Chuyển vị đại động mạch d-TGA là dị tật trong đó động mạch chủ xuất phát từ thất phải còn động mạch phổi xuất phát từ thất trái. Hai vòng tuần hoàn vì thế chạy song song: máu nghèo oxy từ cơ thể quay trở lại cơ thể, còn máu giàu oxy từ phổi tiếp tục quay về phổi. Trẻ thường tím rõ sau sinh và chỉ sống được khi máu có thể trộn qua lỗ bầu dục, thông liên nhĩ, thông liên thất hoặc ống động mạch. Siêu âm tim xác định kết nối đại động mạch, vị trí trộn máu, động mạch vành và dị tật phối hợp. Điều trị ban đầu có thể gồm prostaglandin duy trì ống động mạch và phá vách liên nhĩ bằng bóng khi trộn máu không đủ. Phẫu thuật chuyển gốc động mạch thường được thực hiện sớm, sau đó người bệnh cần theo dõi suốt đời về động mạch vành, van động mạch chủ, động mạch phổi và nhịp tim.
Chuyển vị đại động mạch kiểu d (d-TGA) là bệnh gì?
d-TGA là bất tương hợp kết nối thất–động mạch: động mạch chủ đi ra từ thất phải, còn động mạch phổi đi ra từ thất trái. Máu tĩnh mạch từ cơ thể vào tim phải rồi được bơm lại ra cơ thể mà không qua phổi; máu đã nhận oxy từ phổi vào tim trái rồi quay lại phổi. Hai vòng tuần hoàn chỉ hỗ trợ sự sống khi có vị trí trộn máu. Đây là lý do trẻ có thể tím sâu nhưng phổi vẫn nhận nhiều máu. d-TGA cần phân biệt với L-TGA, còn gọi là chuyển vị có sửa chữa bẩm sinh, trong đó có hai lần đảo kết nối và thường không gây tím cấp nếu không có dị tật khác. Tên bài này tập trung vào d-TGA, dạng cần can thiệp sớm ở sơ sinh.

| Tên bệnh | Chuyển vị đại động mạch kiểu d (d-TGA) |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Dextro-transposition of the great arteries |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | d-TGA; D-TGA; chuyển gốc đại động mạch; chuyển vị hoàn toàn hai đại động mạch. Không đồng nghĩa với L-TGA. |
| Mã ICD-10 | Q20.3 – Discordant ventriculoarterial connection, bao gồm d-transposition of great vessels, theo ICD-10 của WHO. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Tim mạch; Tim bẩm sinh; Dị tật tim bẩm sinh tím với hai vòng tuần hoàn song song |
| Cơ quan ảnh hưởng | Kết nối giữa hai thất và động mạch chủ–động mạch phổi bị đảo; động mạch vành, vách tim, đường ra thất trái và chức năng hai thất ảnh hưởng đến điều trị và theo dõi. |
| Tính chất bệnh | Dị tật cấu trúc có từ khi sinh, không lây và thuộc nhóm tim bẩm sinh nguy kịch. Trẻ thường cần thuốc, thủ thuật và phẫu thuật trong những ngày hoặc tuần đầu đời. |
| Mức độ phổ biến | Là một trong các dị tật tim bẩm sinh tím quan trọng ở sơ sinh nhưng tương đối hiếm trong toàn bộ trẻ sinh sống. Bệnh gặp ở nam nhiều hơn nữ trong nhiều hệ thống giám sát. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Chuyển vị đại động mạch kiểu d (d-TGA)
Do sự phát triển và xoắn bất thường của vách nón–thân, hai đại động mạch không bắt chéo theo cách bình thường. Tuần hoàn phổi và hệ thống hoạt động song song thay vì nối tiếp. Lượng oxy đến mô phụ thuộc kích thước và hướng dòng qua thông liên nhĩ, VSD và ống động mạch. Khi lỗ bầu dục hạn chế hoặc ống đóng, độ bão hòa oxy giảm nhanh, gây toan chuyển hóa và tổn thương cơ quan. Prostaglandin duy trì ống có thể tăng trộn máu, còn phá vách liên nhĩ tạo đường trộn trực tiếp ở tầng nhĩ. Sau chuyển gốc động mạch, thất trái đảm nhiệm tuần hoàn hệ thống như bình thường, nhưng chỗ nối mạch và động mạch vành chuyển vị có thể tạo biến chứng lâu dài.
d-TGA thường được mô tả là thể vách liên thất nguyên vẹn, thể kèm thông liên thất, hoặc thể kèm VSD và tắc nghẽn đường ra thất trái. Giải phẫu động mạch vành được phân loại riêng vì quyết định kỹ thuật và nguy cơ phẫu thuật. Có thể kèm hẹp eo động mạch chủ, gián đoạn cung, bất thường van hoặc nhiều lỗ thông. Những trường hợp VSD lớn và hẹp đường ra thất trái có thể cần chiến lược khác phẫu thuật chuyển gốc đơn thuần, chẳng hạn phẫu thuật Rastelli hoặc các biến thể sửa chữa phức tạp.
d-TGA là dị tật nón–thân quan trọng và một trong các nguyên nhân tím nặng thường gặp ở sơ sinh, nhưng chiếm tỷ lệ nhỏ trong tổng số trẻ sinh. Bệnh được ghi nhận ở nam nhiều hơn nữ và thường là dị tật tim tương đối đơn độc so với một số tổn thương nón–thân khác. CDC ước tính gần 1 trên 3.400 trẻ sinh sống tại Hoa Kỳ mắc d-TGA, nhưng tỷ lệ này không đại diện trực tiếp cho Việt Nam. Dữ liệu Việt Nam toàn quốc còn hạn chế và phụ thuộc khả năng chẩn đoán trước sinh.
Không áp dụng theo nghĩa đường lây. Bệnh hình thành trong thai kỳ do kết nối thất–đại động mạch bị đảo. Sau sinh, sự đóng dần của lỗ bầu dục và ống động mạch làm giảm trộn máu, khiến tím và toan chuyển hóa nặng lên.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Chuyển vị đại động mạch kiểu d (d-TGA)
Phần lớn trường hợp không xác định được nguyên nhân cụ thể. d-TGA hình thành khi đại động mạch và phần nón của tim không xoay, kết nối đúng trong giai đoạn phôi. Một số yếu tố gene có thể góp phần nhưng bệnh ít liên quan mất đoạn 22q11.2 hơn tứ chứng Fallot. Đái tháo đường trước mang thai kiểm soát kém là yếu tố nguy cơ đã được ghi nhận. Các yếu tố môi trường và thuốc trong thai kỳ chỉ làm thay đổi nguy cơ chung, không chứng minh nguyên nhân ở từng trẻ.
Không thay đổi được: tiền sử gia đình tim bẩm sinh, dị tật nón–thân hoặc một số biến thể gene hiếm. Có thể điều chỉnh: kiểm soát đái tháo đường trước và trong thai kỳ, tránh rượu, thuốc lá, chất gây nghiện và rà soát thuốc với bác sĩ. Đa số trẻ mắc d-TGA sinh ra từ thai kỳ không có yếu tố nguy cơ rõ.
Thai nhi có bất thường đường ra hoặc hình ảnh hai đại động mạch song song trên siêu âm cần siêu âm tim thai và lập kế hoạch sinh tại trung tâm tim mạch nhi. Trẻ sơ sinh tím sớm nhưng phổi thông khí tốt, SpO2 không cải thiện đủ với oxy hoặc có toan chuyển hóa phải được siêu âm tim khẩn. Trẻ đã phẫu thuật cần chuyển tiếp theo dõi tim bẩm sinh người lớn, kể cả khi không có triệu chứng.
Triệu chứng và dấu hiệu của Chuyển vị đại động mạch kiểu d (d-TGA)
Tím thường xuất hiện trong vài phút hoặc vài giờ đầu sau sinh, mức độ phụ thuộc vị trí trộn máu. Trẻ có VSD lớn hoặc ống động mạch rộng có thể tím nhẹ hơn nhưng dễ suy tim do tăng máu phổi. Khi trộn máu hạn chế, trẻ tím sâu, thở nhanh, bú kém và toan chuyển hóa dù nghe phổi có thể không nhiều ran. Sau phẫu thuật chuyển gốc, trẻ thường hết tím; triệu chứng muộn gồm giảm sức bền, đau ngực, hồi hộp, ngất hoặc khó thở nếu có hẹp mạch, vấn đề vành, hở van hay rối loạn nhịp.
- Tím trung tâm ngay sau sinh: thấy ở môi và lưỡi, thường không cải thiện hoàn toàn chỉ bằng thở oxy.
- Thở nhanh: cơ thể cố bù thiếu oxy hoặc toan chuyển hóa, dù bệnh không phải tổn thương phổi nguyên phát.
- Bú kém và mệt: xuất hiện khi thiếu oxy hoặc suy tim do tăng lưu lượng phổi.
- SpO2 thấp và chênh lệch trước–sau ống có thể thay đổi theo hướng dòng qua ống động mạch.
- Toan chuyển hóa, lạnh đầu chi và tưới máu kém khi trộn máu không đủ.
- Tiếng thổi có thể nhẹ hoặc không rõ nếu không có VSD hay hẹp đường ra, nên không loại trừ bệnh.
- Suy tim với gan to và phù phổi ở trẻ có VSD lớn hoặc tuần hoàn phổi quá mức.
- Đau ngực hoặc thiếu máu cơ tim muộn do vấn đề động mạch vành sau chuyển gốc.
- Ngất, hồi hộp hoặc rối loạn nhịp ở người đã phẫu thuật.
- Tím tái xuất hiện do hẹp baffle hoặc luồng thông tồn lưu ở người từng mổ chuyển dòng nhĩ kiểu cũ.
Nên đặt lịch khám: áp dụng cho người đã sửa d-TGA cần theo dõi định kỳ, đặc biệt khi giảm sức bền, hồi hộp hoặc chuẩn bị mang thai. Cần khám trong ngày: đau ngực mới, khó thở tăng, ngất thoáng qua, nhịp tim nhanh kéo dài hoặc phù. Đối với trẻ sơ sinh: tím trung tâm là lý do đánh giá cấp cứu ngay, không chờ lịch khám ngoại trú.
Gọi 115 hoặc chuyển trẻ sơ sinh đến cơ sở cấp cứu khi tím môi và lưỡi, thở nhanh, lơ mơ, bú kém, lạnh đầu chi, SpO2 thấp hoặc co giật. Trẻ cần được giữ ấm, hạn chế kích thích và vận chuyển đến nơi có hồi sức sơ sinh–tim mạch nhi. Không trì hoãn để thử oxy tại nhà, thuốc truyền miệng hoặc mẹo dân gian; không cho ăn khi trẻ suy hô hấp. Người đã mổ cần cấp cứu khi đau ngực dữ dội, ngất, khó thở nặng hoặc rối loạn nhịp kèm choáng.
Chẩn đoán Chuyển vị đại động mạch kiểu d (d-TGA)
Chẩn đoán phải được thực hiện nhanh bằng khám tím, SpO2 trước và sau ống, khí máu và siêu âm tim. Siêu âm xác định động mạch chủ từ thất phải, động mạch phổi từ thất trái, kích thước thông liên nhĩ, VSD, ống động mạch, tắc nghẽn đường ra và chức năng thất. Động mạch vành cần được mô tả trước phẫu thuật. Siêu âm tim thai có thể chẩn đoán trước sinh và giúp lựa chọn nơi sinh. CT, MRI hoặc thông tim được dùng trong trường hợp giải phẫu phức tạp hoặc đánh giá biến chứng sau mổ.
Bác sĩ hỏi thời điểm tím, đáp ứng với oxy, kết quả sàng lọc SpO2 và chẩn đoán trước sinh. Khám tập trung vào tím trung tâm, nhịp thở, tưới máu, mạch, gan và dấu suy tim. Âm tim thứ hai có thể đơn và mạnh; tiếng thổi phụ thuộc VSD hoặc hẹp đường ra. Tình trạng tím nặng với ít tiếng thổi không được xem là nhẹ. Sau mổ, khám tìm tiếng thổi ở đường ra, hở van, chênh mạch và dấu suy chức năng thất.
SpO2 và khí máu: xác định mức thiếu oxy và toan. Lactate: phản ánh tưới máu mô trong tình trạng nặng. Điện tâm đồ: đánh giá gánh thất và rối loạn nhịp, đặc biệt khi theo dõi dài hạn. Công thức máu, điện giải, gan thận và đông máu: hỗ trợ hồi sức và chuẩn bị mổ. Holter và nghiệm pháp gắng sức: được dùng ở trẻ lớn hoặc người lớn có triệu chứng sau sửa chữa.
Siêu âm tim qua thành ngực là phương tiện khẩn và nền tảng. Siêu âm tim thai có thể nhận biết hai đại động mạch chạy song song và kết nối bất thường nhưng đòi hỏi khảo sát đường ra có hệ thống. Sau mổ, MRI tim đánh giá thể tích thất, van động mạch chủ mới, động mạch phổi và dòng chảy; CT mạch vành hữu ích khi nghi hẹp hoặc bất thường đường đi động mạch vành. Thông tim vừa đánh giá huyết động vừa có thể nong, đặt stent hoặc phá vách liên nhĩ.
Chẩn đoán xác định khi hình ảnh chứng minh bất tương hợp thất–động mạch: động mạch chủ xuất phát từ thất phải và động mạch phổi từ thất trái. Bác sĩ phải mô tả vị trí trộn máu, vách liên thất, đường ra thất trái, cung động mạch chủ và giải phẫu vành. Mức độ khẩn cấp dựa trên độ bão hòa oxy, toan, tưới máu và mức hạn chế thông liên nhĩ. Đây không phải tình trạng có thể tự chẩn đoán từ màu da hoặc một số đo SpO2.
Điều trị Chuyển vị đại động mạch kiểu d (d-TGA)
Mục tiêu ban đầu là bảo đảm trộn máu và tưới máu cơ quan, đồng thời chuẩn bị phẫu thuật sửa giải phẫu. Prostaglandin được dùng tại bệnh viện để duy trì ống động mạch; nếu thông liên nhĩ hạn chế, phá vách bằng bóng giúp tăng trộn. Hỗ trợ hô hấp, điều chỉnh toan và đường huyết được thực hiện theo tình trạng. Phẫu thuật chuyển gốc động mạch là lựa chọn chuẩn cho phần lớn d-TGA trong giai đoạn sơ sinh. Trường hợp VSD và hẹp đường ra thất trái cần chiến lược chuyên biệt.
Thuốc không sửa được kết nối bất thường. Prostaglandin E1 có thể giữ ống động mạch mở, nhưng cần theo dõi tại hồi sức vì có thể gây ngừng thở và hạ huyết áp. Thuốc hỗ trợ co bóp, lợi tiểu hoặc điều chỉnh huyết áp được dùng khi có suy tim hay sau mổ. Người lớn sau phẫu thuật có thể cần thuốc chống loạn nhịp, suy tim hoặc chống đông theo tổn thương cụ thể. Không tự dùng oxy hoặc thuốc tim để trì hoãn chuyển viện.
Phá vách liên nhĩ bằng bóng được thực hiện qua thông tim để mở rộng đường trộn máu khi trẻ tím sâu do thông liên nhĩ hạn chế. Sau phẫu thuật, can thiệp có thể nong hoặc đặt stent hẹp nhánh động mạch phổi, đường nối hoặc baffle ở người từng mổ kiểu cũ. Thông tim cũng đánh giá động mạch vành và áp lực khi hình ảnh không đủ. Rủi ro gồm chảy máu, rối loạn nhịp, tổn thương tim, tắc mạch và thủng vách.
Phẫu thuật chuyển gốc động mạch cắt và nối động mạch chủ với thất trái, động mạch phổi với thất phải, đồng thời chuyển hai động mạch vành sang gốc động mạch chủ mới. Thường thực hiện sớm khi thất trái còn thích nghi với áp lực hệ thống. Nếu có VSD, lỗ được đóng trong cùng cuộc mổ khi phù hợp. d-TGA kèm hẹp đường ra thất trái hoặc giải phẫu phức tạp có thể cần Rastelli, Nikaidoh hoặc phương án khác. Người từng mổ Mustard/Senning cần theo dõi thất phải hệ thống và baffle.
Trẻ cần chăm sóc tại đơn vị có hồi sức sơ sinh, tim mạch nhi và phẫu thuật tim. Trước mổ, dinh dưỡng thường tạm điều chỉnh theo mức ổn định; sau mổ, hỗ trợ bú và theo dõi phát triển thần kinh quan trọng. Gia đình nên được hướng dẫn chăm sóc vết mổ, dùng thuốc, nhận biết tưới máu kém và giữ lịch tiêm chủng. Khi trẻ lớn, cần hỗ trợ chuyển tiếp sang tim bẩm sinh người lớn và giáo dục về hoạt động, nha khoa, thai kỳ.
Sau chuyển gốc, theo dõi gồm chức năng hai thất, van động mạch chủ mới, kích thước gốc động mạch chủ, hẹp trên van phổi hoặc nhánh phổi và tưới máu động mạch vành. Điện tâm đồ, siêu âm, MRI, CT và nghiệm pháp gắng sức được lựa chọn theo tuổi và triệu chứng. Người từng mổ chuyển dòng nhĩ cần theo dõi thất phải hệ thống, hở van ba lá, baffle và rối loạn nhịp. Chăm sóc chuyên khoa phải kéo dài suốt đời.
Ổn định ban đầu diễn ra ngay sau sinh; phá vách liên nhĩ có thể cần trong vài giờ đầu. Phẫu thuật chuyển gốc thường được thực hiện trong giai đoạn sơ sinh, tùy tình trạng, giải phẫu và khả năng của trung tâm. Thời gian hồi phục sau mổ tính bằng nhiều tuần, còn theo dõi phát triển và tim mạch kéo dài suốt đời. Các thủ thuật bổ sung có thể cần nhiều năm sau nếu xuất hiện hẹp mạch, hở van hoặc vấn đề vành.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Trước mổ, biến chứng gồm thiếu oxy nặng, toan chuyển hóa, tổn thương não, thận và sốc. Sau chuyển gốc có thể gặp hẹp trên van phổi hoặc nhánh phổi, giãn gốc và hở van động mạch chủ mới, hẹp hoặc thiếu máu động mạch vành, rối loạn nhịp và suy thất. Người mổ Mustard hoặc Senning có nguy cơ suy thất phải hệ thống, hở van ba lá, tắc hoặc rò baffle và nhịp chậm. Nguy cơ cụ thể phụ thuộc phẫu thuật đã thực hiện.
Khi được chẩn đoán và phẫu thuật sớm tại trung tâm kinh nghiệm, phần lớn trẻ có thể phát triển tốt và sống đến tuổi trưởng thành. Kết quả lâu dài sau chuyển gốc nhìn chung thuận lợi, nhưng vẫn có nguy cơ tái can thiệp đường ra phổi, bệnh gốc động mạch chủ mới hoặc vấn đề vành. Tiên lượng kém hơn khi thiếu oxy kéo dài trước mổ, giải phẫu vành phức tạp, VSD lớn hoặc tắc nghẽn phối hợp. Theo dõi chuyên khoa giúp phát hiện biến chứng sớm.
Kết nối đại động mạch không đảo trở lại sau phẫu thuật, nhưng hẹp tại chỗ nối, nhánh phổi, baffle hoặc động mạch vành có thể phát triển. Hở van động mạch chủ mới và giãn gốc có thể tăng dần. Tím tái xuất hiện không phải hiện tượng bình thường và cần tìm luồng thông, tắc nghẽn hoặc suy tim. Tái can thiệp tùy biến chứng, không có lịch cố định cho mọi người.
Không thể phòng chắc chắn d-TGA. Người chuẩn bị mang thai nên kiểm soát đái tháo đường, tiêm phòng rubella, tránh thuốc lá, rượu và chất gây nghiện, đồng thời rà soát thuốc với bác sĩ. Siêu âm tim thai được chỉ định khi đường ra tim bất thường hoặc có yếu tố nguy cơ. Chẩn đoán trước sinh không ngăn bệnh nhưng giúp lên kế hoạch sinh gần trung tâm có khả năng hồi sức và phẫu thuật.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Chuyển vị đại động mạch kiểu d (d-TGA)
Trước mổ, việc cho ăn phụ thuộc mức ổn định và nguy cơ suy hô hấp; không ép bú trẻ tím hoặc thở nhanh. Sau mổ, trẻ cần đủ năng lượng và protein để hồi phục, đôi khi cần hỗ trợ dinh dưỡng. Trẻ lớn và người lớn ăn cân bằng, duy trì cân nặng phù hợp và hạn chế muối nếu suy tim hoặc tăng huyết áp. Không có thực phẩm hay chất bổ sung nào thay thế trộn máu hoặc phẫu thuật.
Sau chuyển gốc và khi chức năng thất, van, động mạch phổi cùng vành bình thường, nhiều người có thể hoạt động thể chất tốt. Hạn chế được cá thể hóa nếu có hẹp đường ra, giãn gốc động mạch chủ, thiếu máu cơ tim hoặc rối loạn nhịp. Người từng mổ Mustard/Senning thường cần đánh giá kỹ hơn thất phải hệ thống. Dừng tập khi đau ngực, ngất, hồi hộp kéo dài hoặc khó thở bất thường.
Sau xuất viện, gia đình theo dõi bú, tăng cân, nhịp thở, màu da, sốt, vết mổ và mức tỉnh táo. Trẻ đã mổ không nên thường xuyên tím; tím mới hoặc lạnh đầu chi cần đánh giá. Người lớn ghi nhận đau ngực, hồi hộp, ngất, phù và khả năng gắng sức. Thiết bị đo SpO2 hoặc đồng hồ thông minh chỉ hỗ trợ ghi nhận, không thay thế khám và điện tâm đồ.
- Không chờ xem tím sơ sinh có tự hết hay không trước khi gọi cấp cứu.
- Không cho trẻ tím và thở nhanh bú tiếp vì có nguy cơ sặc và tăng gắng sức.
- Không tự dùng oxy hoặc thuốc để trì hoãn chuyển đến cơ sở có tim mạch nhi.
- Không nhầm d-TGA với L-TGA khi tư vấn tiên lượng và phương pháp phẫu thuật.
- Không bỏ theo dõi sau chuyển gốc vì biến chứng động mạch vành hoặc đường ra có thể ít triệu chứng.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
d-TGA chủ yếu biểu hiện và được điều trị ở giai đoạn sơ sinh. Chẩn đoán trước sinh giúp giảm thời gian thiếu oxy và chuyển viện. Sau mổ, trẻ cần theo dõi tăng trưởng, phát triển thần kinh, thị lực, thính lực và khả năng học tập bên cạnh tim mạch. Hoạt động và tiêm chủng thường được khuyến khích theo kế hoạch cá thể.
Người cao tuổi sống với d-TGA là nhóm hiếm và có thể đã trải qua phẫu thuật chuyển dòng nhĩ kiểu Mustard/Senning. Suy thất phải hệ thống, hở van ba lá, rối loạn nhịp nhĩ, máy tạo nhịp và tắc baffle thường là vấn đề chính. Bệnh mạch vành, tăng huyết áp và bệnh phổi mắc phải làm quản lý phức tạp hơn, cần trung tâm tim bẩm sinh người lớn.
Phụ nữ sau chuyển gốc với chức năng tim tốt thường có thể mang thai dưới theo dõi chuyên khoa. Nguy cơ cao hơn khi có hẹp đường ra, giãn gốc động mạch chủ, rối loạn nhịp, bệnh động mạch vành hoặc suy thất. Người từng mổ Mustard/Senning cần đánh giá thất phải hệ thống và baffle trước mang thai. Thuốc và kế hoạch sinh phải được rà soát bởi tim bẩm sinh cùng sản khoa nguy cơ cao.
Nhiều phụ nữ ổn định sau sửa d-TGA có thể cho con bú. Thuốc chống loạn nhịp, suy tim, chống đông hoặc lợi tiểu cần được đánh giá riêng về an toàn. Giai đoạn sau sinh có thay đổi thể tích tuần hoàn và dễ khởi phát rối loạn nhịp, nên theo dõi khó thở, phù và hồi hộp. Không tự ngừng thuốc hoặc ngừng cho bú chỉ dựa trên chẩn đoán.
Suy giảm miễn dịch không làm thay đổi kết nối tim nhưng tăng nguy cơ nhiễm trùng sau thủ thuật và ảnh hưởng phục hồi. Sốt kéo dài, giảm sức bền, vết mổ hoặc vị trí can thiệp bất thường cần khám sớm. Kháng sinh dự phòng viêm nội tâm mạc chỉ áp dụng cho tình huống nguy cơ theo hướng dẫn, không dùng thường quy cho mọi người đã mổ.
Bệnh phổi, thiếu máu, suy thận và nhiễm trùng làm giảm oxy hoặc tăng gánh tim. Ở người lớn, tăng huyết áp, béo phì, rối loạn lipid và bệnh mạch vành cần được quản lý vì có thể cộng thêm nguy cơ động mạch vành đã chuyển vị. Người mổ Mustard/Senning có thể có bệnh gan hoặc phù do suy thất phải. Điều trị cần phối hợp nhiều chuyên khoa.
Sau chuyển gốc, theo dõi tưới máu, nhịp, chức năng thất, vị trí nối và vết mổ. Khi về nhà, sốt, bú giảm, thở nhanh, tím, lạnh đầu chi hoặc vết mổ chảy dịch là lý do liên hệ cơ sở điều trị. Về lâu dài, người bệnh cần biết loại phẫu thuật và giải phẫu vành. Đau ngực hoặc ngất phải được đánh giá nghiêm túc vì thiếu máu cơ tim có thể biểu hiện không điển hình.
Câu hỏi thường gặp về Chuyển vị đại động mạch kiểu d (d-TGA)
d-TGA là bệnh tim bẩm sinh nguy kịch vì hai vòng tuần hoàn chạy song song và cơ thể không nhận đủ oxy nếu máu không trộn. Trẻ có thể tím sâu và tổn thương cơ quan chỉ trong thời gian ngắn. Prostaglandin, phá vách liên nhĩ và phẫu thuật sớm giúp cải thiện tiên lượng rõ rệt. Mức nguy hiểm phụ thuộc vị trí trộn, VSD, tắc nghẽn phối hợp và động mạch vành. Tím sơ sinh luôn cần cấp cứu, không chờ theo dõi tại nhà.
Không. d-TGA chỉ đảo kết nối giữa thất và đại động mạch, khiến tuần hoàn chạy song song và thường gây tím nặng ngay sau sinh. L-TGA có cả đảo kết nối nhĩ–thất và thất–động mạch, tạo “hai lần đảo” nên máu vẫn đi đến phổi rồi cơ thể theo trình tự sinh lý hơn. L-TGA có thể biểu hiện muộn với suy thất phải hệ thống hoặc bệnh van. Hai bệnh có phương pháp điều trị và tiên lượng khác nhau.
Phần lớn trẻ cần phẫu thuật chuyển gốc trong giai đoạn sơ sinh. Trước mổ, bác sĩ phải bảo đảm máu trộn đủ bằng prostaglandin và đôi khi phá vách liên nhĩ bằng bóng. Thời điểm chính xác phụ thuộc tình trạng trẻ, giải phẫu và khả năng trung tâm, nhưng đây không phải bệnh có thể trì hoãn nhiều tháng. Nếu có VSD và hẹp đường ra phức tạp, đội phẫu thuật có thể chọn kỹ thuật khác.
Phẫu thuật đưa động mạch chủ và động mạch phổi về đúng thất, giúp tuần hoàn hoạt động nối tiếp và thường hết tím. Tuy vậy, người bệnh vẫn có thể gặp hẹp nhánh phổi, giãn hoặc hở van động mạch chủ mới, vấn đề động mạch vành hoặc rối loạn nhịp. Vì thế, phẫu thuật là sửa chữa giải phẫu rất hiệu quả nhưng không xóa bỏ nhu cầu theo dõi. Người bệnh cần khám tim bẩm sinh suốt đời.
Nhiều người sau chuyển gốc, chức năng tim tốt và không hẹp mạch hay thiếu máu cơ tim có thể vận động thường xuyên. Mức tập nên dựa trên siêu âm, nghiệm pháp gắng sức, nhịp và đánh giá động mạch vành khi cần. Người từng mổ Mustard hoặc Senning có thể bị hạn chế hơn do thất phải hệ thống và rối loạn nhịp. Đau ngực, chóng mặt, ngất hoặc hồi hộp kéo dài là dấu hiệu phải dừng tập.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

