng hoặc mắt đỏ sau dùng thuốc, cần đến bệnh viện ngay thay vì tự dùng thuốc chống dị ứng tại nhà.
Không. SJS là phản ứng miễn dịch của cơ thể, thường đối với thuốc, nên không truyền qua chạm da, dùng chung đồ hoặc không khí. Tuy vậy, một số nhiễm trùng có thể khởi phát phản ứng và bản thân nhiễm trùng đó có thể lây. Trong bệnh viện, các biện pháp kiểm soát nhiễm khuẩn vẫn cần thiết vì vùng da trợt dễ bị vi khuẩn xâm nhập, không phải vì SJS lây sang người khác.
Nhiều người sống sót hồi phục lớp da sau vài tuần, nhưng “khỏi hoàn toàn” phụ thuộc mức độ và di chứng. Khô mắt, sẹo giác mạc, dính mi mắt, khô miệng, hẹp sinh dục, thay đổi sắc tố, rụng móng hoặc sang chấn tâm lý có thể kéo dài. Ngừng sớm thuốc gây bệnh, chăm sóc hỗ trợ tốt và khám mắt sớm giúp cải thiện kết quả. Tái khám dài hạn rất quan trọng ngay cả khi da đã lành.
Nhiều thuốc có thể liên quan, nhưng nhóm nguy cơ được ghi nhận gồm một số thuốc chống động kinh, allopurinol, kháng sinh sulfonamide, nevirapine và một số thuốc chống viêm không steroid nhóm oxicam. Nguy cơ phụ thuộc thuốc, thời điểm bắt đầu, di truyền và bệnh nền. Không nên tự ngừng tất cả thuốc hoặc tự kết luận thuốc gây bệnh; bác sĩ sẽ lập dòng thời gian và dùng công cụ đánh giá nhân quả để xác định thuốc cần tránh.
Cần lưu tên hoạt chất và nhóm thuốc nghi gây bệnh, mang thẻ cảnh báo hoặc bản tóm tắt xuất viện, cập nhật dị ứng trong mọi hồ sơ y tế và thông báo trước khi được kê thuốc. Không tự thử lại thuốc, kể cả đã nhiều năm hoặc chỉ dùng một liều. Khi xuất hiện ban đau, sốt, loét miệng hoặc mắt đỏ sau thuốc mới, phải khám ngay. Chuyên gia dị ứng–da liễu có thể giúp thu hẹp danh sách thuốc cần tránh.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

