Suy giảm miễn dịch kết hợp nặng là nhóm bệnh di truyền làm tế bào T gần như không có hoặc không hoạt động, khiến chức năng kháng thể của tế bào B cũng suy yếu. Trẻ có thể trông khỏe khi mới sinh nhờ kháng thể từ mẹ, nhưng trong những tháng đầu dễ bị tưa miệng kéo dài, tiêu chảy, viêm phổi, nhiễm trùng nặng và chậm tăng cân. SCID là cấp cứu miễn dịch vì vaccine sống, sản phẩm máu không phù hợp hoặc nhiễm trùng thông thường có thể gây biến chứng nghiêm trọng. Sàng lọc sơ sinh bằng TREC giúp phát hiện trẻ chưa có triệu chứng; chẩn đoán cần phân nhóm lympho bào, thử chức năng tế bào T, đánh giá nhiễm trùng và xét nghiệm gen. Điều trị căn nguyên thường là ghép tế bào gốc tạo máu; một số thể có liệu pháp gen hoặc thay thế enzyme. Điều trị trước nhiễm trùng nặng thường mang lại kết quả thuận lợi hơn.
Suy giảm miễn dịch kết hợp nặng là bệnh gì?
Suy giảm miễn dịch kết hợp nặng là tên của một nhóm sai sót bẩm sinh làm gián đoạn phát triển hoặc chức năng tế bào T. Vì tế bào T điều phối nhiều phản ứng miễn dịch và hỗ trợ tế bào B tạo kháng thể, người bệnh mất khả năng chống lại đồng thời virus, nấm, vi khuẩn và sinh vật cơ hội. SCID điển hình thường xuất hiện ở nhũ nhi; SCID rò rỉ hoặc hội chứng Omenn còn một phần chức năng miễn dịch nên biểu hiện có thể muộn hơn với phát ban, hạch, gan lách to và viêm tự miễn. Bệnh khác với suy giảm miễn dịch tạm thời do sinh non, HIV hoặc thuốc ức chế miễn dịch. Một trẻ nghi SCID phải được bảo vệ khỏi phơi nhiễm và chuyển đến trung tâm chuyên khoa ngay trong khi thực hiện xét nghiệm, vì chờ đầy đủ triệu chứng có thể làm mất cơ hội điều trị sớm.
| Tên bệnh | Suy giảm miễn dịch kết hợp nặng |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Severe combined immunodeficiency |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | SCID; suy giảm miễn dịch phối hợp nặng; bệnh em bé bong bóng; SCID điển hình; SCID rò rỉ |
| Mã ICD-10 | D81.9 – Combined immunodeficiency, unspecified; SCID không xác định thể. Các thể đã xác định có thể dùng D81.0–D81.3 hoặc mã phù hợp hơn. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Sai sót bẩm sinh của miễn dịch; suy giảm miễn dịch kết hợp; miễn dịch nhi khoa, huyết học–ghép và di truyền y học |
| Cơ quan ảnh hưởng | Hệ miễn dịch thích ứng, đặc biệt tế bào T và chức năng tế bào B; phổi, ruột, gan, da, hệ thần kinh và nhiều cơ quan có thể tổn thương do nhiễm trùng. |
| Tính chất bệnh | Bệnh di truyền hiếm, khởi phát chủ yếu ở nhũ nhi, không lây nhưng gây nguy cơ nhiễm trùng cơ hội đe dọa tính mạng nếu chưa tái tạo miễn dịch. |
| Mức độ phổ biến | Hiếm gặp; tỷ lệ thay đổi theo quần thể và chương trình sàng lọc sơ sinh. Chưa có số liệu đại diện toàn quốc được công bố rộng rãi cho Việt Nam. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Suy giảm miễn dịch kết hợp nặng
Các biến thể gen có thể chặn tín hiệu cytokine, tái tổ hợp thụ thể kháng nguyên, chuyển hóa purine hoặc phát triển tuyến ức. Kết quả chung là tế bào T tự thân rất ít, không trưởng thành hoặc không tăng sinh khi gặp kích thích. Tùy gen, tế bào B và NK có thể hiện diện hay vắng mặt, tạo các kiểu T-B-NK khác nhau nhưng chức năng kháng thể vẫn không đủ. Kháng thể mẹ qua nhau thai che lấp thiếu hụt trong thời gian ngắn; khi giảm dần, tác nhân cơ hội nhân lên nhanh, gây tổn thương phổi, ruột, gan và thần kinh. Một số biến thể còn hoạt tính tạo kiểu SCID rò rỉ hoặc Omenn với viêm và tự miễn.
SCID được phân loại theo kiểu hình lympho bào T, B, NK và theo gen. Ví dụ, IL2RG hoặc JAK3 thường tạo kiểu T−B+NK−; IL7R thường T−B+NK+; ADA có thể T−B−NK−; RAG1, RAG2 hoặc DCLRE1C thường T−B−NK+. Phân loại lâm sàng còn gồm SCID điển hình, SCID rò rỉ và hội chứng Omenn. Kiểu hình giúp lựa chọn xét nghiệm gen, dự phòng nhiễm trùng, điều kiện ghép và cân nhắc liệu pháp đích, nhưng không thay thế xác nhận phân tử vì cùng một gen có thể tạo mức độ bệnh khác nhau.
SCID là bệnh hiếm, chủ yếu được phát hiện ở sơ sinh hoặc nhũ nhi. Tần suất ghi nhận tăng tại nơi triển khai sàng lọc sơ sinh TREC vì phát hiện được trẻ chưa biểu hiện. Thể liên kết X do IL2RG chỉ ảnh hưởng bé trai và có thể tạo nhiều ca nam trong họ ngoại; các thể lặn trên nhiễm sắc thể thường ảnh hưởng cả hai giới và gặp nhiều hơn ở quần thể có hôn nhân cận huyết. Dữ liệu quốc tế không nên dùng để ước tính trực tiếp cho Việt Nam khi chưa có hệ thống báo cáo đại diện.
Bệnh hình thành từ bất thường gen có từ khi thụ thai, làm quá trình tạo lympho bào bị chặn trước hoặc sau sinh. Không có đường lây từ người bệnh sang người khỏe. Sau sinh, trẻ dễ bị tác nhân môi trường, vi sinh vật cơ hội, virus từ người chăm sóc, vaccine sống hoặc tế bào lympho trong sản phẩm máu tấn công do không có đáp ứng miễn dịch hiệu quả.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Suy giảm miễn dịch kết hợp nặng
SCID do biến thể gây bệnh ở hơn hai mươi gen liên quan phát triển và hoạt động lympho bào. Các nguyên nhân thường được nhắc đến gồm IL2RG, JAK3, IL7R, ADA, RAG1, RAG2, DCLRE1C, AK2 và các thành phần thụ thể tế bào T. Phần lớn di truyền lặn trên nhiễm sắc thể thường hoặc liên kết X; đôi khi biến thể mới xuất hiện ở trẻ. SCID không do nuôi dưỡng, vệ sinh hay vaccine, nhưng vaccine sống có thể gây bệnh ở trẻ đã mắc SCID chưa được nhận diện.
Yếu tố không thay đổi được gồm anh chị em từng tử vong sớm do nhiễm trùng, bé trai mắc bệnh ở họ ngoại, cha mẹ có quan hệ huyết thống hoặc đã biết mang biến thể SCID. Yếu tố làm bệnh nặng hơn gồm chẩn đoán muộn, phơi nhiễm đông người, tiêm vaccine sống trước khi biết bệnh, truyền sản phẩm máu không phù hợp và nhiễm CMV. Không có biện pháp lối sống nào ngăn được biến thể di truyền.
Nhóm cần ưu tiên sàng lọc gồm trẻ có kết quả TREC bất thường, tiền sử gia đình SCID, lympho bào tuyệt đối thấp, tưa miệng dai dẳng, tiêu chảy mạn, viêm phổi tái diễn hoặc chậm tăng cân. Trẻ nhiễm tác nhân cơ hội như Pneumocystis, CMV hoặc nhiễm rotavirus kéo dài sau vaccine sống cũng cần đánh giá khẩn. Anh chị em mới sinh của người bệnh đã xác định gen phải được xét nghiệm trước khi tiêm vaccine sống.
Triệu chứng và dấu hiệu của Suy giảm miễn dịch kết hợp nặng
Trẻ SCID có thể không có dấu hiệu khi mới sinh. Biểu hiện thường xuất hiện trong vài tháng đầu khi kháng thể mẹ giảm và phơi nhiễm tăng, với nhiễm trùng kéo dài, tái phát hoặc do tác nhân ít gây bệnh ở người khỏe. Tiêu chảy, bú kém và chậm tăng trưởng thường đi cùng tổn thương hô hấp. SCID rò rỉ có thể biểu hiện muộn hơn, còn hội chứng Omenn gây phát ban đỏ lan rộng, hạch và gan lách to. Bất kỳ diễn tiến xấu nhanh nào ở trẻ nghi SCID đều cần đánh giá cấp cứu.
- Tưa miệng hoặc nấm da kéo dài, tái phát sau điều trị thông thường.
- Viêm phổi, ho, thở nhanh, giảm oxy hoặc nhiễm trùng hô hấp dai dẳng.
- Tiêu chảy mạn, nôn, kém hấp thu và mất nước.
- Bú kém, không tăng cân hoặc sụt cân so với đường tăng trưởng.
- Sốt kéo dài hoặc nhiễm trùng nặng cần nhập viện, đôi khi không tạo mủ rõ.
- Nhiễm virus kéo dài, gồm CMV, adenovirus, RSV hoặc rotavirus vaccine ở trẻ chưa được chẩn đoán.
- Phát ban đỏ toàn thân, bong vảy, rụng tóc, hạch và gan lách to trong hội chứng Omenn.
- Bất thường xương sườn hoặc xương dài ở một số nguyên nhân như ADA-SCID.
- Điếc, giảm bạch cầu trung tính hoặc bất thường phát triển trong thể loạn sản lưới do AK2.
- Nhiễm trùng thần kinh, viêm gan hoặc tổn thương nhiều cơ quan do virus cơ hội.
- Bệnh ghép chống chủ do tế bào mẹ hoặc tế bào lympho từ sản phẩm máu.
Nên đặt lịch khám rất sớm: trẻ có TREC bất thường, tiền sử gia đình SCID, tưa miệng dai dẳng hoặc không tăng cân. Cần khám trong ngày: sốt dù không cao, ho tăng, tiêu chảy nhiều, phát ban lan rộng, bú giảm hoặc tiếp xúc với người mắc bệnh truyền nhiễm. Cần tái khám sớm: xuất hiện tác dụng phụ thuốc, vấn đề đường truyền, nhiễm trùng mới trong khi dự phòng hoặc thay đổi kế hoạch ghép. Với SCID, ngưỡng liên hệ trung tâm điều trị luôn thấp.
- Trẻ khó thở, tím tái, ngừng thở, rút lõm ngực hoặc độ bão hòa oxy giảm.
- Sốt kèm lừ đừ, khó đánh thức, lạnh đầu chi, co giật hoặc ban xuất huyết.
- Bú rất kém, nôn liên tục, tiêu chảy nhiều, mắt trũng, tiểu ít hoặc dấu mất nước.
- Gọi 115 hoặc đưa trẻ đến cơ sở cấp cứu theo hướng dẫn của trung tâm SCID; không tự lái xe khi không an toàn và không trì hoãn để thử mẹo dân gian.
Chẩn đoán Suy giảm miễn dịch kết hợp nặng
Sau kết quả TREC bất thường hoặc nghi ngờ lâm sàng, trẻ được chuyển khẩn tới bác sĩ miễn dịch. Quy trình gồm lặp lại công thức máu, xác định số lympho bào tuyệt đối, phân nhóm T, B, NK bằng dòng chảy tế bào, đánh giá tế bào T naïve và khả năng tăng sinh, đo immunoglobulin, kiểm tra tế bào mẹ ghép qua nhau thai và sàng lọc nhiễm trùng. Xét nghiệm gen xác định nguyên nhân và hỗ trợ chọn điều kiện ghép hoặc liệu pháp đặc hiệu. Không chờ triệu chứng nặng mới hoàn tất đánh giá.
Bác sĩ hỏi tiền sử tử vong sớm trong gia đình, giới tính người mắc, vaccine đã dùng, truyền máu, tiếp xúc CMV, số lần nhiễm trùng, tiêu chảy và tăng trưởng. Khám tập trung vào nhịp thở, độ bão hòa oxy, tưa miệng, phát ban, hạch, gan lách, dấu mất nước, cân nặng và dấu nhiễm trùng tại đường truyền. Amidan hoặc hạch nhỏ không loại trừ SCID, và không nên tự khám họng sâu hoặc lấy mẫu tại nhà.
TREC sàng lọc sơ sinh: phát hiện số lượng tế bào T mới hình thành thấp, nhưng cần xét nghiệm xác nhận. Công thức máu và phân nhóm T-B-NK: định lượng lympho bào và định hướng gen. Tế bào T naïve, tăng sinh với mitogen: đánh giá chức năng. Chimerism tế bào mẹ: loại trừ lympho bào mẹ làm sai số. IgG, IgA, IgM và đáp ứng kháng thể: diễn giải theo tuổi và kháng thể mẹ. PCR vi sinh, chức năng gan thận và xét nghiệm gen: xác định nhiễm trùng, độ an toàn điều trị và nguyên nhân phân tử.
X-quang hoặc CT ngực được chỉ định khi có ho, giảm oxy hoặc nghi viêm phổi; hình ảnh có thể cho thấy thâm nhiễm lan tỏa nhưng không xác định được tác nhân. Siêu âm gan lách, MRI não hoặc các phương tiện khác chỉ dùng khi có triệu chứng cơ quan. Siêu âm tuyến ức không đủ nhạy để loại trừ SCID. Hình ảnh phải được phối hợp với xét nghiệm vi sinh và miễn dịch, đồng thời hạn chế phơi nhiễm không cần thiết cho trẻ.
Định nghĩa của Primary Immune Deficiency Treatment Consortium mô tả SCID điển hình bằng số tế bào T tự thân rất thấp, không có tế bào T naïve và đáp ứng tăng sinh với phytohemagglutinin dưới mức kiểm soát, sau khi loại trừ tế bào mẹ. Một ngưỡng thường dùng là dưới 300 tế bào T tự thân/µL và đáp ứng mitogen dưới 10% chứng; SCID rò rỉ có mức T cao hơn nhưng chức năng kém. Các tiêu chí này dành cho chuyên gia, cần xét theo tuổi, phòng xét nghiệm, kiểu hình và gen, không dùng để tự chẩn đoán.
Điều trị Suy giảm miễn dịch kết hợp nặng
SCID cần điều trị như một cấp cứu miễn dịch. Ngay khi nghi ngờ, mục tiêu là giảm phơi nhiễm, điều trị hoặc dự phòng nhiễm trùng, tránh vaccine sống và sử dụng sản phẩm máu phù hợp, đồng thời nhanh chóng chuẩn bị điều trị căn nguyên. Ghép tế bào gốc tạo máu là lựa chọn chuẩn cho nhiều thể; liệu pháp gen dành cho một số nguyên nhân tại trung tâm được cấp phép, còn ADA-SCID có thể dùng thay thế enzyme như cầu nối. Tình trạng nhiễm trùng, người cho và gen quyết định thời điểm cùng phác đồ điều kiện hóa.
Trẻ thường cần immunoglobulin thay thế và thuốc dự phòng chống Pneumocystis, vi khuẩn, nấm hoặc virus theo nguy cơ của trung tâm điều trị. Nhiễm trùng đang có phải được điều trị đích dựa trên PCR, nuôi cấy và vị trí cơ quan. ADA-SCID có thể được thay thế enzyme tạm thời trong khi chuẩn bị liệu pháp căn nguyên. Thuốc điều hòa miễn dịch có thể cần trong hội chứng Omenn hoặc biến chứng ghép. Không được tự dùng liều, đổi thuốc hay ngừng dự phòng vì cửa sổ an toàn ở trẻ SCID rất hẹp.
Ghép tế bào gốc tạo máu cung cấp nguồn tế bào miễn dịch mới và là can thiệp trung tâm của điều trị SCID. Lựa chọn người cho, nguồn tế bào, xử lý ghép và điều kiện hóa phụ thuộc gen, nhiễm trùng và tình trạng cơ quan. Liệu pháp gen dùng tế bào gốc tự thân đã chỉnh sửa cho một số thể như ADA-SCID hoặc X-SCID tại chương trình chuyên biệt. Đặt đường truyền trung tâm, nội soi hoặc sinh thiết chỉ thực hiện khi lợi ích chẩn đoán–điều trị vượt nguy cơ nhiễm trùng.
Không áp dụng
Trẻ cần môi trường sạch, hạn chế tiếp xúc người đang sốt hoặc ho, vệ sinh tay nghiêm ngặt và dinh dưỡng đủ năng lượng. Sản phẩm máu phải theo yêu cầu của trung tâm, thường gồm chiếu xạ, giảm bạch cầu và chọn an toàn CMV. Chăm sóc da, miệng, đường truyền và hỗ trợ hô hấp được thực hiện vô khuẩn. Gia đình cần hỗ trợ tâm lý, chỗ ở gần trung tâm ghép và kế hoạch liên lạc 24 giờ khi trẻ thay đổi.
Trước điều trị căn nguyên, theo dõi hằng ngày nhiệt độ, hô hấp, lượng bú, phân, cân nặng, tổn thương da và dấu nhiễm trùng đường truyền. Xét nghiệm định kỳ gồm công thức máu, tải lượng virus, chức năng gan thận và nồng độ thuốc. Sau ghép hoặc liệu pháp gen, bác sĩ đánh giá mọc ghép, chimerism, số lượng và chức năng tế bào T-B, immunoglobulin, bệnh ghép chống chủ và thời điểm tái tiêm chủng. Bất kỳ sốt hoặc bú kém nào phải báo ngay.
Quá trình chuẩn bị ghép cần được tiến hành khẩn, thường trong những tháng đầu đời nếu có thể. Dự phòng và immunoglobulin tiếp tục cho đến khi hệ miễn dịch phục hồi đủ theo xét nghiệm, không dựa riêng vào thời gian đã qua. Sau ghép, tái tạo tế bào T có thể mất nhiều tháng và phục hồi kháng thể có thể lâu hơn; một số người cần theo dõi suốt đời vì biến chứng muộn. Không có mốc cố định bảo đảm khỏi cho mọi trẻ.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng trước điều trị gồm viêm phổi cơ hội, nhiễm CMV, nấm lan tỏa, tiêu chảy mất nước, suy dinh dưỡng, nhiễm trùng huyết và tổn thương thần kinh hoặc gan. Vaccine sống có thể gây nhiễm trùng kéo dài. Biến chứng điều trị gồm độc tính thuốc, bệnh ghép chống chủ, thải ghép, nhiễm trùng tái hoạt, tổn thương cơ quan, vô sinh hoặc ung thư thứ phát tùy phác đồ. Tế bào mẹ hoặc sản phẩm máu chưa chiếu xạ có thể gây bệnh ghép chống chủ nguy hiểm.
SCID có thể gây tử vong sớm nếu không tái tạo miễn dịch, nhưng tiên lượng đã cải thiện rõ nhờ sàng lọc sơ sinh và điều trị trước khi nhiễm trùng nặng. Kết quả phụ thuộc nguyên nhân gen, tuổi điều trị, tình trạng nhiễm trùng, người cho, phác đồ và kinh nghiệm trung tâm. Trẻ ghép thành công có thể phát triển và sinh hoạt tốt, dù vẫn cần theo dõi miễn dịch, tăng trưởng, nội tiết, phổi và chất lượng sống lâu dài. Không nên suy đoán kết quả cá nhân từ một con số TREC.
SCID di truyền không tái phát theo kiểu từng đợt trước điều trị mà là thiếu hụt liên tục. Sau ghép hoặc liệu pháp gen, suy giảm miễn dịch có thể xuất hiện lại nếu mọc ghép kém, mất chimerism, chức năng B không phục hồi hoặc biến chứng điều trị làm giảm miễn dịch. Theo dõi lâu dài và dùng dự phòng đến khi bác sĩ xác nhận phục hồi giúp giảm nguy cơ nhiễm trùng quay lại.
Không thể ngăn biến thể đã có, nhưng sàng lọc sơ sinh TREC, khai thác tiền sử gia đình và xét nghiệm trước sinh hoặc trước làm tổ có thể phòng chẩn đoán muộn. Trẻ nghi SCID phải tránh vaccine sống, người đang nhiễm bệnh và sản phẩm máu không phù hợp. Người nhà nên tiêm chủng đầy đủ, nhưng cần hỏi trung tâm về vaccine virus sống có khả năng thải ra môi trường. Tư vấn di truyền giúp xác định người mang gen và nguy cơ cho lần mang thai sau.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Suy giảm miễn dịch kết hợp nặng
Dinh dưỡng phải bảo đảm tăng trưởng nhưng giảm nguy cơ nhiễm thực phẩm. Thức ăn cần được nấu chín, nước an toàn, dụng cụ sạch và tránh thực phẩm sống hoặc chưa tiệt trùng theo hướng dẫn trung tâm. Trẻ tiêu chảy hoặc kém hấp thu có thể cần công thức dinh dưỡng chuyên biệt và hỗ trợ qua ống dưới giám sát. Quyết định dùng sữa mẹ phụ thuộc nguy cơ CMV và chính sách của trung tâm; gia đình không nên tự ngừng hay tiếp tục khi chưa trao đổi.
Trước tái tạo miễn dịch, trẻ cần hạn chế nơi đông người và tiếp xúc với người có triệu chứng nhiễm trùng, nhưng vẫn nên được tương tác, chơi và vận động phù hợp phát triển trong môi trường an toàn. Sau ghép, mức cách ly và hoạt động được nới dần theo số lượng tế bào miễn dịch, tình trạng ghép và hướng dẫn kiểm soát nhiễm khuẩn. Không đưa trẻ đến nhà trẻ, hồ bơi hoặc khu vui chơi công cộng nếu trung tâm chưa cho phép.
Gia đình nên đo nhiệt độ theo hướng dẫn, quan sát nhịp thở, màu da, mức tỉnh táo, lượng bú, số tã ướt, số lần tiêu chảy và tình trạng đường truyền. Ghi lại mọi tiếp xúc với người bệnh, vaccine vô tình sử dụng hoặc thuốc bị bỏ lỡ và báo trung tâm ngay. Thiết bị đo oxy có thể hỗ trợ khi được hướng dẫn nhưng không loại trừ nguy hiểm; trẻ lừ đừ, tím tái hoặc bú kém cần khám khẩn dù số đo tạm thời bình thường.
- Không cho trẻ nghi SCID tiêm vaccine sống cho đến khi chuyên gia miễn dịch cho phép.
- Không đưa trẻ đến nơi đông người hoặc tiếp xúc người đang sốt, ho, tiêu chảy.
- Không truyền sản phẩm máu ngoài kế hoạch của trung tâm điều trị.
- Không tự ngừng immunoglobulin, thuốc dự phòng hoặc thuốc sau ghép.
- Không dùng thực phẩm sống, sữa chưa tiệt trùng hoặc nước không bảo đảm.
- Không chờ sốt cao mới báo bác sĩ vì trẻ SCID có thể diễn tiến nặng với dấu hiệu ban đầu kín đáo.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
SCID điển hình là bệnh của sơ sinh và nhũ nhi. Trẻ có thể khỏe lúc mới sinh nên sàng lọc TREC và tiền sử gia đình quan trọng hơn chờ biểu hiện. Tăng trưởng, phát triển vận động, dinh dưỡng và hỗ trợ cha mẹ phải được tích hợp vào kế hoạch ghép. Vaccine sống, gồm BCG hoặc rotavirus ở một số chương trình, có thể gây biến chứng nếu dùng trước khi nhận diện bệnh; mọi quyết định vaccine cần do trung tâm chuyên khoa hướng dẫn.
SCID điển hình hầu như không được chẩn đoán mới ở người cao tuổi. Người trưởng thành lớn tuổi từng ghép từ nhỏ cần theo dõi hậu quả muộn như bệnh phổi, rối loạn nội tiết, xương, ung thư thứ phát, vô sinh, bệnh ghép chống chủ và suy giảm miễn dịch trở lại. Đa thuốc, chức năng gan thận và nguy cơ nhiễm trùng không điển hình phải được xem xét khi điều chỉnh điều trị.
Phụ nữ sống sót sau SCID hoặc người mang gen cần tư vấn trước mang thai về khả năng sinh sản, thuốc, bệnh ghép chống chủ, chức năng tim phổi và nguy cơ di truyền. Khi gen gia đình đã biết, có thể thảo luận xét nghiệm người mang, chẩn đoán trước sinh hoặc xét nghiệm trước làm tổ. Không tự dừng immunoglobulin hay thuốc sau ghép; thai kỳ cần phối hợp sản khoa nguy cơ cao, miễn dịch và di truyền.
Với người mẹ từng điều trị SCID, khả năng cho bú phụ thuộc sức khỏe, thuốc đang dùng và tình trạng miễn dịch. Đối với trẻ sơ sinh nghi hoặc đã xác định SCID, sữa mẹ có thể là nguồn truyền CMV nếu mẹ có virus; chính sách xử trí khác nhau giữa trung tâm và gen bệnh. Gia đình không nên tự ngừng cho bú đột ngột, mà cần hỏi nhóm ghép về xét nghiệm CMV, lựa chọn sữa và biện pháp giảm nguy cơ.
SCID là mức suy giảm miễn dịch sâu nhất, vì vậy những biểu hiện nhẹ ở người khỏe có thể là dấu hiệu nặng ở trẻ. Trẻ cần quy trình kiểm soát nhiễm khuẩn, vaccine, sản phẩm máu và điều trị dự phòng riêng. Sau ghép, nhãn SCID không tự động có nghĩa hệ miễn dịch đã bình thường; quyết định dừng cách ly, dự phòng, immunoglobulin hoặc bắt đầu vaccine phải dựa trên xét nghiệm phục hồi miễn dịch.
Nhiễm CMV, tổn thương phổi, suy gan thận, suy dinh dưỡng hoặc bệnh thần kinh làm tăng nguy cơ điều kiện hóa và ghép. Các vấn đề này cần được kiểm soát tối đa trước điều trị căn nguyên nhưng không nên gây trì hoãn không cần thiết. Bác sĩ ghép, truyền nhiễm, hô hấp, dinh dưỡng và hồi sức phối hợp để cân bằng điều trị tác nhân, độc tính thuốc và thời điểm ghép.
Sau đặt đường truyền, sinh thiết hoặc thủ thuật, trẻ SCID cần chăm sóc vô khuẩn nghiêm ngặt và theo dõi sốt, chảy máu, sưng đỏ, dịch tiết, đau hoặc thay đổi hô hấp. Kháng sinh dự phòng và thời điểm thay băng phải theo quy trình trung tâm. Không tháo băng, ngâm nước hay xử lý đường truyền tại nhà ngoài hướng dẫn; dấu nhiễm trùng phải báo ngay vì có thể lan nhanh.
Câu hỏi thường gặp về Suy giảm miễn dịch kết hợp nặng
Có. SCID được xem là cấp cứu miễn dịch vì trẻ thiếu khả năng chống nhiều loại tác nhân và có thể xấu nhanh trước khi biểu hiện rõ. Kết quả TREC bất thường hoặc nghi ngờ lâm sàng cần được chuyển ngay đến bác sĩ miễn dịch, đồng thời tạm hoãn vaccine sống và hạn chế phơi nhiễm. Mục tiêu là chẩn đoán, kiểm soát nhiễm trùng và tiến hành ghép hoặc liệu pháp căn nguyên càng sớm càng tốt. Gia đình không nên chờ trẻ sốt cao hoặc sụt cân nặng mới tìm trợ giúp.
Có. Nhiều trẻ SCID hoàn toàn bình thường trong những ngày đầu vì chưa tiếp xúc nhiều với tác nhân và còn kháng thể IgG từ mẹ. Sự bảo vệ này không thay thế tế bào T và giảm dần trong vài tháng. Do đó, sàng lọc sơ sinh TREC và tiền sử gia đình có thể phát hiện bệnh trước tưa miệng, viêm phổi hoặc tiêu chảy. Một trẻ có TREC thấp cần xét nghiệm xác nhận ngay cả khi ăn ngủ và tăng cân tạm thời bình thường.
SCID không lây vì là bệnh do gen. Điều đáng lo là trẻ rất dễ nhiễm các virus, vi khuẩn và nấm từ môi trường hoặc người chăm sóc. Người nhà nên rửa tay, tránh thăm trẻ khi đang bệnh, tiêm chủng phù hợp và báo trung tâm nếu có tiếp xúc với thủy đậu, sởi, cúm hoặc COVID-19. Một số tác nhân trẻ mắc vẫn lây cho người khác, nên quy tắc cách ly phụ thuộc loại nhiễm trùng chứ không phải bản thân SCID.
Nhiều trẻ có thể tái tạo miễn dịch lâu dài sau ghép tế bào gốc tạo máu, và một số thể có liệu pháp gen hoặc thay thế enzyme. Khả năng thành công phụ thuộc gen, tuổi điều trị, tình trạng nhiễm trùng, người cho và biến chứng. Ngay cả sau điều trị căn nguyên, trẻ vẫn cần theo dõi nhiều năm để đánh giá chức năng T, B, vaccine, tăng trưởng và tác dụng muộn. Vì vậy, có thể nói SCID có phương pháp điều trị hướng tới chữa bệnh, nhưng không thể cam kết kết quả cho từng trường hợp.
Trước khi hệ miễn dịch được phục hồi, vaccine sống thường bị chống chỉ định vì có thể gây nhiễm trùng từ chủng vaccine. Vaccine bất hoạt cũng có thể không tạo đáp ứng đầy đủ, nên lịch tiêm phải do trung tâm SCID quyết định. Sau ghép hoặc liệu pháp gen, bác sĩ chỉ bắt đầu tiêm lại khi xét nghiệm cho thấy phục hồi miễn dịch phù hợp và đã giảm thuốc ức chế miễn dịch. Cha mẹ không nên tự tiêm bù hoặc trì hoãn vô thời hạn mà cần một lịch cá thể hóa bằng văn bản.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

