Nhịp chậm xoang là tình trạng nút xoang vẫn phát nhịp theo đúng trình tự nhưng tần số tim thấp hơn mức phù hợp với hoàn cảnh. Nhịp chậm có thể là phản ứng sinh lý khi ngủ, nghỉ ngơi sâu hoặc ở người luyện tập sức bền, và không nhất thiết cần điều trị. Tuy nhiên, khi tim đập quá chậm so với nhu cầu cơ thể, người bệnh có thể mệt, chóng mặt, giảm khả năng gắng sức, khó thở, lú lẫn hoặc ngất. Nguyên nhân gồm thuốc làm chậm nhịp, suy giáp, hạ thân nhiệt, rối loạn điện giải, thiếu máu cơ tim, ngưng thở khi ngủ và bệnh nút xoang. Điện tâm đồ xác định nhịp xoang; Holter, xét nghiệm máu và đánh giá bệnh tim nền giúp tìm nguyên nhân. Quyết định điều trị dựa chủ yếu vào triệu chứng và khả năng đảo ngược nguyên nhân, không chỉ dựa vào một con số nhịp tim.
Nhịp chậm xoang là bệnh gì?
Nhịp chậm xoang là nhịp tim do nút xoang khởi phát, có sóng P xoang trước mỗi phức bộ QRS nhưng tần số thấp. Ở người lớn, hướng dẫn thường dùng ngưỡng dưới khoảng 50 nhịp mỗi phút trong đánh giá bệnh lý, nhưng một con số đơn lẻ không quyết định chẩn đoán hoặc điều trị. Nhịp 45 lần/phút khi ngủ ở người khỏe có thể bình thường, trong khi nhịp 55 lần/phút ở người đang choáng có thể không đáp ứng đủ nhu cầu. Nhịp chậm xoang khác với hội chứng nút xoang bệnh lý: nhịp chậm xoang chỉ mô tả dạng nhịp tại thời điểm ghi, còn hội chứng nút xoang bệnh lý là rối loạn chức năng nút xoang kéo dài, có thể gồm ngừng xoang, không tăng nhịp khi vận động hoặc hội chứng nhịp nhanh–nhịp chậm. Vì vậy, bác sĩ đánh giá cả hoàn cảnh, triệu chứng, thuốc và khả năng tăng nhịp khi hoạt động.

| Tên bệnh | Nhịp chậm xoang |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Sinus bradycardia |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Sinus bradycardia; nhịp xoang chậm; chậm nhịp xoang |
| Mã ICD-10 | R00.1 – Nhịp chậm, không xác định; ICD-10 WHO bao gồm nhịp chậm xoang trong nhóm này. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Tim mạch; rối loạn nhịp và dẫn truyền |
| Cơ quan ảnh hưởng | Nút xoang và hệ thống điều hòa nhịp tim; khi nhịp quá chậm có thể làm giảm tưới máu não, tim và các cơ quan. |
| Tính chất bệnh | Tình trạng nhịp tim chậm có nguồn gốc xoang, không lây; có thể sinh lý khi ngủ hoặc ở người luyện tập, hoặc bệnh lý do thuốc, rối loạn chuyển hóa và bệnh hệ dẫn truyền. |
| Mức độ phổ biến | Khá thường gặp trên điện tâm đồ, đặc biệt khi ngủ, ở vận động viên, người cao tuổi và người đang dùng thuốc làm chậm nhịp. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Nhịp chậm xoang
Nút xoang tạo xung điện chậm lại khi trương lực phó giao cảm tăng, khi tế bào tạo nhịp bị thoái hóa hoặc khi thuốc và rối loạn chuyển hóa ức chế dòng ion. Nếu nhịp vẫn đáp ứng đủ nhu cầu, huyết áp và tưới máu được duy trì. Khi tần số quá thấp hoặc không tăng được lúc gắng sức, cung lượng tim giảm vì số lần co bóp mỗi phút không đủ bù, gây mệt, chóng mặt hoặc ngất. Cơ thể có thể huy động nhịp thoát từ vùng thấp hơn, nhưng nhịp này thường chậm và kém ổn định hơn nhịp xoang.
Nhịp chậm xoang có thể được chia theo bối cảnh thành sinh lý, do nguyên nhân có thể đảo ngược và do bệnh hệ dẫn truyền. Về thời gian, nhịp có thể liên tục hoặc từng cơn; về đáp ứng, có thể chỉ chậm lúc nghỉ hoặc kèm không đáp ứng tần số khi gắng sức. Phân loại giúp quyết định chỉ cần theo dõi, điều chỉnh thuốc và bệnh nền, hay cần đánh giá máy tạo nhịp.
Nhịp chậm xoang thường gặp ở người luyện tập sức bền, trong giấc ngủ và ở người cao tuổi. Tần suất tăng khi dùng thuốc chẹn beta, một số thuốc chẹn kênh canxi, digoxin hoặc thuốc chống loạn nhịp. Dữ liệu cộng đồng Việt Nam về nhịp chậm xoang có triệu chứng còn hạn chế; tỷ lệ phát hiện phụ thuộc cách đo và thời gian theo dõi.
Nhịp chậm xoang hình thành khi tốc độ khử cực tự phát của nút xoang giảm dưới tác động thần kinh tự chủ, thuốc, rối loạn chuyển hóa hoặc tổn thương mô tạo nhịp. Đây không phải tình trạng lây truyền hay có đường xâm nhập từ môi trường.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Nhịp chậm xoang
Nguyên nhân sinh lý gồm ngủ, nghỉ sâu và thích nghi ở vận động viên. Nguyên nhân có thể đảo ngược gồm thuốc làm chậm nhịp, suy giáp, hạ thân nhiệt, thiếu oxy, rối loạn điện giải, nhiễm trùng nặng, tăng áp lực nội sọ và ngưng thở khi ngủ. Nguyên nhân tim mạch gồm thiếu máu nút xoang, viêm cơ tim, thoái hóa hệ dẫn truyền và hội chứng nút xoang bệnh lý. Cần phân biệt thuốc là nguyên nhân thật sự hay chỉ làm bộc lộ bệnh dẫn truyền sẵn có.
Yếu tố không thay đổi được gồm tuổi cao, bệnh tim bẩm sinh hoặc sẹo sau phẫu thuật và thoái hóa hệ dẫn truyền. Yếu tố có thể điều chỉnh gồm dùng nhiều thuốc làm chậm nhịp, suy giáp chưa điều trị, ngưng thở khi ngủ, rối loạn điện giải và thiếu oxy. Vận động sức bền làm tăng khả năng có nhịp chậm sinh lý nhưng không đồng nghĩa bệnh.
Người cao tuổi, người có bệnh mạch vành, sau phẫu thuật tim, người dùng thuốc kiểm soát nhịp hoặc huyết áp, người suy giáp và người có ngưng thở khi ngủ dễ xuất hiện nhịp chậm đáng kể. Người có ngất, té ngã không rõ nguyên nhân hoặc không tăng nhịp khi vận động cần được đánh giá sớm.
Triệu chứng và dấu hiệu của Nhịp chậm xoang
Nhịp chậm xoang có thể hoàn toàn không gây triệu chứng và được phát hiện tình cờ. Khi cung lượng tim không đủ, biểu hiện thường tăng lúc đứng lên, đi bộ nhanh hoặc hoạt động cần tăng nhịp. Người cao tuổi có thể chỉ giảm tỉnh táo, mệt hoặc té ngã; trẻ em có thể bú kém hoặc giảm hoạt động thay vì mô tả chóng mặt.
- Mệt và yếu: xuất hiện do tim không tăng cung lượng phù hợp với nhu cầu.
- Chóng mặt: thường rõ khi đứng lên hoặc vận động.
- Giảm khả năng gắng sức: đi bộ hoặc leo cầu thang dễ hụt hơi hơn trước.
- Hồi hộp hoặc cảm giác tim đập chậm: có thể nhận thấy khi nghỉ yên.
- Khó tập trung: gặp khi tưới máu não giảm nhẹ kéo dài.
- Ngất: gợi ý giảm tưới máu não rõ hoặc có rối loạn dẫn truyền kèm theo.
- Đau ngực: có thể xảy ra ở người bệnh mạch vành khi cung lượng tim giảm.
- Khó thở khi nằm hoặc phù: cần đánh giá suy tim hay bệnh tim nền.
- Lú lẫn cấp: đặc biệt đáng lưu ý ở người cao tuổi.
Nên đặt lịch khám: khi mạch thường xuyên chậm kèm mệt, giảm sức bền hoặc đang dùng thuốc ảnh hưởng nhịp. Cần khám trong ngày: khi có chóng mặt mới xuất hiện, gần ngất, huyết áp thấp hoặc nhịp chậm rõ sau thay đổi thuốc. Cần tái khám sớm: nếu đã theo dõi nhưng triệu chứng tăng, có té ngã hoặc thiết bị ghi nhận khoảng ngừng nhịp.
Gọi 115 hoặc đến cấp cứu khi nhịp chậm kèm ngất, khó thở nặng, đau ngực kéo dài, lú lẫn, co giật, da lạnh ẩm hoặc huyết áp tụt. Không tự lái xe khi choáng. Không tự uống thêm thuốc tim, caffeine liều cao hoặc thử biện pháp kích thích để làm nhịp nhanh lên; xử trí nhịp chậm không ổn định cần nhân viên y tế và thiết bị theo dõi.
Chẩn đoán Nhịp chậm xoang
Bác sĩ xác nhận nhịp xoang bằng điện tâm đồ, sau đó đánh giá triệu chứng có trùng thời điểm nhịp chậm hay không. Holter hoặc máy theo dõi dài ngày hữu ích khi triệu chứng từng cơn. Xét nghiệm tìm nguyên nhân chuyển hóa và rà soát toàn bộ thuốc là bước quan trọng. Siêu âm tim được chỉ định khi nghi bệnh cấu trúc. Không tự kết luận bệnh chỉ từ một lần đo mạch thấp trong lúc ngủ hoặc nghỉ.
Khám thường gồm đo mạch, huyết áp ở tư thế phù hợp, độ bão hòa oxy, nghe tim phổi và tìm dấu hiệu suy tim, hạ thân nhiệt hoặc bệnh tuyến giáp. Bác sĩ hỏi về ngất, thời điểm triệu chứng, mức vận động, thuốc kê đơn và không kê đơn, ngưng thở khi ngủ và tiền sử phẫu thuật tim.
Xét nghiệm có thể gồm điện giải, chức năng thận, đường huyết, chức năng tuyến giáp và công thức máu tùy bối cảnh. Dấu ấn tim được dùng khi nghi hội chứng vành cấp hoặc viêm cơ tim. Khí máu và xét nghiệm nhiễm trùng chỉ cần trong tình trạng cấp. Xét nghiệm giúp tìm nguyên nhân đảo ngược nhưng không thay thế điện tâm đồ.
Siêu âm tim đánh giá chức năng co bóp, van tim và cấu trúc nếu có triệu chứng, tiếng thổi hoặc điện tâm đồ bất thường khác. Các phương tiện như chụp mạch vành hoặc cộng hưởng từ tim chỉ dùng khi nghi thiếu máu cơ tim, viêm hoặc sẹo. Nhịp chậm sinh lý không triệu chứng thường không cần chẩn đoán hình ảnh mở rộng.
Điện tâm đồ cho thấy nhịp đều hoặc gần đều, mỗi sóng P có hình thái xoang và dẫn truyền xuống thất, với tần số thấp. Ngưỡng dưới 50 nhịp/phút thường được dùng trong hướng dẫn về nhịp chậm, nhưng điều trị không dựa trên ngưỡng đơn độc. Chẩn đoán có ý nghĩa lâm sàng khi có tương quan giữa nhịp chậm và triệu chứng hoặc khi nhịp không tăng phù hợp với gắng sức.
Điều trị Nhịp chậm xoang
Người không triệu chứng và có nhịp chậm sinh lý thường không cần điều trị. Khi có triệu chứng, ưu tiên xử lý nguyên nhân đảo ngược như thuốc, suy giáp, thiếu oxy, rối loạn điện giải hoặc ngưng thở khi ngủ. Nhịp chậm không ổn định cần xử trí cấp cứu tại cơ sở y tế. Máy tạo nhịp được cân nhắc khi triệu chứng liên quan rõ với nhịp chậm do bệnh nút xoang hoặc rối loạn dẫn truyền không thể sửa bằng biện pháp khác.
Không có thuốc uống dài hạn phù hợp cho mọi trường hợp nhịp chậm xoang. Trong cấp cứu, nhân viên y tế có thể dùng thuốc tăng nhịp theo phác đồ và theo dõi liên tục. Điều trị suy giáp, rối loạn điện giải hoặc nhiễm trùng được thực hiện theo nguyên nhân. Thuốc đang dùng có thể cần giảm, đổi hoặc ngừng nhưng chỉ dưới hướng dẫn bác sĩ vì ngừng đột ngột một số thuốc có thể gây hại.
Không có thuốc uống dài hạn phù hợp cho mọi trường hợp nhịp chậm xoang. Trong cấp cứu, nhân viên y tế có thể dùng thuốc tăng nhịp theo phác đồ và theo dõi liên tục. Điều trị suy giáp, rối loạn điện giải hoặc nhiễm trùng được thực hiện theo nguyên nhân. Thuốc đang dùng có thể cần giảm, đổi hoặc ngừng nhưng chỉ dưới hướng dẫn bác sĩ vì ngừng đột ngột một số thuốc có thể gây hại.
Tạo nhịp tạm thời qua da hoặc đường tĩnh mạch có thể được dùng khi nhịp chậm gây mất ổn định và không đáp ứng ban đầu. Máy tạo nhịp vĩnh viễn được cân nhắc khi có triệu chứng liên quan nhịp chậm không đảo ngược. Lựa chọn loại máy và vị trí điện cực phụ thuộc chức năng tim, bệnh dẫn truyền và nhu cầu tạo nhịp dự kiến.
Người bệnh nên uống đủ nước theo chỉ định, ngủ đủ, đứng lên từ từ nếu hay chóng mặt và điều trị ngưng thở khi ngủ nếu có. Cần mang danh sách thuốc khi đi khám. Vận động được điều chỉnh theo triệu chứng; nghỉ hoàn toàn kéo dài không có lợi nếu bác sĩ không yêu cầu.
Theo dõi tập trung vào ngất, chóng mặt, khả năng gắng sức, mạch và huyết áp, cùng dữ liệu điện tâm đồ hoặc thiết bị theo dõi. Sau điều chỉnh thuốc cần đánh giá cả triệu chứng bệnh nền. Người có máy tạo nhịp cần kiểm tra định kỳ pin, điện cực và tỷ lệ tạo nhịp. Bất kỳ ngất mới hoặc khó thở tăng đều cần liên hệ sớm.
Nhịp chậm do thuốc, suy giáp hoặc rối loạn điện giải có thể cải thiện sau khi nguyên nhân được xử lý, nhưng thời gian khác nhau. Nhịp chậm sinh lý chỉ cần theo dõi. Bệnh hệ dẫn truyền thường kéo dài và có thể cần máy tạo nhịp lâu dài. Không thể dự đoán thời điểm hồi phục chỉ từ tần số tim ban đầu.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Nhịp chậm có triệu chứng có thể gây ngất, té ngã, chấn thương, tụt huyết áp, thiếu máu cơ tim hoặc suy tim. Nhịp rất chậm có thể tiến triển thành ngừng tim trong bối cảnh nặng. Biến chứng điều trị gồm tụt huyết áp do thuốc và nhiễm trùng, chảy máu hoặc vấn đề điện cực sau đặt máy tạo nhịp.
Tiên lượng tốt nếu nhịp chậm là sinh lý hoặc do nguyên nhân đảo ngược. Khi liên quan thoái hóa nút xoang hay hệ dẫn truyền, triệu chứng thường được kiểm soát hiệu quả bằng máy tạo nhịp nếu có chỉ định, nhưng bệnh tim nền vẫn quyết định nguy cơ lâu dài. Không thể suy ra tuổi thọ chỉ từ một con số nhịp tim.
Nhịp chậm có thể tái xuất hiện khi dùng lại thuốc gây chậm nhịp, suy giáp chưa ổn định hoặc ngưng thở khi ngủ không được điều trị. Bệnh nút xoang thường tiến triển theo thời gian. Tái khám, rà soát thuốc và theo dõi triệu chứng giúp phát hiện sớm nhưng không bảo đảm ngăn mọi đợt nhịp chậm.
Không phòng được hoàn toàn nhịp chậm do tuổi hoặc thoái hóa dẫn truyền. Có thể giảm nguy cơ bằng dùng thuốc đúng chỉ định, không tự phối hợp thuốc làm chậm nhịp, điều trị suy giáp và ngưng thở khi ngủ, kiểm soát bệnh mạch vành và đi khám khi có ngất hoặc giảm sức bền mới xuất hiện.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Nhịp chậm xoang
Không có thực phẩm đặc hiệu làm tăng nhịp an toàn. Chế độ ăn nên phù hợp bệnh tim nền, huyết áp, thận và đái tháo đường. Không tự uống nước tăng lực, dùng nhiều caffeine hoặc bổ sung điện giải để chữa nhịp chậm. Người có chóng mặt cần trao đổi về lượng nước và muối vì khuyến nghị khác nhau nếu có suy tim hoặc bệnh thận.
Người không triệu chứng có thể duy trì vận động phù hợp. Nếu chóng mặt, gần ngất hoặc nhịp không tăng khi gắng sức, cần tạm tránh lái xe, làm việc trên cao và tập cường độ cao cho đến khi được đánh giá. Vận động viên có nhịp chậm sinh lý vẫn cần khám nếu xuất hiện giảm thành tích hoặc ngất.
Có thể ghi mạch lúc nghỉ, lúc có triệu chứng và sau vận động nhẹ, kèm huyết áp nếu có máy phù hợp. Thiết bị đeo có thể hỗ trợ phát hiện xu hướng nhưng dễ sai khi tín hiệu kém. Không đánh thức bản thân nhiều lần để đo nhịp ban đêm. Nhật ký thuốc và triệu chứng hữu ích hơn một số đo đơn lẻ.
- Không tự ngừng thuốc huyết áp hoặc thuốc tim khi thấy mạch chậm.
- Không dùng nước tăng lực hay thuốc kích thích để tự nâng nhịp.
- Không lái xe hoặc làm việc nguy hiểm khi đang chóng mặt, gần ngất.
- Không bỏ qua ngất hoặc lú lẫn ở người cao tuổi.
- Không dựa vào một lần đo nhịp thấp để tự kết luận cần máy tạo nhịp.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Nhịp chậm ở trẻ phụ thuộc tuổi, giấc ngủ và mức vận động; ngưỡng của người lớn không áp dụng trực tiếp. Trẻ luyện tập có thể có nhịp chậm sinh lý. Bú kém, tím, lừ đừ, ngất hoặc nhịp chậm sau phẫu thuật tim cần đánh giá tim mạch nhi. Điều trị và chỉ định máy tạo nhịp phải cá thể hóa theo tuổi và bệnh bẩm sinh.
Người cao tuổi thường biểu hiện bằng mệt, lú lẫn, té ngã hoặc giảm khả năng đi lại hơn là hồi hộp. Đa thuốc và suy thận làm tăng tích lũy thuốc gây chậm nhịp. Cần cân bằng lợi ích điều trị bệnh nền với nguy cơ tụt huyết áp và té ngã; mục tiêu nhịp không giống nhau cho mọi người.
Nhịp chậm nhẹ không triệu chứng có thể được theo dõi, nhưng ngất, khó thở, đau ngực hoặc bệnh tim bẩm sinh cần phối hợp tim mạch và sản khoa. Nguyên nhân như suy giáp, rối loạn điện giải và thuốc phải được rà soát. Không tự ngừng thuốc trong thai kỳ; chỉ định tạo nhịp được cân nhắc theo mức độ mất ổn định và nguy cơ mẹ–thai.
Việc dùng thuốc liên quan nhịp chậm trong thời kỳ cho con bú cần đánh giá từng hoạt chất và tình trạng của mẹ. Máy tạo nhịp không cản trở cho bú. Không mặc định ngừng cho bú khi cần điều trị; bác sĩ có thể lựa chọn thuốc phù hợp và theo dõi trẻ nếu cần.
Nhiễm trùng, viêm cơ tim, rối loạn điện giải và tương tác thuốc ở người suy giảm miễn dịch có thể gây nhịp chậm. Biểu hiện có thể không điển hình nên ngưỡng đi khám thấp hơn, nhất là khi có sốt, khó thở, tụt huyết áp hoặc thay đổi ý thức. Cần lưu ý nguy cơ nhiễm trùng nếu đặt thiết bị tim.
Suy giáp, bệnh mạch vành, suy tim, bệnh thận, ngưng thở khi ngủ và bệnh thần kinh tự chủ ảnh hưởng nguyên nhân và điều trị. Người dùng thuốc chẹn beta, digoxin, một số thuốc chẹn kênh canxi hoặc chống loạn nhịp cần rà soát liều và chức năng thận. Không tự thay đổi thuốc vì có thể làm bệnh nền mất kiểm soát.
Nhịp chậm sau phẫu thuật có thể do thuốc mê, rối loạn điện giải, thiếu oxy hoặc tổn thương hệ dẫn truyền, đặc biệt sau phẫu thuật tim. Trường hợp mới xuất hiện cần được theo dõi tại cơ sở y tế. Một số người chỉ cần tạo nhịp tạm thời, trong khi block kéo dài có thể cần máy vĩnh viễn.
Câu hỏi thường gặp về Nhịp chậm xoang
Nhịp chậm xoang không phải lúc nào cũng nguy hiểm. Nhịp thấp khi ngủ hoặc ở người luyện tập có thể là sinh lý nếu không có triệu chứng. Nguy cơ tăng khi nhịp chậm gây ngất, chóng mặt, lú lẫn, đau ngực, khó thở hoặc huyết áp thấp, hoặc khi liên quan block dẫn truyền và bệnh tim nền. Bác sĩ đánh giá bối cảnh, điện tâm đồ và mối liên hệ giữa triệu chứng với nhịp; không thể kết luận mức độ chỉ từ một con số trên máy đo tại nhà.
Phần lớn người có nhịp chậm xoang không cần máy tạo nhịp. Thiết bị thường được cân nhắc khi triệu chứng liên quan rõ với nhịp chậm do bệnh nút xoang hoặc rối loạn dẫn truyền không thể đảo ngược. Không có một ngưỡng nhịp tối thiểu duy nhất bắt buộc đặt máy cho mọi người. Trước quyết định, bác sĩ sẽ rà soát thuốc, suy giáp, điện giải, ngưng thở khi ngủ và theo dõi nhịp dài ngày. Lợi ích phải được cân bằng với rủi ro thủ thuật và nhu cầu tạo nhịp lâu dài.
Người không triệu chứng và được xác định nhịp chậm sinh lý thường có thể tập luyện. Tuy nhiên, nên dừng tập và đi khám nếu xuất hiện chóng mặt, gần ngất, đau ngực, khó thở hoặc nhịp không tăng khi gắng sức. Người mới bắt đầu tập, có bệnh tim nền hoặc dùng thuốc làm chậm nhịp cần được tư vấn cường độ phù hợp. Không nên cố tập nặng để thử xem nhịp có tăng hay không khi chưa rõ nguyên nhân.
Nhịp chậm có thể cải thiện nếu nguyên nhân là thuốc, suy giáp, rối loạn điện giải, hạ thân nhiệt hoặc thiếu oxy và các yếu tố này được xử lý. Nhịp chậm khi ngủ hoặc ở vận động viên không cần phải “hết” nếu là sinh lý. Ngược lại, thoái hóa nút xoang và hệ dẫn truyền thường kéo dài hoặc tiến triển. Vì vậy, cần xác định nguyên nhân thay vì chờ tự hết, đặc biệt khi có ngất, giảm sức bền hoặc té ngã.
Không có món ăn nào điều trị trực tiếp nhịp chậm xoang. Chế độ ăn nên hỗ trợ kiểm soát bệnh nền như tăng huyết áp, bệnh mạch vành, suy tim, bệnh thận và đái tháo đường. Không tự bổ sung kali, magiê hoặc dùng nhiều caffeine vì cả thiếu và thừa điện giải đều có thể gây rối loạn nhịp, còn chất kích thích có thể làm huyết áp và giấc ngủ xấu đi. Lượng muối và nước cần cá thể hóa nếu có suy tim hoặc bệnh thận.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

