Chào các đồng nghiệp và các bạn sinh viên y dược. Trong thực hành lâm sàng, việc đánh giá và điều trị các rối loạn chuyển hóa nước, điện giải và thăng bằng acid – base là một kỹ năng sống còn. Nước và các chất điện giải liên quan mật thiết với nhau; rối loạn yếu tố này tất yếu sẽ kéo theo sự mất cân bằng của yếu tố kia.
Hôm nay, chúng ta sẽ cùng phân tích sâu về sinh lý bệnh của quá trình này, bóc tách các cơ chế gây phù, mất nước, và cách cơ thể cố gắng duy trì hằng định nội môi.
Bức Tranh Toàn Cảnh Về Nước Và Điện Giải Trong Cơ Thể

Nước: Nền tảng của sự sống
Nước chiếm từ 60 – 80% trọng lượng cơ thể người trưởng thành. Tỷ lệ này thay đổi nghịch biến với độ tuổi: bào thai (90-97%), trẻ sơ sinh (85%), người lớn (65-70%) và người già (60-65%). Các cơ quan hoạt động mạnh như não, tim, gan, thận luôn chứa tỷ lệ nước rất cao (trên 70%).
Vai trò sinh lý thiết yếu:
- Duy trì khối lượng tuần hoàn, ổn định huyết áp.
- Dung môi hòa tan, vận chuyển chất dinh dưỡng và đào thải cặn bã.
- Môi trường cho các phản ứng hóa sinh (thủy phân, oxy hóa).
- Điều hòa thân nhiệt và giảm ma sát màng.
Lưu ý lâm sàng: Mất 10% lượng nước cơ thể (khoảng 4 lít) sẽ xuất hiện triệu chứng bệnh lý, mất 20% (khoảng 8 lít) có thể dẫn đến tử vong.
Điện giải: Người “nhạc trưởng” của áp lực thẩm thấu
Các ion như Na+, K+, Ca++, Cl-, HCO3-… không chỉ tham gia cấu tạo tế bào mà còn quyết định sự sống còn của cơ thể:
- Quyết định áp lực thẩm thấu: Nhờ khối lượng phân tử thấp và số lượng tiểu phân khổng lồ, Na+, K+, Cl- đóng vai trò chủ đạo. (Protein dù nặng nhưng số lượng ít nên chỉ đóng góp 0.5% áp lực thẩm thấu).
- Hệ thống đệm nội môi: Tham gia điều hòa pH, giữ thăng bằng acid – base.
- Dẫn truyền thần kinh – cơ: Vai trò của Ca++, K+, Mg++ là không thể thay thế.
Sự Phân Bố Và Trao Đổi Nước – Điện Giải
Sách Chương 8: Rối loạn thăng bằng Acid – Base – Đại học Y Hà Nội (Chụp ảnh)
[pdf-embedder url=”https://duocsituan.vn/wp-content/uploads/2026/06/roi-loan-chuyen-hoa-nuoc-va-dien-giai-file-goc.pdf” title=”Chương 8: Rối loạn thăng bằng Acid – Base file gốc”]Bản đồ phân bố
Ở một người 60kg (chứa khoảng 42 lít nước), nước được phân bổ thành 3 khu vực chính:
- Trong tế bào (Nội bào): 50% trọng lượng cơ thể (30 lít). Ion chủ đạo là K+ và PO4-.
- Gian bào: 15% trọng lượng (9 lít). Ion chủ đạo là Na+ và Cl-.
- Lòng mạch: 5% trọng lượng (3 lít). Ion chủ đạo là Na+, Cl- và Protein (đặc biệt cao hơn hẳn gian bào).
Trao đổi qua mao mạch (Lòng mạch – Gian bào)
Màng mao mạch cho nước và các ion nhỏ đi qua tự do, nhưng giữ lại Protein. Sự dịch chuyển nước ở đây tuân theo định luật Starling, là kết quả của cuộc “kéo co” giữa hai lực:
- Áp lực thủy tĩnh (Ph): Lực đẩy nước từ lòng mạch ra gian bào (giảm dần từ đầu động mạch 40mmHg xuống cuối tĩnh mạch 16mmHg).
- Áp lực thẩm thấu keo (Pk): Do Protein (chủ yếu là Albumin) tạo ra (28mmHg), lực kéo nước từ gian bào vào lòng mạch.
Sự chênh lệch lực này khiến nước đi ra ở đầu mao động mạch và trở về ở đầu mao tĩnh mạch. Một phần nhỏ (3-5 lít/ngày) sẽ trở về qua đường bạch huyết.
Cơ chế gây Phù (Edema)
Phù là tình trạng ứ nước tại khoảng gian bào, hoặc tích tụ trong các hốc tự nhiên (gọi là thũng). Có 6 cơ chế chính yếu gây phù trên lâm sàng:
- Tăng áp lực thủy tĩnh: Nước bị đẩy ra nhiều hơn. Gặp trong suy tim phải (phù toàn thân vùng thấp), suy tim trái (phù phổi), chèn ép tĩnh mạch (thai nghén, xơ gan).
- Giảm áp lực thẩm thấu keo huyết tương: Do giảm Albumin. Gặp trong suy dinh dưỡng, suy gan, xơ gan, hội chứng thận hư (thận nhiễm mỡ).
- Tăng tính thấm mao mạch: Protein thoát ra gian bào làm mất lực kéo nước. Gặp trong phù do dị ứng, viêm, côn trùng đốt.
- Tăng áp lực thẩm thấu ngoại bào: Thường do ứ đọng Na+. Gặp trong viêm cầu thận, suy thận, cường Aldosteron.
- Tắc nghẽn mạch bạch huyết: Phù cục bộ, tiến triển chậm, dễ hóa xơ. Gặp trong bệnh giun chỉ (chân voi), viêm tắc bạch mạch.
- Mật độ mô: Tổ chức lỏng lẻo dễ biểu hiện phù sớm hơn (như mi mắt).
Phân tích Phù Tim: Do tăng áp lực thủy tĩnh (ứ trệ tuần hoàn), tăng tiết aldosteron (giữ muối nước), và tăng tính thấm mạch do thiếu oxy.
Ngoài ra, bạn có thể đọc thêm các chương của thầy đã biên soạn
- Chương 4: Rối loạn chuyển hóa Glucid (GS. TS. Văn Đình Hoa)
- Chương 5: Rối loạn chuyển hóa Protid (GS. TS. Văn Đình Hoa)
- Chương 6: Rối loạn chuyển hóa Lipid (GS. TS. Văn Đình Hoa)
- Chương 7: Rối loạn chuyển hóa nước và điện giải (GS. TS. Văn Đình Hoa)
Rối Loạn Chuyển Hóa Nước: Bài Toán Tiêu Chảy Mất Nước
Phân loại Mất nước
Dược sĩ cần nắm vững 3 cách phân loại mất nước để tư vấn bù dịch:
- Theo mức độ (giảm cân nặng): Độ I (mất < 4 lít), Độ II (mất 4-6 lít), Độ III (mất 6-8 lít). Mất > 20% (8 lít) sẽ gây trụy tim mạch.
- Theo tỷ lệ điện giải mất kèm:
- Mất nước ưu trương: Mất nước nhiều hơn điện giải (sốt cao, mồ hôi, đái tháo nhạt). Cần bù dịch nhược trương (glucose).
- Mất nước đẳng trương: Mất nước và muối tương đương (tiêu chảy, nôn mửa, bỏng).
- Mất nước nhược trương: Mất muối nhiều hơn nước, hoặc truyền quá nhiều dịch nhược trương. Gây phù tế bào, ngộ độc nước.
- Theo khu vực: Mất nước ngoại bào (phổ biến nhất, gây tụt huyết áp, giảm tưới máu) và Mất nước nội bào (do gian bào ưu trương kéo nước từ tế bào ra).
Vòng xoắn bệnh lý trong Tiêu chảy cấp
Ống tiêu hóa hấp thu và bài tiết tới 8-10 lít dịch mỗi ngày (hầu hết là đẳng trương). Khi tiêu chảy cấp (đặc biệt ở trẻ em), cơ thể mất nước và muối ồ ạt, dẫn đến một vòng xoắn chết người nếu không can thiệp (như dùng Oresol):
Tiêu chảy cấp gây ra 3 rối loạn chính:
- Mất nước -> Giảm thể tích tuần hoàn -> Huyết áp tụt -> Trụy tim mạch.
- Giảm tưới máu mô (cô đặc máu) -> Thiếu Oxy, chuyển hóa yếm khí sinh acid -> Nhiễm toan (acidosis).
- Mất dịch kiềm (dịch tụy, mật, ruột) -> Càng làm nặng thêm tình trạng nhiễm toan. Giảm tưới máu thận, gan -> Ứ đọng chất độc -> Nhiễm độc thần kinh (hôn mê).
Rối Loạn Cân Bằng Điện Giải
Cân bằng Natri (Na+)
Được điều hòa bởi Aldosteron.
- Giảm Natri máu: Do nôn, tiêu chảy, lạm dụng lợi tiểu. Hậu quả: dịch ngoại bào nhược trương, nước tràn vào tế bào, giảm huyết áp, có thể phù não.
- Tăng Natri máu: Do cường thượng thận (Cushing, hội chứng Cohn) hoặc ăn quá mặn. Hậu quả: giữ nước, phù, tăng huyết áp.
Cân bằng Kali (K+)
Liên quan chặt chẽ đến điện thế màng và cơ tim.
- Giảm Kali máu (< 3.5 mEq/L): Do nôn, tiêu chảy, lợi tiểu thải Kali. Gây yếu cơ, liệt ruột, tim đập nhanh, thay đổi điện tâm đồ (sóng T dẹt).
- Tăng Kali máu (Rất nguy hiểm): Do suy thận nặng, nhiễm toan, hủy hoại tế bào (bỏng, chấn thương). Gây nhịp chậm, rung thất, có thể ngừng tim.
Tài liệu tham khảo
- https://www.msdmanuals.com/professional/nephrology/acid-base-regulation-and-disorders/acid-base-disorders
- https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5849971/

