Bệnh đậu mùa (Variola)

Bệnh đậu mùa, hay còn được giới chuyên môn gọi là Variola, là một trong những căn bệnh truyền nhiễm có mức độ lây lan cực kỳ cao. Bệnh do vi rút đậu mùa, một chủng loại thuộc nhóm orthopoxvirus, gây ra ở cơ thể người. Trong lịch sử y khoa, căn bệnh này mang tỷ lệ tử vong đối với các trường hợp mắc bệnh rất cao, lên đến khoảng 30%. Nhờ vào các nỗ lực tiêm chủng quy mô lớn trên toàn cầu, nhiễm trùng đậu mùa trong tự nhiên đã hoàn toàn được tiêu diệt.

Tuy nhiên, mối quan tâm và sự lo ngại lớn nhất hiện nay về khả năng bùng phát bệnh đậu mùa lại đến từ nguy cơ khủng bố sinh học. Dưới đây là bài viết cung cấp thông tin y khoa chi tiết, dựa trên những đánh giá cập nhật tháng 4 năm 2025 bởi Tiến sĩ Brenda L. Tesini từ Trường Y khoa và Nha khoa Đại học Rochester.

Lịch Sử Và Tình Trạng Hiện Tại Của Bệnh đậu mùa (Variola)

Đậu mùa (Variola) là bệnh gì?
Đậu mùa (Variola) là bệnh gì?

Trong suốt nhiều thập kỷ qua, kể từ năm 1977, thế giới chưa ghi nhận thêm bất kỳ trường hợp mắc bệnh đậu mùa nào nhờ vào sự thành công của các chiến dịch tiêm chủng rộng khắp toàn cầu. Đến năm 1980, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã chính thức đưa ra khuyến cáo ngừng việc tiêm chủng bệnh đậu mùa theo quy trình thông thường. Tại Hoa Kỳ, chương trình tiêm chủng thường quy cũng đã kết thúc sớm hơn vào năm 1972.

Việc tiêu diệt thành công căn bệnh này dựa trên hai yếu tố sinh lý học cốt lõi:

  • Con người là vật chủ tự nhiên duy nhất của vi rút đậu mùa.

  • Vi rút gây bệnh không thể tồn tại quá 2 ngày trong môi trường bên ngoài.

Chính vì những đặc tính này, WHO đã tuyên bố rằng mầm bệnh lây nhiễm tự nhiên đã bị loại bỏ hoàn toàn. Mặc dù vậy, sự lo ngại về khủng bố sinh học vẫn luôn hiện hữu. Các đối tượng khủng bố có thể sử dụng vi rút đậu mùa được lưu trữ từ các cơ sở nghiên cứu còn sót lại, hoặc thậm chí tạo ra vi rút có khả năng tái phát để làm vũ khí sinh học uy hiếp cộng đồng.

Sinh Lý Bệnh Và Con Đường Lây Truyền Bệnh đậu mùa (Variola)

Bệnh đậu mùa được phân thành ít nhất 2 dòng vi rút chính với mức độ nguy hiểm khác nhau:

  • Variola major (Đậu mùa cổ điển): Đây là dòng vi rút có đặc tính độc hại hơn, gây ra các bệnh cảnh nghiêm trọng và đe dọa trực tiếp đến tính mạng người bệnh.

  • Variola minor (Alastrim): Dòng vi rút này ít độc hơn và thường chỉ gây ra các triệu chứng nhẹ.

Cơ chế lây truyền vi rút:

  • Bệnh chủ yếu được lây truyền từ người này sang người khác thông qua việc hít phải các giọt bắn ở đường hô hấp.

  • Dù ít gặp hơn, bệnh cũng có thể lây lan qua việc tiếp xúc trực tiếp.

  • Các vật dụng như quần áo bị nhiễm bẩn hoặc khăn trải giường cũng có thể trở thành trung gian truyền bệnh.

  • Khoảng thời gian nhiễm trùng lây lan mạnh nhất là trong vòng từ 7 đến 10 ngày đầu tiên sau khi bệnh nhân xuất hiện ban trên cơ thể. Khi các tổn thương trên da bắt đầu đóng vảy, mức độ lây nhiễm sẽ giảm dần xuống.

Khả năng lây lan và sinh bệnh học:

  • Tỷ lệ tấn công của vi rút ở những người chưa từng được chủng ngừa là rất cao, lên đến 85%.

  • Mỗi một người nhiễm bệnh (trường hợp chính) có khả năng lây lan vi rút cho khoảng 4 đến 10 trường hợp thứ phát.

  • Dù vậy, mầm bệnh có xu hướng lây lan một cách chậm chạp và chủ yếu giới hạn trong nhóm những người có tiếp xúc gần.

  • Quá trình lây nhiễm bắt đầu khi vi rút xâm nhập vào niêm mạc miệng-miệng hoặc đường hô hấp, sau đó vi rút sẽ nhân lên ở các hạch bạch huyết khu vực, dẫn đến tình trạng nhiễm vi rút máu.

  • Vào giai đoạn cuối, vi rút sẽ khu trú lại bên trong các mạch máu nhỏ của lớp hạ bì và niêm mạc miệng.

  • Các cơ quan khác trong cơ thể ít khi có biểu hiện lâm sàng rõ rệt, dù đôi khi vi rút có ảnh hưởng đến hệ thần kinh trung ương và gây ra bệnh viêm não.

  • Tình trạng nhiễm trùng thứ phát có nguy cơ xảy ra ở các cơ quan như da, phổi và xương.

Triệu Chứng Và Dấu Hiệu Nhận Biết Bệnh Đậu Mùa

So sánh Bệnh Đậu Mùa và thủy đậu
So sánh Bệnh Đậu Mùa và thủy đậu

Triệu chứng lâm sàng của bệnh phụ thuộc rất lớn vào chủng vi rút gây bệnh, cũng như cơ địa và sức đề kháng của bệnh nhân. Đặc trưng chung của bệnh là các triệu chứng toàn thân nặng và phát ban mụn mủ đặc trưng.

1. Dòng Variola major (Đậu mùa cổ điển)

  • Thời gian ủ bệnh: Quá trình này thông thường kéo dài từ 10 đến 12 ngày, với phạm vi dao động từ 7 đến 17 ngày.

  • Giai đoạn tiền triệu: Bệnh nhân sẽ trải qua khoảng 2-3 ngày bị sốt, đau đầu, đau lưng và cảm thấy cực kỳ mệt mỏi. Đôi khi tình trạng đau bụng nặng và nôn ói có thể xuất hiện.

  • Giai đoạn phát ban ban đầu: Sau khi kết thúc giai đoạn tiền triệu, tổn thương dạng dát sần bắt đầu phát triển trên niêm mạc miệng họng, mặt và hai cánh tay. Vết ban lan nhanh ngay sau đó đến thân và hai chân. Các tổn thương ở vùng hầu họng sẽ nhanh chóng bị lở loét.

  • Tiến triển của tổn thương da: Sau 1 hoặc 2 ngày, các tổn thương trên da biến thành dạng mụn nước, tiếp đó là nổi mụn mủ.

  • Đặc điểm của mụn mủ: Mụn mủ phân bố dày đặc hơn ở vùng mặt và các chi so với vùng thân mình, đồng thời chúng có thể xuất hiện trên cả lòng bàn tay. Mụn mủ có hình tròn, căng và ăn sâu vào trong lớp da/niêm mạc.

  • Khác biệt rõ rệt so với bệnh thủy đậu, các tổn thương da của bệnh đậu mùa trên một phần cơ thể nhất định đều nằm ở cùng một giai đoạn phát triển.

  • Hồi phục và hệ quả: Sau khoảng 8 hoặc 9 ngày, các mụn mủ sẽ bắt đầu đóng vảy. Sẹo sót lại nghiêm trọng trên cơ thể là tình trạng rất điển hình của bệnh đậu mùa.

  • Nguy cơ tử vong: Tỷ lệ tử vong đối với các ca mắc Variola major là khoảng 30%. Nguyên nhân chính dẫn đến tử vong là do cơ thể xảy ra phản ứng viêm nặng gây sốc và suy đa tạng. Tình trạng này thường xảy ra trong suốt tuần thứ 2 của quá trình bệnh.

Các biến thể đặc biệt của Variola major:

Có khoảng 5 đến 10% số bệnh nhân nhiễm Variola major có thể phát triển thành biến thể xuất huyết hoặc biến thể ác tính (rõ ràng).

  • Thể xuất huyết: Thể bệnh này hiếm hơn nhưng vô cùng nguy hiểm, mang đặc trưng bởi một giai đoạn tiền triệu ngắn hơn nhưng diễn biến dữ dội hơn. Tiếp theo đó là tình trạng ban đỏ lan tỏa toàn thân và xuất huyết ở vùng da cũng như niêm mạc. Các ca mắc thể này đều gây tử vong nhanh chóng chỉ trong vòng 5 hoặc 6 ngày.

  • Thể ác tính (dạng phẳng): Bệnh nhân trải qua giai đoạn tiền triệu nặng nề tương tự, sau đó cơ thể xuất hiện các tổn thương da dạng phẳng, không mủ, và chúng thường hợp lại với nhau. Ở những bệnh nhân may mắn sống sót, lớp biểu bì trên da thường xuyên bị bong tróc.

2. Dòng Variola minor (Alastrim)

  • Vi rút gây ra các triệu chứng tương tự như Variola major nhưng với mức độ ít nghiêm trọng hơn.

  • Phát ban ít lan rộng hơn trên cơ thể.

  • Tỷ lệ tử vong theo ca bệnh là vô cùng thấp, chiếm dưới 1%.

Các Phương Pháp Chẩn Đoán Bệnh Đậu Mùa Y Khoa

Chẩn Đoán Bệnh Đậu Mùa Y Khoa
Chẩn Đoán Bệnh Đậu Mùa Y Khoa

Do tính chất lây nhiễm nguy hiểm của mầm bệnh, việc chẩn đoán phải tuân thủ các quy trình an toàn sinh học vô cùng khắt khe.

  • Chỉ những bệnh nhân có triệu chứng phù hợp với định nghĩa lâm sàng của bệnh đậu mùa mới nên được thực hiện kiểm tra xét nghiệm. Trừ khi có báo cáo phơi nhiễm trong phòng thí nghiệm hoặc nghi ngờ bùng phát do khủng bố sinh học. Sự cẩn trọng này giúp tránh nguy cơ gặp kết quả xét nghiệm dương tính giả.

  • Các chuyên gia y tế có thể sử dụng một biểu đồ để đánh giá nguy cơ bệnh đậu mùa ở bệnh nhân sốt và phát ban được cung cấp trên trang web của CDC, dưới dạng một worksheet có thể in và gửi cho CDC để đánh giá.

  • Chẩn đoán bằng phản ứng chuỗi Polymerase (PCR): Đây là kỹ thuật chẩn đoán cốt lõi giúp xác nhận sự có mặt của DNA dòng vi rút variola trong các phỏng nước hoặc mụn mủ.

  • Bên cạnh PCR, vi rút có thể được xác định bằng phương pháp kính hiển vi điện tử hoặc nuôi cấy vi rút từ bệnh phẩm cạo từ tổn thương da. Kết quả sau đó cũng sẽ được xác nhận lại bằng PCR.

  • Bất cứ khi nào nghi ngờ bệnh đậu mùa, bác sĩ phải báo cáo ngay lập tức cho các cơ quan y tế công cộng địa phương hoặc liên hệ CDC theo số 770-488-7100. Các cơ quan chuyên trách sẽ nhanh chóng sắp xếp thử nghiệm trong phòng thí nghiệm có khả năng ngăn chặn ở cấp độ cao, cụ thể là mức độ an toàn sinh học 4.

  • Ngoài ra, các xét nghiệm phát hiện điểm kháng nguyên hiện vẫn đang được nghiên cứu thêm.

Phác Đồ Và Hướng Dẫn Điều Trị Bệnh Đậu Mùa

Quá trình điều trị đậu mùa đòi hỏi sự cách ly nghiêm ngặt, chăm sóc hỗ trợ toàn diện và áp dụng các phác đồ dùng thuốc hiện đại.

  • Chăm sóc hỗ trợ và sử dụng kháng sinh: Điều trị bệnh đậu mùa cơ bản tập trung vào việc hỗ trợ duy trì chức năng cơ thể. Việc dùng kháng sinh sẽ được chỉ định để xử lý tình trạng nhiễm khuẩn thứ phát.

  • Thuốc kháng vi rút Tecovirimat: Loại thuốc này đã được Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) chính thức phê duyệt vào năm 2018 để điều trị đậu mùa.

  • Thuốc Brincidofovir (CMX 001): Được FDA phê duyệt để điều trị bệnh đậu mùa vào tháng 6 năm 2021. Cả hai quyết định phê duyệt (Tecovirimat và Brincidofovir) đều dựa trên các nghiên cứu thực nghiệm.

  • Dù chưa biết rõ hiệu quả của các loại thuốc này đối với bệnh đậu mùa trực tiếp ở người, nhưng trong các thử nghiệm phòng thí nghiệm, cả hai đều có khả năng ngăn chặn sự phát triển của vi rút gây bệnh. Chúng cũng chứng minh được tính hiệu quả trong việc điều trị các loài động vật mắc các bệnh tương tự như bệnh đậu mùa.

  • Thuốc Cidofovir: Dù không được FDA phê duyệt để điều trị bệnh đậu mùa, cidofovir vẫn có thể được xem xét sử dụng trong đợt bùng phát theo một cơ chế quản lý thích hợp, chẳng hạn như thông qua đề cương nghiên cứu thuốc mới hoặc Giấy phép Sử dụng Khẩn cấp.

  • Hai loại thuốc Tecovirimat và cidofovir hiện được bảo vệ vững chắc trong khuôn khổ của Kho dự trữ Chiến lược Quốc gia Hoa Kỳ.

  • Biện pháp phân lập và cách ly y tế: Sự cách ly của người mắc bệnh đậu mùa là một yêu cầu rất cần thiết. Trong các đợt bùng phát hạn chế, bệnh nhân có thể được cách ly y tế trong bệnh viện theo các biện pháp phòng ngừa lây truyền qua đường không khí, ưu tiên nằm trong phòng cách ly y tế chuyên biệt cho bệnh nhiễm trùng qua đường không khí.

  • Trong các tình huống đại dịch bùng phát diện rộng, hệ thống y tế có thể yêu cầu việc cách ly tại nhà.

  • Những người có tiếp xúc với bệnh nhân (địa chỉ liên lạc) nên được đặt dưới sự giám sát sức khỏe, thường là kèm theo việc đo nhiệt độ hàng ngày. Nếu phát hiện nhiệt độ của người tiếp xúc > 38°C hoặc xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào khác của bệnh, họ nên được cách ly ngay tại nhà.

Phương Pháp Phòng Ngừa Vắc Xin Và Các Biến Chứng Cần Lưu Ý

Vắc xin là lá chắn kiên cố nhất giúp con người chiến thắng bệnh đậu mùa. Tuy nhiên, việc sử dụng vắc xin đậu mùa được thực hiện một cách có chọn lọc do các nguy cơ phát sinh từ chính quá trình tiêm phòng. Vi rút vaccinia có liên quan sinh học với bệnh đậu mùa và mang lại khả năng miễn dịch chéo rất tốt cho cơ thể.

Các loại vắc xin đậu mùa được cấp phép lưu hành ở Hoa Kỳ bao gồm:

  • ACAM2000: Một loại vi rút vaccinia sống có khả năng sao chép.

  • JYNNEOS: Một loại vắc xin vaccinia sống đã được biến đổi suy yếu, tức là thiếu khả năng sao chép (Ankara – MVA). Vắc xin giảm độc lực (yếu đi) này không thể sinh sản bên trong cơ thể người được tiêm nó. JYNNEOS được FDA cấp phép cho những đối tượng từ 18 tuổi trở lên.

  • Vắc xin đậu mùa Aventis Pasteur (APSV): Đây là một loại vắc xin vi rút sống khác đang được tiến hành nghiên cứu, và hiện cũng có sẵn từ Kho Dự trữ Quốc gia Chiến lược trong trường hợp xảy ra khẩn cấp.

Quy Trình Tiêm Và Chống Chỉ Định Của ACAM2000

  • Quy trình: Vắc xin ACAM2000 được thực hiện bằng cách dùng một chiếc kim hai nòng nhúng trong vắc xin tái tạo. Kỹ thuật viên sẽ đâm kim mạnh và nhanh 15 nhát trong một vùng có đường kính khoảng 5 mm với đủ lực để vẽ ra một vết máu nhỏ. Vị trí tiêm sau đó được băng lại bằng gạc y tế để phòng ngừa sự lây lan của vi rút vắc xin sang các vùng cơ thể khác hoặc khi có tiếp xúc gần.

  • Phản ứng phụ: Tình trạng sốt, mệt mỏi và đau cơ là rất hay gặp trong suốt tuần đầu sau khi tiêm vắc xin.

  • Dấu hiệu thành công: Việc tiêm vắc xin được đánh giá là thành công thông qua sự xuất hiện của một mụn mủ vào khoảng ngày thứ 7 sau tiêm. Những người không có dấu hiệu tiêm chủng thành công nên được chủng thêm một liều vắc xin nữa.

  • Đối tượng chống chỉ định: Việc tiêm phòng bằng ACAM2000 là nguy hiểm và không được khuyến nghị sử dụng cho một số người, đặc biệt là những đối tượng có các yếu tố nguy cơ sau: Người có hệ miễn dịch suy yếu (chẳng hạn như những người bị AIDS hoặc dùng thuốc ức chế hệ thống miễn dịch); Rối loạn về da (đặc biệt là viêm da cơ địa [eczema]); Viêm mắt; Có tình trạng bệnh ở tim; Trẻ nhỏ dưới 1 tuổi; và Phụ nữ đang mang thai.

Ứng Dụng Của Vắc Xin JYNNEOS

  • JYNNEOS được tiêm an toàn dưới dạng 2 mũi tiêm dưới da, với khoảng cách mỗi mũi cách nhau 4 tuần.

  • Loại vắc xin này có thể đóng một vai trò vô cùng đặc biệt trong chiến lược tiêm vắc xin cho những người mà ACAM2000 có thể bị chống chỉ định, chẳng hạn như những bệnh nhân bị suy giảm miễn dịch hoặc viêm da cơ địa.

  • Tuy nhiên, cần lưu ý rằng những người có hệ miễn dịch suy yếu có thể bị giảm đáp ứng miễn dịch bảo vệ với vắc xin JYNNEOS.

Thời Gian Bảo Vệ Và Phòng Ngừa Sau Phơi Nhiễm

  • Sau khi thực hiện một lần chủng ngừa, khả năng miễn dịch của cơ thể sẽ bắt đầu giảm dần sau 5 năm và có thể tiến đến mức không đáng kể sau 20 năm.

  • Trong trường hợp người đã được tái chủng thành công một lần hoặc nhiều lần, một số lượng miễn dịch còn lại có thể bảo vệ cơ thể tồn tại lâu hơn ≥ 30 năm.

  • Cho đến khi có một đợt dịch thực sự xảy ra, việc tiêm vắc xin phòng ngừa trước khi phơi nhiễm vẫn chỉ được khuyến cáo giới hạn cho những người có nguy cơ lây nhiễm vi rút cao (thí dụ như các kỹ thuật viên phòng thí nghiệm).

  • Phòng ngừa sau phơi nhiễm: Việc tiêm phòng ngay sau khi phơi nhiễm với một loại vắc xin có khả năng nhân bản có thể ngăn ngừa hoặc hạn chế đáng kể mức độ nghiêm trọng của bệnh. Phương pháp này được chỉ định cho các thành viên trong gia đình và những người có tiếp xúc gần với bệnh nhân bị bệnh đậu mùa. Sử dụng vắc xin từ sớm là hiệu quả nhất, nhưng bệnh nhân vẫn có thể nhận được một số lợi ích nếu tiêm trong 7 ngày sau khi tiếp xúc.

Các Biến Chứng Của Vắc Xin Vi Rút Vaccinia Sống

Các biến chứng nghiêm trọng xảy ra ở tỷ lệ khoảng 1 trong số 10.000 bệnh nhân sau khi chủng ngừa liều đầu tiên (liều chính) đối với vắc xin vi rút có khả năng sao chép (ACAM2000). Việc tiêm chủng vắc xin mở rộng diện rộng không được khuyến cáo vì những nguy cơ tiềm tàng này.

Các biến chứng nghiêm trọng có thể kể đến:

  • Viêm não sau tiêm chủng: Sự cố này xảy ra ở khoảng 1 trong số 300.000 người tiêm vắc xin lần đầu, điển hình xuất hiện từ 8 đến 15 ngày sau khi tiêm.

  • Nhiễm vi rút đậu mùa tiến triển (Hoại tử đậu mùa): Dẫn đến tình trạng tổn thương da sau tiêm biến thành một phỏng nước không lành, lan đến vùng da liền kề và thậm chí là lan sang các vùng da khác, xương và nội tạng. Biến chứng này có thể xảy ra sau khi tiêm vắc xin lần đầu hay tái chủng nhưng hầu như chỉ giới hạn ở những bệnh nhân có khuyết tật nền của hệ miễn dịch qua trung gian tế bào. Tình trạng này có thể gây tử vong.

  • Chàm (Eczema vaccinatum): Là kết quả do vi rút đậu mùa hoạt động trở lại và gây ra tổn thương trên da thậm chí ngay trên vùng chàm đã lành.

  • Đậu mùa hệ thống: Là kết quả từ sự phát tán theo đường máu của vi rút đậu mùa và gây ra tổn thương đậu mùa khu trú ở nhiều vị trí, tuy nhiên bệnh thường lành tính.

  • Viêm cơ tim và/hoặc viêm màng ngoài tim: Có thể xảy ra sau tiêm.

  • Viêm kết mạc do vi rút trong vắc xin: Hiện tượng này hiếm khi xảy ra, thường chỉ xuất hiện khi vi rút đậu mùa vô tình được cấy vào vùng mắt.

  • Phát ban không nhiễm trùng: Cũng là một dấu hiệu phụ.

Một số biến chứng vắc xin vô cùng nghiêm trọng sẽ được điều trị bằng globulin miễn dịch (VIG). Trong y văn, một trường hợp bệnh chàm đậu mùa (eczema vaccinatum) được điều trị thành công nhờ kết hợp VIG cùng cidofovir và tecovirimat đã được báo cáo.

Trong quá khứ, những bệnh nhân có nguy cơ cao cần tiêm vắc xin do có sự phơi nhiễm với vi rút cũng đồng thời được cho tiêm VIG để ngăn ngừa các biến chứng có thể xảy ra. Tuy nhiên, hiệu quả của phương pháp phối hợp này không thực sự rõ ràng, và không còn được CDC khuyến cáo sử dụng nữa. VIG hiện tại chỉ có sẵn từ nguồn của CDC.

Những Điểm Chính Cần Ghi Nhớ

Để bảo vệ tốt bản thân và cộng đồng, chúng ta cần tóm lược các kiến thức cốt lõi như sau:

  • Không có bất cứ trường hợp bệnh đậu mùa nào xảy ra kể từ năm 1977, nhưng vẫn còn đó mối lo ngại về khả năng vi rút được sử dụng cho mục đích khủng bố sinh học.

  • Quá trình chẩn đoán y khoa chính xác được thực hiện bằng kỹ thuật PCR.

  • Mục tiêu điều trị chủ yếu là hỗ trợ cơ thể, nhưng các loại thuốc tecovirimat và brincidofovir đã được phê duyệt để sử dụng; ngoài ra có thể cân nhắc sử dụng thêm cidofovir.

  • Tiêm vắc xin mang lại khả năng bảo vệ vô cùng cao, nhưng đi kèm với các biến chứng hiếm gặp do vắc xin vi rút có khả năng sao chép gây ra (tỷ lệ khoảng 1:10.000) có thể rất nghiêm trọng.

  • Lượng miễn dịch của cơ thể sẽ mất dần qua nhiều thập kỷ sau khi tiêm.

Tài liệu tham khảo

Đã có 4 lượt đọc bài viết này

Để lại một bình luận

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *