Thiếu máu cơ tim thầm lặng là tình trạng dòng máu và oxy tới cơ tim giảm, được chứng minh bằng xét nghiệm nhưng người bệnh không cảm thấy đau ngực, khó thở hoặc triệu chứng tương đương trong lúc thiếu máu. Tình trạng này thường liên quan xơ vữa động mạch vành, rối loạn vi tuần hoàn hoặc co thắt; gặp nhiều hơn ở người đái tháo đường có bệnh thần kinh tự chủ, người cao tuổi và người từng nhồi máu cơ tim. Bệnh khác nhồi máu cơ tim thầm lặng vì thiếu máu có thể thoáng qua mà chưa gây hoại tử cơ tim. Chẩn đoán sử dụng nghiệm pháp gắng sức, siêu âm tim gắng sức, hình ảnh tưới máu, cộng hưởng từ tim hoặc đánh giá mạch vành ở người được lựa chọn. Điều trị tập trung kiểm soát bệnh mạch vành và nguy cơ tim mạch; không sàng lọc đại trà hoặc can thiệp chỉ dựa trên một kết quả bất thường.
Thiếu máu cơ tim thầm lặng là bệnh gì?
Thiếu máu cơ tim thầm lặng là hiện tượng cơ tim nhận không đủ máu và oxy, được chứng minh bằng thay đổi điện tâm đồ, rối loạn vận động thành tim hoặc bất thường tưới máu, nhưng không đi kèm đau thắt ngực hay triệu chứng tương đương như khó thở, buồn nôn hoặc vã mồ hôi trong thời điểm đó. Đây thường là một biểu hiện của bệnh động mạch vành hoặc hội chứng vành mạn, không phải một bệnh nhiễm trùng riêng biệt.

Tình trạng này cần phân biệt với bệnh động mạch vành không triệu chứng, vì có hẹp mạch vành chưa chắc đã gây thiếu máu; đồng thời khác nhồi máu cơ tim thầm lặng, là hoại tử cơ tim xảy ra mà triệu chứng không rõ hoặc không được nhận biết. Một người có thể chỉ có các cơn thiếu máu thầm lặng hoặc vừa có đau thắt ngực vừa có những cơn không triệu chứng. Không có triệu chứng không đồng nghĩa với nguy cơ thấp.
| Tên bệnh | Thiếu máu cơ tim thầm lặng |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Silent Myocardial Ischemia |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Thiếu máu cơ tim không triệu chứng; thiếu máu cơ tim im lặng; silent ischemia; asymptomatic myocardial ischemia. |
| Mã ICD-10 | I25.6 – Thiếu máu cơ tim thầm lặng. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Bệnh tim thiếu máu cục bộ mạn tính; hội chứng vành mạn; chuyên khoa Tim mạch và Tim mạch can thiệp. |
| Cơ quan ảnh hưởng | Cơ tim và hệ động mạch vành, bao gồm động mạch vành thượng tâm mạc và vi tuần hoàn vành; thiếu máu kéo dài hoặc lặp lại có thể ảnh hưởng chức năng thất trái. |
| Tính chất bệnh | Tình trạng không lây, thường mạn tính hoặc tái diễn; có bằng chứng thiếu máu cơ tim khách quan nhưng không xuất hiện đau thắt ngực hay triệu chứng tương đương trong thời điểm thiếu máu. |
| Mức độ phổ biến | Không hiếm ở người đã có bệnh động mạch vành, từng nhồi máu cơ tim hoặc đái tháo đường, nhưng tần suất thay đổi theo nhóm được khảo sát và phương pháp xét nghiệm. |
| Bệnh có lây không? | Không. |
| Đường lây | Không áp dụng. |
Tổng quan chuyên môn về Thiếu máu cơ tim thầm lặng
Khi nhu cầu oxy của cơ tim vượt khả năng cung cấp, tế bào cơ tim chuyển sang chuyển hóa kém hiệu quả, giảm khả năng co bóp và xuất hiện thay đổi điện học. Nguyên nhân thường là hẹp động mạch vành do xơ vữa, nhưng co thắt mạch vành, rối loạn chức năng vi mạch, thiếu máu, nhịp nhanh hoặc huyết áp bất thường cũng có thể tạo mất cân bằng cung–cầu.
Việc không cảm thấy đau có thể liên quan cơn thiếu máu ngắn hoặc ít mạnh, ngưỡng cảm nhận đau cao, khác biệt trong xử lý tín hiệu thần kinh và bệnh thần kinh tự chủ, đặc biệt ở đái tháo đường. Thiếu máu lặp lại có thể gây suy giảm chức năng cơ tim tạm thời hoặc kéo dài. Nếu dòng máu giảm nghiêm trọng và đủ lâu, thiếu máu có thể tiến triển thành nhồi máu cơ tim dù trước đó không có cảnh báo rõ.
Phân loại Cohn thường được dùng trong y văn: type I là thiếu máu thầm lặng ở người chưa từng có đau thắt ngực hoặc nhồi máu được nhận biết; type II là các cơn thiếu máu không triệu chứng sau một nhồi máu cơ tim; type III là những cơn thầm lặng xen kẽ với đau thắt ngực ở người có bệnh động mạch vành.
Có thể mô tả thêm theo cơ chế gồm thiếu máu do tắc nghẽn động mạch vành thượng tâm mạc, rối loạn vi mạch, co thắt hoặc mất cân bằng cung–cầu oxy. Phân loại lịch sử không thay thế đánh giá hiện đại về giải phẫu mạch vành, mức thiếu máu, chức năng thất trái và nguy cơ biến cố để quyết định điều trị.
Thiếu máu cơ tim thầm lặng được ghi nhận ở nhiều nhóm bệnh động mạch vành, nhưng tỷ lệ thay đổi đáng kể tùy định nghĩa, thiết bị theo dõi, nghiệm pháp gắng sức và mức nguy cơ của dân số nghiên cứu. Tình trạng này thường được phát hiện hơn ở người đã có bệnh mạch vành, từng nhồi máu cơ tim, đái tháo đường hoặc nhiều yếu tố nguy cơ.
Người cao tuổi và người có bệnh thần kinh tự chủ có thể nhận biết tín hiệu thiếu máu kém hơn. Dữ liệu dịch tễ chuẩn hóa riêng cho Việt Nam còn hạn chế; không nên dùng tỷ lệ từ một bệnh viện hoặc nghiên cứu chọn lọc để suy rộng cho cộng đồng.
Bệnh không có đường lây. Xơ vữa thường hình thành trong nhiều năm do tích tụ lipid, viêm và tổn thương nội mạc động mạch vành. Khi lòng mạch hẹp hoặc khả năng giãn mạch suy giảm, lưu lượng máu không đáp ứng được nhu cầu tăng của cơ tim. Co thắt hoặc rối loạn vi tuần hoàn cũng có thể làm tưới máu giảm từng đợt. Do tín hiệu đau không được tạo ra hoặc không được cảm nhận đầy đủ, người bệnh không biết cơn thiếu máu đang xảy ra.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Thiếu máu cơ tim thầm lặng
Nguyên nhân thường gặp nhất là xơ vữa làm hẹp động mạch vành, khiến lưu lượng máu không tăng đủ khi vận động, căng thẳng hoặc nhịp tim nhanh. Một số người có co thắt động mạch vành, rối loạn chức năng nội mô hoặc bệnh vi mạch vành dù không có hẹp lớn rõ trên chụp mạch.
Thiếu máu nặng, thiếu oxy, tụt hoặc tăng huyết áp, nhịp nhanh kéo dài và bệnh van tim có thể làm nhu cầu oxy vượt nguồn cung. Bệnh thần kinh tự chủ do đái tháo đường không trực tiếp tạo thiếu máu nhưng có thể làm người bệnh không cảm nhận được cơn thiếu máu. Một kết quả điện tâm đồ bất thường đơn độc cũng có thể là dương tính giả và không được xem là nguyên nhân.
Có thể thay đổi: hút thuốc, tăng huyết áp, LDL-cholesterol cao, đái tháo đường kiểm soát chưa tốt, thừa cân hoặc béo phì, ít vận động, chế độ ăn nhiều muối và chất béo bão hòa, sử dụng chất kích thích và không tuân thủ điều trị bệnh mạch vành.
Không hoặc khó thay đổi: tuổi cao, tiền sử gia đình bệnh mạch vành sớm, rối loạn lipid di truyền, tiền sử nhồi máu, đặt stent hoặc bắc cầu. Bệnh thận mạn, bệnh động mạch ngoại biên và bệnh thần kinh tự chủ làm nguy cơ hoặc khả năng không nhận biết triệu chứng tăng lên.
Nhóm dễ gặp gồm người đã xác định bệnh động mạch vành, từng nhồi máu cơ tim, đặt stent hoặc phẫu thuật bắc cầu; người đái tháo đường có bệnh thần kinh tự chủ; người cao tuổi; người mắc bệnh thận mạn, bệnh động mạch ngoại biên hoặc nhiều yếu tố nguy cơ xơ vữa.
Người không triệu chứng nhưng nguy cơ thấp không nên mặc định là đối tượng cần sàng lọc gắng sức. Quyết định xét nghiệm ở người nguy cơ cao, nghề nghiệp đặc thù hoặc chuẩn bị hoạt động thể lực rất mạnh phải dựa trên đánh giá cá thể của bác sĩ.
Triệu chứng và dấu hiệu của Thiếu máu cơ tim thầm lặng
Theo định nghĩa, cơn thiếu máu cơ tim thầm lặng không gây đau ngực, khó thở, buồn nôn, vã mồ hôi hay triệu chứng tương đương mà người bệnh nhận biết. Tình trạng thường được phát hiện tình cờ khi làm nghiệm pháp gắng sức, theo dõi điện tâm đồ hoặc hình ảnh tim vì một lý do khác.
Một số người có cả cơn đau thắt ngực có triệu chứng và các cơn thiếu máu không triệu chứng. Nếu xuất hiện mệt, giảm khả năng gắng sức hoặc khó thở, bác sĩ phải xem đó là triệu chứng có thể liên quan thay vì tiếp tục gọi cơn đó là hoàn toàn thầm lặng. Không có triệu chứng không cho biết mức độ hẹp hay nguy cơ biến cố.
- Không đau ngực: người bệnh không cảm thấy đè nặng, siết hoặc nóng rát trong thời điểm xét nghiệm ghi nhận thiếu máu.
- Không có triệu chứng tương đương đau thắt ngực: không khó thở, buồn nôn, vã mồ hôi, choáng hoặc mệt cấp tương ứng với cơn thiếu máu.
- Phát hiện qua xét nghiệm: thay đổi điện tâm đồ, vận động thành tim hoặc tưới máu xuất hiện khi gắng sức hay theo dõi nhưng không kèm cảm giác bất thường.
- Có thể xen kẽ cơn có triệu chứng: một người mắc đau thắt ngực vẫn có thể trải qua các đợt thiếu máu khác mà không nhận biết.
Không áp dụng.
Nên đặt lịch khám: khi có đái tháo đường, bệnh thận mạn, bệnh động mạch ngoại biên, tiền sử nhồi máu hoặc bệnh mạch vành để được đánh giá nguy cơ và mục tiêu dự phòng, kể cả khi không đau ngực.
Cần khám trong ngày: khi xuất hiện giảm khả năng gắng sức mới, mệt bất thường, khó thở, hồi hộp hoặc choáng dù triệu chứng nhẹ, vì lúc này tình trạng không còn hoàn toàn thầm lặng.
Cần tái khám sớm: khi xét nghiệm gắng sức hoặc hình ảnh báo bất thường, thuốc gây tác dụng phụ, huyết áp hoặc đường huyết khó kiểm soát. Không tự yêu cầu lặp xét nghiệm định kỳ nếu tình trạng lâm sàng không thay đổi.
Gọi 115 hoặc đến cơ sở cấp cứu ngay nếu xuất hiện đau, siết hay đè nặng ngực; khó thở đột ngột; vã mồ hôi lạnh; buồn nôn; choáng; ngất; tím tái; hồi hộp kèm yếu lả; hoặc người bệnh không đáp ứng. Một người từng được chẩn đoán thiếu máu cơ tim thầm lặng vẫn có thể mắc hội chứng vành cấp có triệu chứng hoặc nhồi máu không điển hình. Không tự lái xe khi tình trạng nặng, không trì hoãn để thử thuốc hay mẹo dân gian. Nếu người bệnh không đáp ứng và không thở bình thường, hãy gọi 115, bắt đầu hồi sức tim phổi nếu có thể và dùng máy khử rung tự động khi sẵn có.
Chẩn đoán Thiếu máu cơ tim thầm lặng
Chẩn đoán đòi hỏi bằng chứng khách quan về thiếu máu cơ tim trong thời điểm không có triệu chứng. Bác sĩ trước hết đánh giá nguy cơ tim mạch, bệnh nền, khả năng vận động, điện tâm đồ nghỉ và lý do xét nghiệm. Tùy xác suất bệnh và chất lượng điện tâm đồ, có thể chọn nghiệm pháp gắng sức điện tâm đồ, siêu âm tim gắng sức, hình ảnh tưới máu hạt nhân, PET, cộng hưởng từ tim gắng sức hoặc CT động mạch vành.
Hẹp mạch vành trên CT hoặc chụp mạch cho thấy bệnh giải phẫu nhưng không tự động chứng minh thiếu máu. Ngược lại, xét nghiệm gắng sức có thể dương tính giả hoặc âm tính giả. Không khuyến nghị sàng lọc đại trà người không triệu chứng có nguy cơ thấp; quyết định cần dựa trên khả năng kết quả sẽ thay đổi điều trị.
Bác sĩ hỏi tiền sử đau ngực hoặc triệu chứng rất nhẹ có thể bị bỏ qua, mức vận động, nhồi máu hoặc can thiệp trước đây, thuốc đang dùng và các yếu tố nguy cơ. Đánh giá đái tháo đường bao gồm dấu hiệu bệnh thần kinh tự chủ; tiền sử ngất, hồi hộp hoặc giảm khả năng gắng sức giúp phát hiện tình trạng không thực sự thầm lặng.
Khám thường gồm huyết áp, mạch, chỉ số khối cơ thể, dấu hiệu bệnh mạch ngoại biên, suy tim và biến chứng đái tháo đường. Khám có thể hoàn toàn bình thường. Không có thao tác khám nào tự xác định hoặc loại trừ thiếu máu cơ tim thầm lặng.
Điện tâm đồ nghỉ: có thể cho thấy sóng Q cũ, thay đổi ST–T hoặc hoàn toàn bình thường; không đủ để xác định thiếu máu đang diễn ra. Điện tâm đồ gắng sức: tìm thay đổi ST khi tăng nhu cầu oxy, phù hợp với một số người có thể vận động và điện tâm đồ nền diễn giải được; độ chính xác bị ảnh hưởng bởi thuốc, giới, block nhánh và bất thường ST nền.
Đường huyết, HbA1c, lipid máu, creatinin: đánh giá yếu tố nguy cơ và lựa chọn điều trị, không trực tiếp chẩn đoán thiếu máu. Troponin: thường không tăng trong thiếu máu mạn không hoại tử; troponin tăng hoặc giảm cấp cần đánh giá tổn thương cơ tim hoặc hội chứng vành cấp. Theo dõi Holter có thể ghi ST thay đổi nhưng có nhiều nhiễu và không phải xét nghiệm sàng lọc thường quy.
Siêu âm tim gắng sức: tìm rối loạn vận động vùng xuất hiện khi vận động hoặc dùng thuốc; phụ thuộc chất lượng cửa sổ siêu âm và kinh nghiệm người đọc. SPECT hoặc PET tưới máu: xác định vùng giảm tưới máu; PET có thể định lượng dòng máu và hỗ trợ đánh giá vi mạch nhưng không phải nơi nào cũng có.
CMR gắng sức: đánh giá tưới máu, chức năng và sẹo mà không dùng bức xạ ion hóa. CT động mạch vành: đánh giá mảng xơ vữa và hẹp giải phẫu, đôi khi kết hợp phân tích chức năng. Chụp mạch vành xâm lấn: dành cho người có nguy cơ cao hoặc cần cân nhắc tái thông; đo FFR hoặc iFR có thể xác định ý nghĩa chức năng của tổn thương. Mỗi phương tiện có chống chỉ định và nguy cơ riêng.
Không có một tiêu chuẩn duy nhất áp dụng cho mọi phương tiện. Chẩn đoán yêu cầu hai thành phần: không có đau thắt ngực hoặc triệu chứng tương đương trong thời điểm khảo sát, và có bằng chứng thiếu máu cơ tim theo ngưỡng đã được xác nhận của xét nghiệm sử dụng. Bằng chứng có thể là thay đổi ST thiếu máu khi gắng sức hoặc theo dõi, rối loạn vận động vùng mới, hoặc khiếm khuyết tưới máu có thể hồi phục.
Hẹp động mạch vành đơn thuần không đủ để gọi là thiếu máu thầm lặng nếu chưa chứng minh ảnh hưởng chức năng. Sẹo do nhồi máu cũ cũng không đồng nghĩa với thiếu máu đang xảy ra. Bác sĩ phải tích hợp chất lượng xét nghiệm, xác suất bệnh trước xét nghiệm và khả năng dương tính giả.
Điều trị Thiếu máu cơ tim thầm lặng
Mục tiêu là giảm nguy cơ nhồi máu, đột quỵ và tử vong tim mạch bằng cách điều trị bệnh động mạch vành cùng các yếu tố nguy cơ; giảm gánh nặng thiếu máu khi có ý nghĩa; và bảo tồn chức năng tim. Kế hoạch dựa trên giải phẫu mạch vành, mức thiếu máu, chức năng thất trái, bệnh nền, nguy cơ chảy máu và mong muốn của người bệnh.
Điều trị lối sống và thuốc dự phòng là nền tảng. Thuốc chống thiếu máu được lựa chọn khi có cơn thiếu máu đáng kể, triệu chứng xen kẽ hoặc chỉ định khác. PCI hoặc phẫu thuật không được thực hiện chỉ để “xóa” một kết quả xét nghiệm ở mọi người không triệu chứng; tái thông được cân nhắc khi có giải phẫu nguy cơ cao, vùng thiếu máu lớn, suy chức năng thất hoặc lợi ích tiên lượng phù hợp.
Statin là nền tảng hạ LDL-cholesterol ở người đã xác định bệnh mạch vành; bác sĩ có thể phối hợp thuốc hạ lipid khác nếu chưa đạt mục tiêu hoặc không dung nạp. Aspirin hoặc thuốc kháng kết tập tiểu cầu khác chỉ được dùng khi có chỉ định dự phòng thứ phát hay sau can thiệp và sau khi cân nhắc nguy cơ chảy máu, không tự dùng chỉ vì có yếu tố nguy cơ.
Thuốc chẹn beta, chẹn kênh canxi, nitrate hoặc thuốc chống thiếu máu khác có thể giảm nhu cầu oxy hoặc cải thiện dòng máu ở người phù hợp. Ức chế hệ renin–angiotensin và thuốc điều trị đái tháo đường có lợi tim mạch được cân nhắc theo bệnh nền. Không có một phác đồ thuốc chung cho mọi trường hợp và không tự tăng, giảm hoặc ngừng thuốc.
Can thiệp động mạch vành qua da dùng bóng và thường đặt stent để mở tổn thương có ý nghĩa. Ở người không triệu chứng, quyết định không dựa riêng vào một cơn ST chênh xuống hoặc một vùng thiếu máu nhỏ; bác sĩ xem xét tổn thương thân chung, mức hẹp, FFR hoặc iFR, diện cơ tim nguy cơ, chức năng thất và nguy cơ thủ thuật.
PCI có thể cải thiện tưới máu nhưng không thay thế kiểm soát xơ vữa toàn thân. Nguy cơ gồm chảy máu, tổn thương thận do cản quang, dị ứng, tổn thương mạch, đột quỵ, nhồi máu quanh thủ thuật và huyết khối stent. Người bệnh sau đặt stent phải tuân thủ thuốc chống kết tập tiểu cầu theo hướng dẫn.
Phẫu thuật bắc cầu động mạch vành có thể được cân nhắc khi có bệnh thân chung, bệnh nhiều nhánh phức tạp, giảm chức năng thất trái hoặc giải phẫu phù hợp mà lợi ích tiên lượng dự kiến vượt nguy cơ. Quyết định thường do nhóm tim mạch can thiệp và phẫu thuật tim phối hợp, không dựa chỉ trên việc người bệnh không có triệu chứng.
Phẫu thuật mang nguy cơ chảy máu, nhiễm trùng, đột quỵ, suy thận và biến chứng hô hấp. Người có tổn thương ít phức tạp hoặc không có chỉ định tiên lượng thường được ưu tiên điều trị nội khoa và kiểm soát yếu tố nguy cơ.
Chăm sóc hỗ trợ gồm giáo dục nhận biết triệu chứng mới, hỗ trợ bỏ thuốc lá, tư vấn dinh dưỡng, giấc ngủ, kiểm soát căng thẳng và xây dựng vận động an toàn. Phục hồi chức năng tim đặc biệt hữu ích sau nhồi máu, PCI hoặc phẫu thuật dù người bệnh ít triệu chứng.
Đái tháo đường, huyết áp, bệnh thận, thiếu máu và rối loạn lipid cần được quản lý phối hợp. Lo âu do kết quả xét nghiệm bất thường cũng cần được giải thích để tránh hạn chế vận động không cần thiết. Thực phẩm chức năng, thảo dược hoặc liệu pháp “làm sạch mạch máu” không thay thế điều trị có bằng chứng.
Theo dõi tập trung vào huyết áp, LDL-cholesterol, đường huyết, chức năng thận, cân nặng, mức vận động, tuân thủ và tác dụng phụ thuốc. Bác sĩ hỏi kỹ các biểu hiện mới như giảm khả năng gắng sức, khó thở, đau thượng vị, mệt hoặc hồi hộp vì chúng có thể là triệu chứng thiếu máu không điển hình.
Điện tâm đồ, siêu âm hoặc xét nghiệm gắng sức được lặp lại khi có thay đổi lâm sàng, giảm chức năng hoặc kết quả có khả năng thay đổi điều trị. Ở người bệnh và chức năng ổn định, không khuyến nghị xét nghiệm giải phẫu hoặc thiếu máu định kỳ chỉ để phân tầng nguy cơ. Sau tái thông, kế hoạch theo dõi phụ thuộc thủ thuật và bệnh nền.
Kiểm soát bệnh động mạch vành và yếu tố nguy cơ thường là quá trình lâu dài, nhiều biện pháp cần duy trì suốt đời. Thời gian dùng từng thuốc phụ thuộc chẩn đoán nền, tiền sử nhồi máu, chức năng thất, can thiệp, nguy cơ chảy máu và đáp ứng điều trị.
Cải thiện các chỉ số nguy cơ có thể xuất hiện trong vài tuần đến vài tháng, nhưng không thể cam kết các cơn thiếu máu biến mất trong một thời hạn cố định. Sau thay đổi thuốc hoặc tái thông, bác sĩ đánh giá lại theo kế hoạch cá thể; không tự ngừng điều trị khi vẫn không có triệu chứng.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Thiếu máu lặp lại có thể làm giảm chức năng co bóp tạm thời, góp phần gây suy chức năng thất trái và làm tăng nguy cơ rối loạn nhịp. Bệnh động mạch vành nền có thể tiến triển thành đau thắt ngực, hội chứng vành cấp, nhồi máu cơ tim, suy tim hoặc đột tử tim, nhưng nguy cơ của từng người khác nhau.
Xét nghiệm sàng lọc không phù hợp có thể dẫn tới dương tính giả, lo âu, hạn chế vận động, phơi nhiễm bức xạ hoặc thủ thuật không cần thiết. Thuốc kháng kết tập tiểu cầu và can thiệp có thể gây chảy máu, tổn thương thận hoặc biến chứng mạch. Vì vậy lợi ích của phát hiện và điều trị phải được cân bằng với nguy cơ.
Tiên lượng phụ thuộc nguyên nhân, mức và phạm vi thiếu máu, mức độ xơ vữa, chức năng thất trái, tiền sử nhồi máu, tuổi, đái tháo đường, bệnh thận và khả năng kiểm soát yếu tố nguy cơ. Thiếu máu khách quan không triệu chứng có thể là dấu hiệu nguy cơ tim mạch cao hơn, nhưng một kết quả bất thường nhẹ không cho phép dự đoán biến cố cá nhân.
Người bệnh có thể duy trì sinh hoạt tốt khi điều trị dự phòng đầy đủ và vận động phù hợp. Giải phẫu nguy cơ cao, vùng thiếu máu lớn hoặc chức năng thất giảm cần đánh giá chuyên sâu hơn. Không thể dự đoán tuổi thọ hoặc khẳng định bệnh sẽ tiến triển thành nhồi máu ở một cá nhân cụ thể.
Các cơn thiếu máu thầm lặng có thể tái diễn khi hẹp động mạch vành, rối loạn vi mạch hoặc co thắt chưa được kiểm soát, nhất là khi gắng sức, căng thẳng, lạnh hoặc nhịp tim tăng. Việc không cảm thấy cơn tái phát khiến theo dõi triệu chứng đơn thuần không đáng tin cậy.
Giảm nguy cơ cần dùng thuốc đúng hướng dẫn, bỏ thuốc lá, kiểm soát huyết áp, LDL-cholesterol và đường huyết, vận động phù hợp và tái khám. Không nên tự mua thiết bị hoặc lặp nghiệm pháp thường xuyên; xét nghiệm lại chỉ có giá trị khi kết quả dự kiến làm thay đổi xử trí.
Phòng hình thành bệnh mạch vành: không hút thuốc, tránh khói thuốc, kiểm soát huyết áp, lipid và đường huyết, duy trì cân nặng phù hợp, vận động đều, ăn nhiều rau quả, giảm muối và chất béo bão hòa.
Phòng biến cố: dùng thuốc dự phòng đúng chỉ định, quản lý đái tháo đường và bệnh thận, tham gia phục hồi chức năng tim sau biến cố, nhận biết triệu chứng không điển hình và tái khám khi khả năng vận động thay đổi. Không có vaccine đặc hiệu phòng thiếu máu cơ tim; vaccine phù hợp theo tuổi và bệnh nền có thể giúp giảm nhiễm trùng gây mất ổn định tim mạch.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Thiếu máu cơ tim thầm lặng
Ưu tiên rau, trái cây nguyên quả, đậu, ngũ cốc nguyên hạt, cá, hạt và nguồn đạm nạc; dùng dầu thực vật không bão hòa với lượng phù hợp. Hạn chế thịt chế biến, đồ chiên, chất béo bão hòa và chuyển hóa, thực phẩm nhiều muối, đường bổ sung và đồ uống có đường. Không bắt đầu uống rượu với mục đích bảo vệ tim.
Lượng muối, dịch, kali và protein cần cá thể hóa nếu có suy tim, bệnh thận hoặc đái tháo đường. Không dùng tỏi, dầu cá, thảo dược hoặc thực phẩm chức năng thay thế statin, thuốc huyết áp hay điều trị mạch vành; một số sản phẩm có thể tăng chảy máu hoặc tương tác thuốc.
Vận động đều thường có lợi cho bệnh mạch vành, nhưng chương trình cần dựa trên mức nguy cơ, khả năng gắng sức, chức năng thất và kết quả đánh giá tim mạch. Người ổn định có thể tăng dần hoạt động aerobic và tập sức mạnh phù hợp; phục hồi chức năng tim được ưu tiên sau nhồi máu hoặc tái thông.
Không dùng việc “không thấy đau” làm bằng chứng rằng mọi mức tập đều an toàn. Người mới có xét nghiệm thiếu máu mức cao, rối loạn nhịp, huyết áp không kiểm soát hoặc chức năng tim giảm cần được hướng dẫn trước khi tập nặng. Dừng vận động và đi khám khi xuất hiện đau ngực, khó thở bất thường, choáng hoặc hồi hộp kéo dài.
Có thể ghi huyết áp, nhịp tim, đường huyết khi được hướng dẫn, mức vận động và bất kỳ thay đổi nào về sức bền, mệt hoặc khó thở. Danh sách thuốc và nhật ký giúp bác sĩ đánh giá nguy cơ, nhưng không có cách theo dõi tại nhà nào xác nhận chắc chắn một cơn thiếu máu thầm lặng.
Đồng hồ thông minh và thiết bị điện tâm đồ một chuyển đạo có thể phát hiện một số rối loạn nhịp nhưng không đủ độ tin cậy để chẩn đoán hoặc loại trừ thiếu máu cơ tim. Không tự điều chỉnh thuốc theo nhịp tim hoặc một bản ghi thiết bị. Triệu chứng cấp phải gọi 115 thay vì tiếp tục đo tại nhà.
- Không cho rằng không đau ngực đồng nghĩa động mạch vành bình thường hoặc nguy cơ tim mạch thấp.
- Không tự yêu cầu xét nghiệm gắng sức, CT hoặc chụp mạch lặp lại khi chưa có chỉ định và tình trạng không thay đổi.
- Không tự dùng aspirin, nitrate, thuốc chẹn beta hoặc thuốc chống đông để phòng một cơn thiếu máu chưa được xác định.
- Không tự ngừng statin, thuốc huyết áp, thuốc đái tháo đường hoặc thuốc sau đặt stent vì vẫn không có triệu chứng.
- Không tập cường độ rất cao ngay sau khi phát hiện xét nghiệm thiếu máu bất thường mà chưa được đánh giá nguy cơ.
- Không hút thuốc, dùng cocaine, methamphetamine hoặc các chất kích thích làm tăng nhu cầu oxy và co thắt mạch vành.
- Không dùng thực phẩm chức năng hoặc mẹo dân gian thay thế điều trị bệnh mạch vành.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Thiếu máu cơ tim thầm lặng do xơ vữa rất hiếm ở trẻ em. Khi có bằng chứng thiếu máu, bác sĩ cần tìm bất thường bẩm sinh động mạch vành, di chứng bệnh Kawasaki, bệnh cơ tim, rối loạn chuyển hóa, thiếu máu nặng, huyết khối hoặc phơi nhiễm chất kích thích ở thanh thiếu niên.
Sàng lọc gắng sức thường quy cho trẻ khỏe mạnh không được áp dụng. Trẻ có bệnh tim, ngất khi vận động, tiền sử gia đình đột tử hoặc xét nghiệm bất thường cần được tim mạch nhi khoa đánh giá. Điều trị và giới hạn thể thao phải cá thể hóa.
Người cao tuổi có thể nhận biết đau kém, giảm mức vận động nên không đạt ngưỡng gây đau, hoặc quy mệt và khó thở cho tuổi tác. Đái tháo đường, bệnh thận, suy giảm nhận thức và nhiều bệnh nền làm đánh giá nguy cơ phức tạp hơn.
Xét nghiệm cần cân nhắc khả năng vận động, điện tâm đồ nền, nguy cơ cản quang và liệu kết quả có thay đổi điều trị. Thuốc phải được rà soát để tránh tụt huyết áp, nhịp chậm, té ngã và tương tác. Tuổi cao không tự động là chỉ định can thiệp, nhưng cũng không nên là lý do bỏ qua giải phẫu nguy cơ cao.
Thiếu máu cơ tim thầm lặng hiếm khi được sàng lọc trong thai kỳ. Nếu xét nghiệm hoặc tiền sử gợi ý bệnh mạch vành, cần phối hợp tim mạch và sản khoa để phân biệt xơ vữa, bóc tách động mạch vành tự phát, co thắt, bệnh vi mạch và các nguyên nhân thiếu oxy.
Lựa chọn nghiệm pháp phải cân nhắc gắng sức, thuốc gây stress, bức xạ và chất cản quang. Một số thuốc hạ lipid và thuốc tim mạch không phù hợp trong thai kỳ, nhưng không được tự ngừng khi phát hiện có thai. Đau ngực, khó thở hoặc ngất trong thai kỳ cần đánh giá khẩn, không xem là cơn “thầm lặng”.
Việc cho con bú thường không bị quyết định bởi bản thân thiếu máu thầm lặng mà bởi bệnh mạch vành nền và các thuốc đang dùng. Mức bài tiết vào sữa, tuổi trẻ, liều và lợi ích dự phòng của từng hoạt chất cần được xem xét riêng.
Không tự ngừng thuốc chống kết tập tiểu cầu, thuốc huyết áp hoặc thuốc bảo vệ tim. Bác sĩ tim mạch, sản khoa hoặc nhi khoa và dược sĩ lâm sàng có thể chọn thuốc phù hợp, theo dõi trẻ về bú kém, buồn ngủ, tụt huyết áp hoặc chảy máu khi có nguy cơ. Không mặc định phải ngừng cho bú.
Người suy giảm miễn dịch có thể mắc xơ vữa truyền thống, đồng thời chịu ảnh hưởng của viêm mạn, nhiễm trùng, thiếu máu hoặc thuốc điều trị làm tăng huyết áp, rối loạn lipid, co thắt hay tổn thương mạch. Một số liệu pháp ung thư cũng có thể gây thiếu máu cơ tim mà biểu hiện không rõ.
Đánh giá cần phối hợp tim mạch với chuyên khoa nền, rà soát tiểu cầu, chức năng thận, tương tác và nguy cơ nhiễm trùng trước xét nghiệm hoặc can thiệp. Không tự ngừng thuốc ức chế miễn dịch hay điều trị ung thư. Triệu chứng mới dù nhẹ cần được đánh giá với ngưỡng thấp hơn.
Đái tháo đường, đặc biệt khi có bệnh thần kinh tự chủ, làm giảm cảm nhận đau và tăng nguy cơ xơ vữa. Bệnh thận mạn làm nguy cơ tim mạch, chảy máu và biến chứng do cản quang tăng. Bệnh động mạch ngoại biên hoặc mạch não cho thấy xơ vữa toàn thân và làm xác suất bệnh mạch vành cao hơn.
Thiếu máu, bệnh phổi gây giảm oxy, bệnh van tim, nhịp nhanh và tăng huyết áp có thể gây hoặc làm nặng mất cân bằng cung–cầu oxy. Điều trị phải đồng thời kiểm soát bệnh nền; không quy mọi thay đổi ST hoặc mệt mỏi cho xơ vữa động mạch vành.
Thiếu máu cơ tim quanh phẫu thuật thường không đau vì gây mê, giảm đau hoặc người bệnh chưa vận động. Tụt huyết áp, thiếu máu, thiếu oxy, nhịp nhanh và trạng thái tăng đông có thể gây mất cân bằng cung–cầu hoặc biến cố mạch vành. Một số trường hợp chỉ được phát hiện qua điện tâm đồ, troponin hoặc theo dõi huyết động.
Ở người nguy cơ cao, kế hoạch theo dõi quanh mổ do phẫu thuật, gây mê và tim mạch thống nhất; không sàng lọc giống nhau cho mọi ca mổ. Troponin tăng sau mổ cần phân biệt nhồi máu, tổn thương cơ tim và nguyên nhân ngoài tim. Điều trị chống huyết khối phải cân bằng với nguy cơ chảy máu.
Câu hỏi thường gặp về Thiếu máu cơ tim thầm lặng
Có thể nguy hiểm vì người bệnh không nhận được tín hiệu cảnh báo để nghỉ hoặc đi khám, trong khi bệnh động mạch vành nền vẫn có thể tiến triển. Thiếu máu khách quan có thể liên quan nguy cơ nhồi máu, suy tim, rối loạn nhịp và tử vong tim mạch cao hơn, đặc biệt khi vùng thiếu máu lớn, chức năng thất giảm, có đái tháo đường hoặc bệnh thận. Tuy nhiên, mức nguy cơ không giống nhau ở mọi người và một xét nghiệm bất thường nhẹ có thể là dương tính giả. Bác sĩ cần đánh giá chất lượng xét nghiệm, giải phẫu mạch, chức năng tim và các yếu tố nguy cơ trước khi quyết định điều trị.
Thiếu máu cơ tim thầm lặng là dòng máu tới cơ tim giảm mà không có triệu chứng và có thể thoáng qua, chưa gây hoại tử. Nhồi máu cơ tim thầm lặng là tế bào cơ tim đã hoại tử nhưng cơn nhồi máu không gây triệu chứng rõ hoặc không được người bệnh nhận biết; về sau có thể phát hiện sẹo, sóng Q hoặc bằng chứng hình ảnh. Hai tình trạng có liên quan nhưng không đồng nghĩa. Troponin thường không tăng trong thiếu máu mạn không hoại tử, còn nhồi máu cấp thường có biến đổi troponin. Việc phân biệt cần bác sĩ tích hợp bệnh sử, điện tâm đồ, xét nghiệm và hình ảnh.
Bệnh được phát hiện bằng xét nghiệm khách quan ở người có chỉ định phù hợp, chẳng hạn điện tâm đồ gắng sức, siêu âm tim gắng sức, SPECT hoặc PET tưới máu, cộng hưởng từ tim gắng sức hay đánh giá mạch vành. Bác sĩ chọn phương tiện dựa trên nguy cơ trước xét nghiệm, khả năng vận động, điện tâm đồ nền, chức năng thận và khả năng tiếp cận. Không có một xét nghiệm hoàn hảo; kết quả có thể dương tính hoặc âm tính giả. Đồng hồ thông minh và điện tâm đồ nghỉ bình thường không loại trừ bệnh. Sàng lọc gắng sức thường quy cho mọi người khỏe mạnh, nguy cơ thấp không được khuyến nghị.
Không phải mọi người đái tháo đường đều cần nghiệm pháp gắng sức hoặc chụp mạch định kỳ khi hoàn toàn không triệu chứng. Bằng chứng chưa cho thấy sàng lọc đại trà bằng điện tâm đồ gắng sức cải thiện kết quả cho tất cả người bệnh, trong khi có thể dẫn tới xét nghiệm xâm lấn không cần thiết. Điều quan trọng là đánh giá nguy cơ tim mạch, huyết áp, lipid, chức năng thận, hút thuốc, bệnh mạch ngoại biên và khả năng gắng sức. Bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm ở người nguy cơ rất cao, có dấu hiệu kín đáo, điện tâm đồ bất thường hoặc trước hoạt động đặc biệt khi kết quả dự kiến làm thay đổi xử trí.
Phần lớn người mắc bệnh mạch vành ổn định vẫn có lợi từ vận động, nhưng mức tập phải phù hợp với nguy cơ. Người mới có xét nghiệm cho thấy thiếu máu mức cao, chức năng thất giảm, rối loạn nhịp hoặc tổn thương mạch nguy cơ cao cần được bác sĩ đánh giá trước khi tập nặng. Chương trình phục hồi chức năng tim có giám sát đặc biệt hữu ích sau nhồi máu, đặt stent hoặc phẫu thuật. Không dựa vào việc không đau để tăng cường độ tùy ý. Khi vận động xuất hiện đau ngực, khó thở bất thường, choáng, ngất hoặc hồi hộp kéo dài, phải dừng lại và liên hệ y tế; triệu chứng nặng cần gọi 115.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

