Galactosemia là nhóm rối loạn di truyền khiến cơ thể không chuyển hóa bình thường galactose, một đường tạo ra khi tiêu hóa lactose trong sữa. Thể cổ điển do thiếu enzyme GALT có thể biểu hiện vài ngày sau khi trẻ bú sữa chứa lactose, với bú kém, nôn, vàng da, gan to, chảy máu, hạ đường huyết và nhiễm khuẩn huyết do E. coli. Các thể khác có thể chủ yếu gây đục thủy tinh thể hoặc nhẹ hơn. Xét nghiệm sàng lọc sơ sinh, hoạt tính enzyme hồng cầu, galactose-1-phosphate và phân tích gene giúp xác định thể bệnh; kết quả enzyme có thể sai lệch sau truyền máu. Khi nghi galactosemia cổ điển, ngừng nguồn lactose theo chỉ đạo y tế và chuyển trẻ đến chuyên khoa chuyển hóa là việc khẩn. Điều trị sớm giúp phòng suy gan và nhiễm trùng cấp, nhưng biến chứng ngôn ngữ, nhận thức, xương hoặc buồng trứng vẫn có thể xảy ra dù tuân thủ tốt.
Galactosemia là bệnh gì?
Galactosemia là nhóm bệnh chuyển hóa carbohydrate do thiếu một enzyme trong con đường Leloir, con đường chuyển galactose thành các chất cơ thể sử dụng được. Galactose chủ yếu đến từ lactose trong sữa, nhưng cơ thể cũng tự tạo một phần. Thể cổ điển thường do thiếu nghiêm trọng galactose-1-phosphate uridylyltransferase, gọi tắt GALT. Galactose-1-phosphate, galactose và galactitol tích tụ, gây độc cho gan, não, thận và mắt.
Không phải mọi kết quả galactose tăng đều là galactosemia cổ điển. Thiếu galactokinase, thiếu UDP-galactose 4-epimerase và thiếu galactose mutarotase tạo các thể khác; bệnh gan, sinh non hoặc truyền dinh dưỡng cũng có thể làm galactose tăng thứ phát. Biến thể Duarte làm hoạt tính GALT giảm một phần và thường có ý nghĩa lâm sàng khác thể cổ điển. Xác định đúng enzyme và gene quyết định mức hạn chế ăn cùng kế hoạch theo dõi.
| Tên bệnh | Galactosemia |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Galactosemia |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Rối loạn chuyển hóa galactose; galactosemia cổ điển; thiếu GALT; galactosemia type I |
| Mã ICD-10 | E74.2 – Rối loạn chuyển hóa galactose, bao gồm galactosemia |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Bệnh chuyển hóa bẩm sinh; rối loạn chuyển hóa carbohydrate; di truyền y học, gan mật và nhi khoa chuyển hóa |
| Cơ quan ảnh hưởng | Gan, hệ thần kinh, mắt, thận và hệ đông máu có thể bị ảnh hưởng cấp; về lâu dài có thể liên quan ngôn ngữ, nhận thức, xương và chức năng buồng trứng. |
| Tính chất bệnh | Nhóm bệnh di truyền lặn trên nhiễm sắc thể thường, mạn tính và không lây; galactosemia cổ điển do thiếu GALT là thể cấp cứu ở trẻ sơ sinh. |
| Mức độ phổ biến | Hiếm gặp; tần suất thay đổi theo quần thể và loại biến thể. Galactosemia cổ điển được phát hiện chủ yếu qua sàng lọc sơ sinh ở các quốc gia có chương trình phù hợp. Số liệu Việt Nam còn hạn chế. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Galactosemia
Lactose được phân giải thành glucose và galactose. Galactose lần lượt được galactokinase phosphoryl hóa, GALT chuyển galactose-1-phosphate với UDP-glucose, rồi GALE tái tạo UDP-glucose. Khi GALT thiếu, galactose-1-phosphate tích tụ trong tế bào, làm rối loạn phosphate, năng lượng, glycosyl hóa và đáp ứng stress. Galactose dư còn được chuyển thành galactitol, chất giữ nước gây phù thấu kính và đục thủy tinh thể.
Gan trẻ sơ sinh chịu tải galactose lớn từ sữa nên dễ suy chức năng, rối loạn đông máu và tăng nguy cơ nhiễm E. coli. Hạn chế lactose làm giảm nhanh nguồn galactose ngoại sinh, nhưng cơ thể vẫn tổng hợp galactose nội sinh. Điều này giải thích vì sao một số biến chứng phát triển, ngôn ngữ và buồng trứng có thể xuất hiện dù chế độ ăn được tuân thủ tốt.
Phân loại theo enzyme gồm type I do thiếu GALT, type II do thiếu galactokinase GALK1, type III do thiếu GALE và type IV do thiếu GALM. Type I được chia thành galactosemia cổ điển, biến thể lâm sàng và biến thể sinh hóa dựa trên hoạt tính enzyme, chất chuyển hóa và nguy cơ biến chứng.
Thiếu GALT cổ điển gây bệnh sơ sinh đa cơ quan. Thiếu GALK1 thường nổi bật với đục thủy tinh thể. Thiếu GALE có thể chỉ giới hạn ở hồng cầu hoặc nặng toàn thân giống thể cổ điển. Thiếu GALM thường gây tăng galactose và đục thủy tinh thể với mức độ thay đổi. Biến thể Duarte không nên được quản lý như thể cổ điển nếu chưa có đánh giá chuyên khoa.
Galactosemia gặp ở cả hai giới vì di truyền lặn trên nhiễm sắc thể thường. Tần suất thể cổ điển khác nhau giữa quần thể, thường được báo cáo ở mức một trường hợp trên vài chục nghìn đến hơn một trăm nghìn trẻ sinh sống. Một số biến thể GALT phổ biến hơn ở người gốc châu Âu hoặc châu Phi.
Triệu chứng thể cổ điển thường bắt đầu trong tuần đầu sau khi trẻ nhận sữa chứa lactose. Type II hoặc biến thể nhẹ có thể được phát hiện muộn qua đục thủy tinh thể. Chương trình sàng lọc không giống nhau giữa quốc gia; một số nơi đo hoạt tính GALT, nơi khác đo tổng galactose. Chưa có dữ liệu đại diện về tỷ lệ mắc ở Việt Nam.
Bệnh không lây. Trẻ nhận một biến thể gây bệnh từ mỗi cha mẹ theo kiểu lặn trên nhiễm sắc thể thường. Sau khi sinh, lactose trong sữa được phân giải thành galactose; con đường enzyme bị tắc làm chất chuyển hóa tăng nhanh. Mỗi thai kỳ của cặp cha mẹ cùng mang biến thể có nguy cơ tái diễn độc lập. Xét nghiệm người mang gene và tư vấn di truyền giúp xác định nguy cơ chính xác cho gia đình.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Galactosemia
Nguyên nhân nền là hai biến thể gây bệnh ở GALT, GALK1, GALE hoặc GALM, tùy thể. Galactosemia cổ điển thường do hoạt tính GALT gần như không còn. Cha mẹ mang một biến thể thường không có triệu chứng.
Bú sữa mẹ hoặc sữa công thức chứa lactose không gây ra biến thể di truyền, nhưng cung cấp galactose làm bệnh cấp bộc lộ. Truyền máu không gây bệnh nhưng có thể che lấp thiếu GALT trong xét nghiệm hồng cầu. Bệnh gan, nhiễm trùng, sinh non hoặc dinh dưỡng tĩnh mạch có thể gây tăng galactose thứ phát và cần phân biệt.
Yếu tố không thay đổi được gồm anh chị em mắc galactosemia, cha mẹ cùng mang biến thể, quan hệ huyết thống và thuộc quần thể có biến thể sáng lập. Tiền sử trẻ sơ sinh trong gia đình tử vong vì suy gan hoặc nhiễm khuẩn không rõ nguyên nhân cần được lưu ý.
Yếu tố làm tăng mức độ cấp gồm tiếp tục nhận lactose khi chưa chẩn đoán, chậm xử trí nhiễm trùng, sinh non, mất nước và bệnh gan đồng thời. Về dài hạn, khẩu phần quá hạn chế hoặc thiếu canxi, vitamin D có thể làm xương yếu; đây là nguy cơ do quản lý không cân đối chứ không phải nguyên nhân bệnh.
Trẻ có sàng lọc GALT giảm hoặc tổng galactose tăng, trẻ vàng da và bú kém sau vài ngày uống sữa, cùng anh chị em của ca bệnh là nhóm cần đánh giá khẩn. Trẻ đã truyền máu cần xét nghiệm bằng phương pháp không phụ thuộc hồng cầu, thường là phân tích gene hoặc chất chuyển hóa phù hợp.
Người thiếu GALT cổ điển có nguy cơ biến chứng ngôn ngữ, nhận thức, vận động, xương và suy buồng trứng nguyên phát dù không còn triệu chứng gan. Phụ nữ tuổi sinh sản và trẻ có khó nói hoặc khó học cần theo dõi chuyên biệt.
Triệu chứng và dấu hiệu của Galactosemia
Galactosemia cổ điển thường xuất hiện sau khi trẻ bắt đầu bú: ăn kém, nôn, sụt cân, vàng da và lừ đừ. Bệnh có thể tiến triển nhanh thành suy gan, rối loạn đông máu, hạ đường huyết, phù, nhiễm khuẩn huyết hoặc tổn thương thận. Đục thủy tinh thể có thể xuất hiện do galactitol.
Sau khi loại lactose, triệu chứng cấp thường cải thiện, nhưng một số trẻ về sau có khó phát âm, chậm ngôn ngữ, khó học, run hoặc mất điều hòa. Type II có thể chủ yếu biểu hiện đục thủy tinh thể mà không suy gan. Type III và IV thay đổi từ phát hiện sinh hóa đến bệnh đa hệ. Không có một triệu chứng riêng lẻ đủ để xác định thể.
- Bú kém và nôn: thường xuất hiện trong những ngày đầu nhận sữa chứa lactose.
- Vàng da, gan to: phản ánh tổn thương tế bào gan và ứ mật.
- Chậm tăng cân: do ăn kém, nôn và bệnh gan toàn thân.
- Lừ đừ hoặc kích thích: có thể liên quan nhiễm trùng, hạ đường huyết hoặc suy gan.
- Chảy máu, bầm tím: gợi ý rối loạn đông máu do gan.
- Đục thủy tinh thể: có thể gặp ở nhiều thể, đặc biệt thiếu galactokinase.
- Khó nói hoặc khó học về sau: có thể tồn tại dù điều trị sớm và tuân thủ tốt.
- Co giật, phù não hoặc hôn mê trong suy gan hoặc nhiễm khuẩn nặng.
- Rối loạn vận động như run, loạn trương lực và mất điều hòa ở một số người lớn.
- Suy buồng trứng nguyên phát với dậy thì muộn, kinh thưa hoặc vô kinh ở nữ mắc thể cổ điển.
- Giảm mật độ xương và gãy xương có thể xuất hiện do nhiều yếu tố, gồm dinh dưỡng và nội tiết.
Nên đặt lịch khám: khi trẻ có đục thủy tinh thể, chậm ngôn ngữ, khó học hoặc gia đình có người mắc galactosemia. Cần khám trong ngày: khi trẻ sơ sinh bú kém, nôn, vàng da tăng, sụt cân hoặc kết quả sàng lọc bất thường, ngay cả khi chưa sốt. Cần tái khám sớm: khi chế độ ăn khó thực hiện, trẻ tăng trưởng kém, xuất hiện run, kinh nguyệt bất thường hoặc kết quả galactose-1-phosphate thay đổi. Vàng da kèm lừ đừ, chảy máu hoặc sốt cần cấp cứu.
- Trẻ sơ sinh vàng da tăng nhanh, bú rất kém, nôn liên tục hoặc khó đánh thức.
- Sốt hoặc hạ thân nhiệt, da tái, thở nhanh, tay chân lạnh, gợi ý nhiễm khuẩn huyết.
- Chảy máu rốn, nôn ra máu, đi ngoài phân đen hoặc bầm tím lan rộng.
- Bụng chướng, phù, tiểu ít, co giật hoặc giảm ý thức.
- Hạ đường huyết biểu hiện run, vã mồ hôi, tím tái hoặc co giật.
Gọi 115 hoặc đến cơ sở cấp cứu ngay. Không tự lái xe khi trẻ hoặc người bệnh nặng và không trì hoãn để đổi sữa nhiều lần tại nhà.
Chẩn đoán Galactosemia
Sàng lọc sơ sinh có thể đo hoạt tính GALT, tổng galactose hoặc cả hai. Kết quả bất thường cần xác nhận nhanh bằng hoạt tính GALT hồng cầu, galactose-1-phosphate hồng cầu và xét nghiệm gene. Nếu trẻ đang có triệu chứng, loại lactose theo hướng dẫn và điều trị hỗ trợ không nên chờ đủ kết quả.
Truyền hồng cầu làm xét nghiệm hoạt tính GALT và galactose-1-phosphate hồng cầu không đáng tin trong một thời gian; khi đó bác sĩ dựa nhiều hơn vào gene, galactose máu hoặc nước tiểu và hồ sơ trước truyền. Chẩn đoán cần phân biệt type II, III, IV, biến thể Duarte và tăng galactose thứ phát do bệnh gan hoặc sinh non.
Bác sĩ hỏi thời điểm bắt đầu bú, loại sữa, số lần nôn, phân, nước tiểu, sốt, truyền máu và kết quả sàng lọc. Tiền sử anh chị em tử vong sơ sinh, đục thủy tinh thể hoặc bệnh gan không rõ nguyên nhân được khai thác.
Khám tập trung vào mức tỉnh táo, vàng da, gan lách, bụng chướng, phù, mất nước, dấu chảy máu, tuần hoàn và nhiễm trùng. Khám mắt đánh giá phản xạ đỏ và thủy tinh thể. Về lâu dài, bác sĩ theo dõi tăng trưởng, phát triển, lời nói, vận động, xương và dậy thì.
Hoạt tính GALT hồng cầu: giảm sâu trong thể cổ điển, nhưng không diễn giải được sau truyền máu. Galactose-1-phosphate hồng cầu: tăng khi đang nhận galactose và hỗ trợ theo dõi, song không dự đoán hoàn toàn biến chứng dài hạn. Tổng galactose máu: hữu ích trong sàng lọc nhưng cũng tăng ở bệnh gan.
Xét nghiệm gene GALT, GALK1, GALE hoặc GALM xác định thể. Trong bệnh cấp cần kiểm tra glucose, bilirubin, men gan, đông máu, điện giải, chức năng thận, công thức máu và cấy máu. Canxi, vitamin D, hormone sinh dục và đánh giá dinh dưỡng được chỉ định theo tuổi.
Siêu âm bụng có thể đánh giá gan, lách, dịch ổ bụng và biến chứng nhưng không xác nhận galactosemia. Đo mật độ xương được cân nhắc trong theo dõi dài hạn theo tuổi và yếu tố nguy cơ. MRI não không làm thường quy; chỉ dùng khi có co giật, rối loạn vận động hoặc cần loại trừ nguyên nhân khác.
Khám mắt bằng đèn khe là phương pháp phù hợp để phát hiện đục thủy tinh thể. Hình ảnh gan bình thường không loại trừ bệnh ở giai đoạn sớm.
Galactosemia cổ điển được chẩn đoán khi hoạt tính GALT hồng cầu giảm nghiêm trọng và galactose-1-phosphate tăng trong bối cảnh phù hợp, hoặc khi xác định hai biến thể GALT gây bệnh. Phân loại biến thể lâm sàng và sinh hóa dựa trên hoạt tính còn lại, kiểu gene, chất chuyển hóa và nguy cơ biến chứng.
Không dùng riêng tổng galactose hoặc triệu chứng vàng da để kết luận vì bệnh gan và sinh non có thể cho kết quả tương tự. Sau truyền máu, cần ưu tiên xét nghiệm gene hoặc phương pháp không phụ thuộc tế bào người cho. Diễn giải phải do phòng xét nghiệm chuyển hóa và bác sĩ chuyên khoa thực hiện.
Điều trị Galactosemia
Khi nghi galactosemia cổ điển ở trẻ sơ sinh, nguyên tắc là ngừng nguồn lactose và galactose chính ngay dưới chỉ đạo y tế, dùng công thức không lactose phù hợp và chuyển đến chuyên khoa chuyển hóa. Đồng thời điều trị nhiễm khuẩn, hạ đường huyết, mất nước, suy gan và rối loạn đông máu.
Về lâu dài, người thiếu GALT cổ điển duy trì chế độ hạn chế lactose từ sữa, bảo đảm đủ canxi, vitamin D và dinh dưỡng. Theo dõi không chỉ dựa trên chất chuyển hóa mà còn gồm lời nói, nhận thức, vận động, xương và chức năng sinh sản. Type II, III, IV và Duarte cần kế hoạch riêng, tránh áp dụng đồng loạt chế độ quá nghiêm ngặt.
Không có thuốc thay thế enzyme GALT trong chăm sóc chuẩn hiện nay. Trong cấp cứu, kháng sinh được dùng sớm khi nghi nhiễm khuẩn huyết, đặc biệt do E. coli; vitamin K, glucose, điện giải, chế phẩm máu hoặc thuốc hỗ trợ gan được cân nhắc theo tình trạng.
Canxi và vitamin D có thể cần bổ sung khi khẩu phần không đủ. Điều trị hormone cho suy buồng trứng nguyên phát hoặc thuốc cho rối loạn vận động được cá thể hóa. Không dùng men lactase, probiotic hoặc thực phẩm bổ sung để thay thế việc loại lactose ở thể cổ điển.
Truyền huyết tương, tiểu cầu hoặc chế phẩm máu có thể cần khi suy gan và chảy máu, nhưng đây là hỗ trợ cấp cứu chứ không điều trị khiếm khuyết enzyme. Đặt đường truyền hoặc chăm sóc hồi sức được thực hiện khi nhiễm khuẩn, sốc hay hạ đường huyết nặng. Cần ghi nhận mọi lần truyền hồng cầu vì sẽ ảnh hưởng diễn giải xét nghiệm GALT sau đó.
Không có phẫu thuật thường quy để chữa galactosemia. Ghép gan hiếm khi được cân nhắc nếu có suy gan tối cấp không hồi phục, nhưng không sửa các biểu hiện ngoài gan và không loại bỏ hoàn toàn galactose nội sinh. Phẫu thuật đục thủy tinh thể có thể cần nếu thị lực bị ảnh hưởng và tổn thương không hồi phục sau kiểm soát galactose.
Quyết định phẫu thuật dựa trên biến chứng cụ thể, không chỉ dựa vào chẩn đoán chuyển hóa.
Chăm sóc dài hạn gồm trị liệu ngôn ngữ sớm, đánh giá học tập, tâm lý, vật lý trị liệu và hoạt động trị liệu khi có khó khăn vận động. Chuyên gia dinh dưỡng hướng dẫn nguồn sữa, thực phẩm chế biến và cách bảo đảm canxi, vitamin D mà không hạn chế quá mức rau quả.
Nữ vị thành niên cần tư vấn dậy thì và sức khỏe sinh sản. Gia đình nên có kế hoạch xử trí khi trẻ nhập viện để tránh vô tình dùng sữa chứa lactose. Hỗ trợ tâm lý giúp giảm gánh nặng của chế độ ăn và theo dõi suốt đời.
Theo dõi gồm tăng trưởng, khẩu phần, galactose-1-phosphate hoặc chỉ số sinh hóa phù hợp, nhưng các xét nghiệm này không dự đoán đầy đủ biến chứng. Khám phát triển, lời nói, khả năng học, vận động và sức khỏe tâm thần cần thực hiện theo mốc tuổi.
Đánh giá xương gồm canxi, vitamin D và mật độ xương khi có chỉ định. Nữ cần theo dõi dậy thì, chu kỳ kinh và dự trữ buồng trứng; tư vấn sinh sản nên bắt đầu sớm. Liên hệ bác sĩ khi trẻ tăng trưởng kém, ăn uống quá hạn chế, run mới xuất hiện hoặc gia đình dự định mang thai.
Galactosemia cổ điển cần chế độ ăn và theo dõi suốt đời. Các triệu chứng cấp do sữa có thể cải thiện trong vài ngày sau loại lactose và điều trị hỗ trợ, nhưng hồi phục gan, đông máu hoặc nhiễm trùng phụ thuộc mức độ ban đầu.
Trị liệu lời nói, học tập, vận động và chăm sóc xương có thể kéo dài nhiều năm. Một số thể nhẹ hoặc biến thể Duarte có nhu cầu điều trị khác; thời gian không nên quyết định chỉ từ tên “galactosemia” mà phải dựa trên enzyme, gene và biểu hiện.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng cấp gồm suy gan, rối loạn đông máu, hạ đường huyết, tổn thương thận, đục thủy tinh thể, nhiễm khuẩn huyết do E. coli, sốc và tử vong. Chậm loại lactose làm nguy cơ tăng nhanh ở trẻ sơ sinh thể cổ điển.
Biến chứng dài hạn có thể gồm rối loạn ngôn ngữ, khó học, giảm chức năng điều hành, run hoặc mất điều hòa, giảm mật độ xương và suy buồng trứng nguyên phát. Chế độ ăn quá nghiêm ngặt có thể gây thiếu canxi, vitamin D và ảnh hưởng chất lượng sống. Các biến chứng dài hạn không hoàn toàn phản ánh mức tuân thủ của gia đình.
Điều trị sớm làm giảm mạnh nguy cơ tử vong, suy gan và nhiễm khuẩn sơ sinh. Trẻ được phát hiện trước triệu chứng thường có kết quả cấp tính tốt hơn. Tuy nhiên, khó khăn lời nói, nhận thức, vận động hoặc chức năng buồng trứng vẫn có thể xuất hiện do cơ chế nội sinh chưa được kiểm soát hoàn toàn bằng chế độ ăn.
Tiên lượng khác nhau giữa GALT cổ điển, biến thể lâm sàng, GALK1, GALE và GALM. Kiểu gene có thể cung cấp thông tin nhưng không dự đoán chắc chắn kết quả cá nhân. Theo dõi chủ động giúp can thiệp sớm và cải thiện chức năng.
Triệu chứng gan cấp có thể tái xuất hiện nếu người thiếu GALT cổ điển nhận lượng lactose đáng kể, đặc biệt ở trẻ nhỏ. Tuy vậy, các vấn đề ngôn ngữ, vận động hoặc buồng trứng thường là tiến triển dài hạn chứ không phải “tái phát” sau từng bữa ăn.
Giảm nguy cơ bằng đọc nhãn, chuẩn bị khi nhập viện, duy trì chế độ đúng mức và xử trí sớm bệnh cấp. Không nên phản ứng với một lần phơi nhiễm nhỏ bằng nhịn ăn hoặc hạn chế cực đoan; cần liên hệ đội chuyển hóa để đánh giá.
Không thể phòng biến thể di truyền, nhưng sàng lọc sơ sinh và loại lactose sớm có thể phòng phần lớn tổn thương cấp. Gia đình có ca bệnh nên xét nghiệm anh chị em, tư vấn người mang gene và thảo luận xét nghiệm trước sinh hoặc trước làm tổ khi đã biết biến thể.
Phòng biến chứng gồm tuân thủ chế độ phù hợp thể bệnh, tiêm chủng, xử trí nhiễm trùng, theo dõi phát triển và xương. Không có vaccine đặc hiệu. Nhân viên y tế cần biết bệnh trước khi kê sữa, thuốc nước hoặc dinh dưỡng có lactose.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Galactosemia
Ở galactosemia cổ điển, nguyên tắc là tránh sữa động vật và sản phẩm chứa lactose hoặc galactose đáng kể. Công thức không lactose phù hợp được dùng cho trẻ sơ sinh theo chuyên gia. Nhiều hướng dẫn cho phép trái cây, rau, đậu và lượng galactose nhỏ từ nguồn không sữa vì hạn chế tuyệt đối không ngăn được galactose nội sinh.
Không tự kiêng mọi thực phẩm có chữ “galactose” hoặc loại bỏ quá mức. Cần bảo đảm canxi, vitamin D, năng lượng và protein. Danh sách sản phẩm thay đổi theo quốc gia; nhãn thuốc, thực phẩm chế biến và chất bổ sung cần được chuyên gia rà soát.
Vận động phù hợp tuổi được khuyến khích để hỗ trợ xương, tim mạch và tâm lý. Người có run, mất điều hòa hoặc giảm mật độ xương cần chọn hoạt động ít nguy cơ ngã và có hướng dẫn phục hồi chức năng. Không cần hạn chế thể thao chỉ vì chẩn đoán nếu sức khỏe ổn định.
Học tập có thể cần hỗ trợ ngôn ngữ, thời gian làm bài hoặc kế hoạch giáo dục cá nhân. Giấc ngủ, dinh dưỡng đều và theo dõi sức khỏe tâm thần giúp cải thiện chức năng hằng ngày.
Gia đình có thể ghi khẩu phần sữa và thực phẩm, tăng trưởng, phân, nôn, vàng da, mức năng lượng và tiến bộ lời nói. Theo dõi nhãn thực phẩm hữu ích, nhưng không cần xét từng lượng galactose vi lượng nếu hướng dẫn chuyên khoa cho phép.
Không có máy đo tại nhà nào thay thế hoạt tính enzyme hoặc galactose-1-phosphate. Khi trẻ sơ sinh bú kém, vàng da, sốt, lừ đừ hoặc chảy máu, cần cấp cứu thay vì thử đổi sữa nhiều lần. Người lớn nên ghi chu kỳ kinh, triệu chứng vận động và gãy xương để báo khi tái khám.
- Không tiếp tục sữa chứa lactose ở trẻ nghi galactosemia cổ điển mà chưa trao đổi khẩn với bác sĩ.
- Không tự áp dụng chế độ kiêng tuyệt đối mọi trái cây, rau hoặc đậu nếu không có chỉ định.
- Không dùng men lactase hoặc probiotic để thay thế công thức không lactose trong thể cổ điển.
- Không dựa vào kết quả GALT hồng cầu sau truyền máu để loại trừ bệnh.
- Không trì hoãn cấp cứu khi trẻ vàng da, bú kém, sốt, chảy máu hoặc giảm ý thức.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Trẻ sơ sinh là nhóm dễ diễn tiến nặng nhất. Nếu sàng lọc hoặc lâm sàng gợi ý thể cổ điển, thay đổi nguồn sữa và đánh giá chuyên khoa phải thực hiện khẩn. Nhiễm khuẩn huyết có thể xảy ra ngay cả khi sốt không rõ.
Sau giai đoạn cấp, trẻ cần đánh giá lời nói, vận động, nhận thức, tăng trưởng và xương định kỳ. Chế độ ăn phải đủ dinh dưỡng; nhà trẻ và trường học cần biết thực phẩm được phép, nhưng không nên cô lập trẻ hoặc hạn chế hoạt động quá mức.
Dữ liệu ở người cao tuổi còn ít. Các vấn đề cần chú ý gồm loãng xương, té ngã, run, rối loạn vận động, suy giảm nhận thức và dinh dưỡng thiếu canxi hoặc protein. Bệnh gan mới xuất hiện ở tuổi cao không nên tự động quy cho galactosemia mà cần tìm nguyên nhân khác.
Đa thuốc làm tăng nguy cơ dùng sản phẩm có lactose làm tá dược, nhưng lượng nhỏ thường cần được đánh giá theo thể bệnh thay vì ngừng thuốc cần thiết. Bác sĩ chuyển hóa và lão khoa nên phối hợp.
Phụ nữ mắc galactosemia cổ điển có nguy cơ suy buồng trứng nguyên phát, nhưng vẫn có thể mang thai tự nhiên hoặc với hỗ trợ. Tư vấn sinh sản sớm giúp đánh giá dự trữ buồng trứng và nguy cơ di truyền của bạn đời. Chế độ ăn khi mang thai cần đủ năng lượng, protein, canxi và vitamin D.
Không có bằng chứng rằng mẹ phải hạn chế galactose cực đoan để bảo vệ thai. Điều chỉnh phải dựa trên thể bệnh và chuyên gia chuyển hóa–sản khoa. Xét nghiệm thai hoặc trẻ sơ sinh phụ thuộc biến thể của cha mẹ và chương trình sàng lọc.
Mẹ mắc galactosemia có thể cân nhắc cho bú nếu sức khỏe và dinh dưỡng phù hợp; bản thân bệnh của mẹ không tự động chống chỉ định. Tuy nhiên, nếu trẻ sơ sinh mắc hoặc đang được đánh giá galactosemia cổ điển, sữa mẹ chứa lactose không phù hợp cho trẻ cho đến khi chuyên gia xác định kế hoạch.
Phân biệt tình trạng của mẹ và của con là rất quan trọng. Mẹ không nên tự ngừng thuốc hoặc hạn chế dinh dưỡng quá mức; trẻ có kết quả sàng lọc bất thường cần được xử trí khẩn.
Suy giảm miễn dịch không làm thay đổi thiếu enzyme, nhưng nhiễm trùng có thể nặng hơn. Ở trẻ sơ sinh thể cổ điển, nguy cơ nhiễm khuẩn huyết đã cao nên biểu hiện lừ đừ, hạ thân nhiệt hoặc ăn kém cần được đánh giá ngay.
Sau ghép hoặc dùng thuốc ức chế miễn dịch, chế độ dinh dưỡng và chức năng gan thận cần theo dõi chặt. Kháng sinh và thuốc khác có thể chứa tá dược, nhưng không được trì hoãn điều trị nhiễm trùng để tìm sản phẩm “không lactose” nếu cấp cứu.
Bệnh gan, thận, đục thủy tinh thể, loãng xương và rối loạn vận động có thể thay đổi mục tiêu chăm sóc. Celiac, dị ứng sữa hoặc chế độ ăn khác làm việc bảo đảm dinh dưỡng khó hơn. Suy buồng trứng nguyên phát cần phối hợp nội tiết và sản khoa.
Tăng galactose do bệnh gan thứ phát phải được phân biệt với bệnh di truyền. Không nên quy mọi triệu chứng mới cho galactosemia; người bệnh vẫn có thể mắc các bệnh phổ biến khác cần điều trị chuẩn.
Sau phẫu thuật, cần bảo đảm dịch truyền, thuốc và dinh dưỡng không chứa lượng lactose không phù hợp với kế hoạch cá nhân. Ăn lại sớm và đủ năng lượng giúp phục hồi. Nếu đã truyền hồng cầu, thông tin này phải được ghi lại vì ảnh hưởng xét nghiệm GALT.
Vàng da, chảy máu hoặc rối loạn ý thức sau mổ cần đánh giá gan, nhiễm trùng và biến chứng phẫu thuật, không chỉ quy cho bệnh chuyển hóa. Người có loãng xương cần phục hồi vận động an toàn.
Câu hỏi thường gặp về Galactosemia
Galactosemia cổ điển có thể đe dọa tính mạng trong những ngày đầu nếu trẻ tiếp tục nhận lactose. Suy gan, rối loạn đông máu, hạ đường huyết và nhiễm khuẩn huyết do E. coli là biến chứng chính. Điều trị sớm bằng nguồn dinh dưỡng phù hợp và chăm sóc cấp cứu làm giảm rõ nguy cơ. Các thể khác thường có mức độ khác nhau, chẳng hạn thiếu galactokinase chủ yếu gây đục thủy tinh thể. Vì vậy cần xác định đúng enzyme và gene, không đánh giá mức nguy hiểm chỉ từ tên bệnh.
Trẻ mắc hoặc nghi galactosemia cổ điển không nên tiếp tục nhận sữa mẹ trong khi chờ đánh giá, vì sữa mẹ chứa lactose tạo galactose. Bác sĩ thường chỉ định công thức không lactose phù hợp ngay khi nghi ngờ. Sau khi xác định thể bệnh, kế hoạch có thể khác với biến thể Duarte hoặc một số thể nhẹ. Không tự pha loãng sữa, đổi nhiều loại sữa hay cho nước đường. Mẹ cần hỗ trợ duy trì hoặc xử lý nguồn sữa theo tư vấn sản–nhi nếu chẩn đoán chưa hoàn tất.
Ở thể cổ điển, trọng tâm là tránh sữa động vật và thực phẩm có lactose hoặc galactose đáng kể. Không phải mọi trái cây, rau và đậu đều phải loại bỏ; nhiều hướng dẫn cho phép các nguồn này vì lượng galactose thấp và cơ thể vẫn tự sản xuất galactose. Kiêng quá mức làm tăng nguy cơ thiếu canxi, vitamin D và giảm chất lượng sống. Danh sách cụ thể phụ thuộc tuổi, thể bệnh và sản phẩm tại địa phương, nên cần chuyên gia dinh dưỡng chuyển hóa hướng dẫn.
Điều trị sớm rất hiệu quả trong phòng suy gan, nhiễm khuẩn và tử vong sơ sinh, nhưng không bảo đảm ngăn mọi vấn đề dài hạn. Một số người vẫn gặp khó nói, khó học, run, giảm mật độ xương hoặc suy buồng trứng dù tuân thủ tốt. Nguyên nhân có thể liên quan galactose nội sinh và cơ chế tế bào ngoài lượng ăn vào. Vì vậy theo dõi phát triển, ngôn ngữ, xương và nội tiết quan trọng ngang với chế độ ăn.
Galactosemia không lây và không phải dị ứng sữa. Đây là bệnh di truyền làm thiếu enzyme chuyển hóa galactose. Dị ứng đạm sữa bò là phản ứng miễn dịch với protein sữa, còn không dung nạp lactose thường do thiếu lactase ở ruột và chủ yếu gây đầy bụng, tiêu chảy. Ba tình trạng có chế độ xử trí khác nhau. Trẻ sơ sinh vàng da, lừ đừ hoặc chảy máu sau bú cần xét nghiệm y khoa khẩn, không nên tự kết luận là dị ứng hay rối loạn tiêu hóa.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

