Bệnh đậu mùa khỉ (Mpox)

Các bạn cần phân biệt rõ 2 bệnh là đậu mùa và đậu mùa khỉ. Trong những năm gần đây, bệnh đậu mùa khỉ (hiện được Tổ chức Y tế Thế giới – WHO đổi tên thành Mpox) đã trở thành một mối quan tâm lớn về y tế công cộng trên toàn cầu. Từng là một căn bệnh hiếm gặp chủ yếu lưu hành ở các vùng rừng nhiệt đới Châu Phi, Mpox đã vượt qua các biên giới địa lý để xuất hiện tại hàng chục quốc gia trên thế giới.

Bài viết dưới đây sẽ cung cấp cho bạn một cái nhìn tổng quan, chi tiết và chuẩn y khoa về nguyên nhân, các con đường lây truyền, cách nhận biết triệu chứng, cũng như các phương pháp chẩn đoán, điều trị và phòng ngừa bệnh Mpox dựa trên các tài liệu y khoa cập nhật nhất.

1. Bệnh Đậu Mùa Khỉ (Mpox) Là Gì?

Tổng quan về Bệnh Đậu Mùa Khỉ (Mpox)
Tổng quan về Bệnh Đậu Mùa Khỉ (Mpox)

Bệnh Đậu Mùa Khỉ (Mpox) là một bệnh truyền nhiễm do vi rút đậu mùa khỉ gây ra. Loại vi rút này thuộc nhóm Orthopoxvirus, có cấu trúc và đặc điểm di truyền liên quan chặt chẽ với vi rút gây bệnh đậu mùa ở người (smallpox).

Mặc dù có tên gọi lịch sử là “đậu mùa khỉ”, các loài linh trưởng (như khỉ) thực chất không phải là ổ chứa tự nhiên chính của loại vi rút này. Các nhà khoa học cho rằng vật chủ mang mầm bệnh hàng đầu trong tự nhiên là các loài gặm nhấm (ví dụ như sóc nhỏ, chuột) sinh sống tại các khu rừng nhiệt đới ở Tây và Trung Phi.

Vào tháng 11 năm 2022, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã chính thức khuyến nghị sử dụng thuật ngữ “Mpox” để thay thế cho tên gọi cũ nhằm giảm thiểu sự kỳ thị và phân biệt đối xử liên quan đến tên gọi của căn bệnh này.

Phân loại nhánh vi rút

Vi rút Mpox được chia thành 2 nhánh (clade) tiến hóa riêng biệt có chung một nguồn gốc tổ tiên:

  • Nhánh Tây Phi (West African clade): Gây ra bệnh cảnh nhẹ hơn, tỷ lệ tử vong thấp (< 1%). Đây cũng là nhánh vi rút chịu trách nhiệm cho đợt bùng phát toàn cầu từ năm 2022.

  • Nhánh Lưu vực Congo (Congo Basin clade): Có độc lực cao hơn, gây ra các triệu chứng nghiêm trọng hơn với tỷ lệ tử vong theo ca bệnh có thể lên tới ≤ 10%.

2. Lịch Sử Dịch Tễ Và Các Đợt Bùng Phát Đáng Chú Ý

Trong lịch sử, bệnh Mpox ở người thường chỉ xuất hiện lẻ tẻ với các đợt dịch nhỏ không thường xuyên, giới hạn chủ yếu ở lục địa Châu Phi (đặc biệt là tại Cộng hòa Dân chủ Congo). Từ năm 2016, bệnh bắt đầu được ghi nhận thêm tại Sierra Leone, Liberia, Cộng hòa Trung Phi, Cộng hòa Công-gô và Nigeria.

Nguyên nhân gia tăng các ca bệnh tại Châu Phi:

  1. Sự suy giảm miễn dịch cộng đồng: Việc ngừng chương trình tiêm chủng vắc xin đậu mùa toàn cầu vào năm 1980 đã làm giảm đáng kể khả năng miễn dịch chéo của con người đối với Mpox. Những người từng được tiêm phòng đậu mùa (thậm chí hơn 25 năm trước) có nguy cơ mắc bệnh Mpox thấp hơn.

  2. Yếu tố sinh thái: Sự xâm lấn ngày càng sâu của con người vào môi trường sống tự nhiên của các loài động vật hoang dã mang vi rút.

Các đợt bùng phát ngoài Châu Phi:

  • Năm 2003 tại Hoa Kỳ: Một đợt bùng phát với 37 ca bệnh xác định và 10 ca nghi ngờ ở 6 tiểu bang. Nguyên nhân xuất phát từ các loài gặm nhấm nhập khẩu từ Châu Phi làm vật nuôi đã lây vi rút sang những con chó đồng cỏ (prairie dogs), sau đó lây sang người. Đợt dịch này không ghi nhận ca tử vong nào.

  • Đợt bùng phát toàn cầu năm 2022: Từ tháng 5/2022, Mpox xuất hiện ở khoảng 70 quốc gia không có dịch lưu hành (chủ yếu ở Châu Âu và Bắc Mỹ). WHO đã phải tuyên bố đây là “Trường hợp khẩn cấp về sức khỏe cộng đồng gây quan ngại quốc tế”. Tại Hoa Kỳ, đã có hơn 30.000 ca mắc được báo cáo tính đến tháng 3 năm 2023. Tình trạng lây truyền từ người sang người đã được xác nhận rõ ràng trong đợt dịch này.

3. Các Con Đường Lây Truyền Của Vi Rút Mpox

Con Đường Lây Truyền Của Vi Rút Mpox
Con Đường Lây Truyền Của Vi Rút Mpox

Mpox có khả năng lây nhiễm qua nhiều con đường khác nhau, từ động vật sang người và từ người sang người.

Lây truyền từ động vật sang người (Zoonotic transmission)

  • Tiếp xúc trực tiếp với dịch cơ thể của động vật mang bệnh (nước bọt, giọt hô hấp, dịch tiết từ vết thương).

  • Thông qua vết cắn hoặc vết cào, xước do động vật hoang dã gây ra.

  • Quá trình sơ chế, chế biến và tiêu thụ thịt động vật hoang dã (bushmeat) bị nhiễm bệnh.

Lây truyền từ người sang người (Human-to-human transmission)

Quá trình này thường đòi hỏi sự tiếp xúc gần gũi và kéo dài. Các con đường chính bao gồm:

  • Giọt bắn đường hô hấp: Xảy ra khi giao tiếp trực diện cự ly gần hoặc có các tiếp xúc thân thể thân mật kéo dài.

  • Tiếp xúc trực tiếp: Chạm vào các tổn thương da đang lây nhiễm (mụn nước, vảy da) hoặc các chất dịch cơ thể của người bệnh.

  • Tiếp xúc gián tiếp (qua đồ vật): Dùng chung hoặc chạm vào quần áo, chăn ga gối đệm, khăn tắm bị dính vảy tổn thương hoặc dịch tiết của người bệnh.

  • Từ mẹ sang thai nhi: Vi rút có thể lây truyền qua nhau thai trong quá trình mang thai.

  • Lây truyền qua đường tình dục/thân mật: Trong đợt bùng phát 2022, nhiều ca lây nhiễm được ghi nhận qua quan hệ tình dục. Tuy nhiên, giới khoa học vẫn đang làm rõ liệu vi rút có thực sự lây truyền qua tinh dịch/dịch âm đạo hay không, hay chỉ đơn thuần là do sự tiếp xúc da kề da trực tiếp với các tổn thương trong quá trình quan hệ.

Lưu ý quan trọng: Mặc dù đợt dịch 2022 ghi nhận tỷ lệ cao ở nhóm nam giới có quan hệ tình dục đồng giới, nhưng Mpox không phải là bệnh chỉ dành riêng cho nhóm đối tượng này. Bất kỳ ai có tiếp xúc gần với người bệnh hoặc có phát ban phù hợp với triệu chứng đều cần được kiểm tra y tế.

4. Dấu Hiệu Và Triệu Chứng Nhận Biết Bệnh Mpox

Triệu Chứng Nhận Biết Bệnh đậu mùa khỉ Mpox
Triệu Chứng Nhận Biết Bệnh đậu mùa khỉ Mpox

Thời gian ủ bệnh của Mpox thường kéo dài từ 1 đến 2 tuần, đôi khi có thể lên tới 3 tuần. Bệnh nhân có khả năng lây nhiễm cho người khác từ khi bắt đầu xuất hiện triệu chứng đầu tiên cho đến khi toàn bộ các tổn thương trên da đã đóng vảy, lớp vảy bong tróc hoàn toàn và nhường chỗ cho một lớp da non mới khỏe mạnh (quá trình này mất khoảng 2 đến 4 tuần).

Biểu hiện của bệnh có sự khác biệt giữa dạng cổ điển và dạng không điển hình (thường thấy trong đợt dịch 2022).

Bảng so sánh triệu chứng Mpox Điển hình và Không điển hình

Tiêu chíBiểu hiện Mpox Cổ Điển (Điển hình)Biểu hiện Mpox Đợt Bùng Phát 2022 (Không điển hình)
Triệu chứng tiền triệu (toàn thân)Sốt, nhức đầu, mệt mỏi, khó chịu, đau cơ. Thường xuất hiện trước khi phát ban.Có thể nhẹ, hoàn toàn không có, hoặc xuất hiện cùng lúc với phát ban.
Đặc điểm nổi hạch (Lymphadenopathy)Rất phổ biến. Đây là dấu hiệu quan trọng để phân biệt Mpox với bệnh đậu mùa (smallpox).Vẫn phổ biến, là dấu hiệu lâm sàng quan trọng.
Vị trí bắt đầu phát banThường bắt đầu ở mặt, sau đó lan ra các chi và toàn thân.Thường bắt đầu ở vùng sinh dục, quanh hậu môn, hoặc vùng miệng.
Tiến triển của phát banLan tỏa, đồng đều qua các giai đoạn: Dát -> Sẩn -> Mụn nước -> Mụn mủ (chắc, sâu, lõm giữa) -> Đóng vảy -> Rụng vảy.Không phải lúc nào cũng lan tỏa hoặc tiến triển theo trình tự cổ điển. Có thể đau nhiều tại chỗ (ví dụ: đau trực tràng, đau miệng).

Các biến chứng có thể gặp: Bệnh nhân có thể bị nhiễm trùng thứ phát ở da và phổi nếu không được chăm sóc vệ sinh đúng cách.

5. Phương Pháp Chẩn Đoán Mpox Y Khoa

Chẩn Đoán đậu mùa khỉ Mpox Y Khoa
Chẩn Đoán đậu mùa khỉ Mpox Y Khoa

Về mặt lâm sàng, Mpox rất dễ bị nhầm lẫn với bệnh đậu mùa, thủy đậu, hoặc các bệnh do vi rút herpes simplex (HSV) gây ra. Cần lưu ý rằng việc một bệnh nhân được chẩn đoán mắc HSV hoặc các bệnh lây truyền qua đường tình dục khác không thể loại trừ khả năng người đó bị đồng nhiễm Mpox.

Để có chẩn đoán xác định, y học hiện đại dựa vào các phương pháp sau (tùy thuộc vào thiết bị có sẵn tại cơ sở y tế):

  • Phản ứng chuỗi Polymerase (PCR): Đây là tiêu chuẩn vàng.

  • Nuôi cấy vi rút, Hóa mô miễn dịch, hoặc Kính hiển vi điện tử.

Lưu ý khi lấy mẫu xét nghiệm PCR:

  • Mẫu bệnh phẩm tối ưu: Chỏm mụn nước, dịch bên trong mụn nước/mụn mủ, hoặc lớp vảy da khô của tổn thương da.

  • Xét nghiệm PCR máu: Không được khuyến nghị vì thời gian vi rút tồn tại và lưu hành trong máu rất ngắn, dễ dẫn đến kết quả âm tính giả.

Bác sĩ sẽ chỉ định xét nghiệm cho những bệnh nhân có tổn thương lâm sàng tương thích, có yếu tố dịch tễ học nguy cơ cao, hoặc có các nốt mụn nước nằm sâu, mụn mủ lõm ở trung tâm đặc trưng.

6. Hướng Dẫn Điều Trị Bệnh Đậu Mùa Khỉ

Hầu hết bệnh nhân mắc Mpox (đặc biệt là biến chủng Tây Phi) đều trải qua bệnh cảnh ở mức độ nhẹ đến trung bình và bệnh có khả năng tự khỏi. Tuy nhiên, việc điều trị vẫn rất cần thiết để giảm nhẹ triệu chứng và ngăn ngừa biến chứng.

6.1. Điều trị hỗ trợ (Dành cho bệnh nhẹ)

  • Sử dụng thuốc giảm đau, hạ sốt.

  • Bù nước và điện giải đầy đủ.

  • Chăm sóc và giữ vệ sinh vết thương trên da để tránh nhiễm trùng thứ phát.

6.2. Điều trị đặc hiệu (Dành cho bệnh nặng và nhóm nguy cơ cao)

Việc sử dụng thuốc kháng vi rút được cân nhắc cho các trường hợp: bệnh nhân có tổn thương xuất huyết, tổn thương lan rộng hợp nhất, tổn thương ở niêm mạc/sinh dục gây đau đớn dữ dội; bệnh nhân suy giảm miễn dịch, trẻ em, phụ nữ mang thai hoặc cho con bú; và những người có tình trạng bệnh lý da liễu đang tróc vảy.

Hiện tại không có loại thuốc nào được chứng minh là đặc trị riêng biệt và an toàn tuyệt đối cho Mpox, nhưng các phương pháp sau (vốn dùng cho bệnh đậu mùa) đã cho thấy hiệu quả:

  • Tecovirimat (TPOXX): Thuốc kháng vi rút dạng uống hoặc tiêm tĩnh mạch. Đã được FDA (Mỹ) phê duyệt trị bệnh đậu mùa và được Liên minh Châu Âu phê duyệt trị cả đậu mùa và Mpox. Tại Mỹ, thuốc được dùng qua phác đồ Thuốc mới Nghiên cứu Tiếp cận Mở rộng (IND).

  • Cidofovir hoặc Brincidofovir (CMX001): Các loại thuốc kháng vi rút có tác dụng ức chế in vitro đối với Mpox.

  • Globulin miễn dịch Vaccinia (VIGIV): Truyền tĩnh mạch, cung cấp kháng thể để chống lại vi rút, có sẵn qua quy trình IND của CDC.

  • Dung dịch nhỏ mắt Trifluridine: Được sử dụng chuyên biệt để điều trị khi bệnh nhân có các tổn thương Mpox tấn công vào mắt.

(Lưu ý: Việc điều trị bằng thuốc kháng vi rút cần tuân thủ tuyệt đối theo chỉ định và thuật toán cân nhắc điều trị của bác sĩ chuyên khoa/CDC).

7. Các Biện Pháp Phòng Ngừa Và Tiêm Vắc Xin

Phòng bệnh hơn chữa bệnh. Dữ liệu từ Châu Phi cho thấy vắc xin đậu mùa có hiệu quả phòng ngừa Mpox lên tới ít nhất 85%. Hiện nay, có hai loại vắc xin chính được sử dụng trong công tác phòng ngừa:

Bảng so sánh các loại Vắc Xin phòng ngừa Mpox

Đặc điểmVắc xin JYNNEOS (MVA-BN)Vắc xin ACAM2000
Thành phầnVi rút vaccinia sống nhưng đã bị làm yếu (giảm độc lực), không sinh sản ở người tiêm.Vi rút vaccinia sống, có khả năng sinh sản.
Đối tượng chỉ địnhNgười lớn ≥ 18 tuổi có nguy cơ cao. Là vắc xin chính được dùng trong đợt dịch hiện tại.Người có nguy cơ cao mắc bệnh đậu mùa/Mpox.
Liều dùng & Cách tiêm2 mũi tiêm (trong da hoặc dưới da), cách nhau 4 tuần.1 liều duy nhất. Dùng kim đặc biệt đâm nhanh 15 lần vào một vùng da nhỏ.
Đánh giá thành côngDựa trên lịch tiêm đủ 2 mũi.Xuất hiện một vết phồng rộp nhỏ sau khoảng 7 ngày. Nếu không có, phải tiêm lại.
Sử dụng cho người suy giảm miễn dịchCó thể sử dụng, dù đáp ứng miễn dịch có thể bị giảm.Tuyệt đối Không. Rất nguy hiểm cho người suy giảm miễn dịch (như HIV/AIDS).
Chống chỉ định khácÍt chống chỉ định nghiêm trọng.Không dùng cho: người viêm da cơ địa (eczema), bệnh tim mạch, viêm mắt, phụ nữ mang thai, trẻ < 1 tuổi.

Dự phòng sau phơi nhiễm (PEP):

Nếu bạn biết mình vừa tiếp xúc với người bệnh Mpox, việc tiêm vắc xin (đặc biệt là JYNNEOS) càng sớm càng tốt mang lại hiệu quả cao. Lý tưởng nhất là tiêm trong vòng 4 ngày kể từ khi tiếp xúc, nhưng vắc xin vẫn có thể mang lại hữu dụng nhất định nếu được tiêm trong vòng 14 ngày.

8. Hướng Dẫn Kiểm Soát Lây Nhiễm Cho Người Bệnh Và Cơ Sở Y Tế

Khi một ca bệnh được xác định, các biện pháp cách ly và kiểm soát nhiễm khuẩn phải được kích hoạt ngay lập tức. Theo một nghiên cứu tại Châu Phi, tỷ lệ tấn công thứ cấp sau khi tiếp xúc với nguồn bệnh là 3%, nhưng tỷ lệ này có thể vọt lên 50% đối với những người sống chung cùng nhà với bệnh nhân.

8.1. Đối với bệnh nhân cách ly y tế tại nhà

  • Cách ly tuyệt đối: Ở phòng riêng cho đến khi toàn bộ vết thương lành lặn, vảy bong hết và da mới mọc hoàn toàn.

  • Tránh tiếp xúc: Không tiếp xúc thân thể với người khác và kể cả thú cưng trong nhà.

  • Vệ sinh cá nhân: Tuyệt đối không dùng chung đồ vải (quần áo, khăn tắm, ga trải giường), ly uống nước, bát đũa.

  • Khử khuẩn bề mặt: Thường xuyên làm sạch và sử dụng dung dịch khử trùng trên các bề mặt hay chạm tay vào (tay nắm cửa, công tắc, mặt bàn).

  • Che chắn: Đeo khẩu trang y tế và che kín các tổn thương trên da nếu bắt buộc phải có mặt người khác trong cùng một không gian.

8.2. Đối với cơ sở y tế và bệnh viện

Tình trạng lây nhiễm cho nhân viên y tế là có nhưng ở mức rủi ro thấp nếu tuân thủ đúng quy trình:

  • Phòng bệnh: Bệnh nhân phải được bố trí ở phòng riêng có cửa đóng kín. (Không cần phòng áp lực âm xử lý không khí đặc biệt, trừ khi thực hiện thủ thuật tạo khí dung như đặt/rút nội khí quản).

  • Tránh phát tán vi rút: Không sử dụng quạt gió thổi mạnh trong phòng bệnh, không vung vẩy chăn ga gối đệm bẩn để tránh làm lớp vảy khô phát tán vào không khí.

  • Thiết bị bảo hộ (PPE): Nhân viên y tế bắt buộc mặc áo choàng, mang găng tay, đeo kính bảo vệ mắt và sử dụng khẩu trang cấp độ N95 (hoặc tương đương).

  • Quản lý chất thải y tế:

    • Mpox nhánh Tây Phi: Xử lý như chất thải y tế lây nhiễm thông thường.

    • Mpox nhánh Lưu vực Congo: Xếp vào loại Chất thải Y tế Loại A (theo Bộ Giao thông Vận tải Hoa Kỳ) và cần quy trình tiêu hủy nghiêm ngặt, đặc biệt hơn.

  • Theo dõi sức khỏe: Nhân viên y tế chăm sóc ca bệnh cần tự theo dõi triệu chứng ít nhất 2 lần/ngày trong suốt 21 ngày kể từ lần tiếp xúc cuối cùng.

Tổng Kết

Bệnh Mpox (đậu mùa khỉ) tuy không còn là căn bệnh hoàn toàn xa lạ nhưng sự bùng phát toàn cầu của nó đòi hỏi chúng ta phải có kiến thức phòng vệ đúng đắn.

Nắm rõ các con đường lây truyền, chủ động nhận biết sớm các triệu chứng phát ban, nổi hạch và tuân thủ nghiêm ngặt các hướng dẫn cách ly, tiêm chủng không chỉ giúp bảo vệ sức khỏe bản thân mà còn góp phần ngăn chặn sự lây lan của vi rút trong cộng đồng. Nếu có bất kỳ dấu hiệu nghi ngờ nào, hãy liên hệ ngay với các cơ sở y tế để được làm xét nghiệm PCR và nhận phác đồ điều trị hỗ trợ kịp thời.

Đã có 1 lượt đọc bài viết này

Để lại một bình luận

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *