Butylscopolamin, còn gọi là hyoscine butylbromide hoặc hyoscin butylbromid, là thuốc chống co thắt có tác dụng kháng muscarinic ngoại biên. Hoạt chất giúp làm giảm co thắt cơ trơn tại đường tiêu hóa, đường mật và đường sinh dục – tiết niệu; một số dạng thuốc còn được dùng trong thủ thuật chẩn đoán khi co thắt gây cản trở. Do là dẫn xuất amoni bậc bốn, hoạt chất có độ phân cực cao, hấp thu đường uống thấp và ít có khả năng đi qua hàng rào máu – não. Tuy nhiên, thuốc vẫn có thể gây khô miệng, tim nhanh, rối loạn điều tiết mắt, bí tiểu, phản ứng quá mẫn và các biến cố nghiêm trọng, đặc biệt với dạng tiêm ở người có bệnh tim nền. Thông tin dưới đây nhằm mục đích giáo dục y khoa, không thay thế chẩn đoán, kê đơn hoặc hướng dẫn trực tiếp của bác sĩ, dược sĩ.
Nội dung chính
- Hoạt chất: Butylscopolamin, còn gọi là hyoscine butylbromide hoặc hyoscin butylbromid
- Nhóm dược lý: Thuốc chống co thắt kháng muscarinic ngoại biên
- Mã ATC: A03BB01
- Tác dụng chính: Làm giảm co thắt cơ trơn ở đường tiêu hóa, đường mật và đường sinh dục – tiết niệu
- Dạng dùng được đối chiếu: Viên uống và dung dịch tiêm
- Sinh khả dụng đường uống: Thấp; sinh khả dụng tuyệt đối trung vị của một số dạng được báo cáo dưới 1%
- Tác dụng phụ đáng lưu ý: Khô miệng, tim nhanh, rối loạn điều tiết mắt, táo bón, bí tiểu, phản ứng quá mẫn
- Cảnh báo quan trọng: Dạng tiêm có thể gây hạ huyết áp, phản vệ và biến cố nghiêm trọng hơn ở người có bệnh tim nền
- Thai kỳ và cho con bú: Dữ liệu còn hạn chế; SmPC được đối chiếu không khuyến cáo sử dụng như một biện pháp thận trọng
- Lưu ý sử dụng: Không tự dùng kéo dài khi đau bụng chưa rõ nguyên nhân; dạng tiêm phải do nhân viên y tế thực hiện
Hoạt chất Butylscopolamin bromid là gì?
Butylscopolamin là thuốc chống co thắt có tác dụng kháng cholinergic ngoại biên. Thuốc làm giảm co thắt cơ trơn tại đường tiêu hóa, đường mật và đường sinh dục – tiết niệu.
Do có cấu trúc amoni bậc bốn và độ phân cực cao, hoạt chất ít được hấp thu toàn thân khi uống và không dễ đi qua hàng rào máu – não.
Butylscopolamin bromid
INN Hyoscine butylbromide
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Butylscopolamin bromid |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Hyoscine butylbromide |
| Tên IUPAC | [(1R,2R,4S,5S)-9-butyl-9-methyl-3-oxa-9-azoniatricyclo[3.3.1.0^{2,4}]nonan-7-yl] (2S)-3-hydroxy-2-phenylpropanoate |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Hyoscine N-butylbromide. Không nhầm hoạt chất này với hyoscine hydrobromide/scopolamine hydrobromide, vì đây là các dạng hóa học có đặc điểm dược động học và phạm vi sử dụng khác nhau. |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | 149-64-4 |
|---|---|
| UNII | 0GH9JX37C8 |
| PubChem CID | 6852391 |
| RxNorm CUI | 1851 |
| Công thức phân tử | C21H30BrNO4 |
Dược động học của Butylscopolamin bromid
Dược động học của Butylscopolamin phụ thuộc rõ rệt vào đường dùng. Hoạt chất có độ phân cực cao nên chỉ được hấp thu một phần sau khi uống và có sinh khả dụng toàn thân rất thấp. Sau khi tiêm tĩnh mạch, thuốc phân bố nhanh vào mô, đặc biệt tại các tế bào cơ và hạch thần kinh trong thành các cơ quan vùng bụng, vùng chậu. Con đường chuyển hóa chính là thủy phân liên kết ester.
Giai đoạn I: Hấp thu
Sau khi dùng đường uống, tỷ lệ hấp thu được SmPC báo cáo khoảng 8%; sau đường trực tràng khoảng 3%. Trong các nghiên cứu dùng liều uống đơn 20–400 mg, nồng độ đỉnh trung bình trong huyết tương xuất hiện vào khoảng 2 giờ.
Các mức liều nghiên cứu dược động học này không đồng nghĩa với liều điều trị được khuyến cáo.
| F · Sinh khả dụng | Sinh khả dụng tuyệt đối trung vị của viên bao, dung dịch uống và thuốc đặt chứa 100 mg hyoscine butylbromide được báo cáo dưới 1%. Thông số này được ghi nhận trong nghiên cứu dược động học và không được sử dụng để tự quy đổi liều giữa các đường dùng. |
|---|
Giai đoạn II: Phân bố
Butylscopolamin có ái lực với thụ thể muscarinic và nicotinic, phân bố chủ yếu tại tế bào cơ vùng bụng, vùng chậu và các hạch trong thành cơ quan bụng. Tỷ lệ gắn với albumin huyết tương khoảng 4,4%.
Sau tiêm tĩnh mạch, thể tích phân bố ở trạng thái ổn định được báo cáo khoảng 128 L, tương đương khoảng 1,7 L/kg. Nghiên cứu trên động vật cho thấy thuốc không đi qua hàng rào máu – não; dữ liệu lâm sàng trực tiếp về vấn đề này còn hạn chế.
Giai đoạn III: Chuyển hóa
Con đường chuyển hóa chính là thủy phân liên kết ester. Các chất chuyển hóa bài tiết qua thận có ái lực kém với thụ thể muscarinic và không được cho là đóng góp đáng kể vào tác dụng dược lý.
Giai đoạn IV: Thải trừ
Sau khi uống, phần lớn hoạt độ phóng xạ thu hồi được tìm thấy trong phân; khoảng 90% hoạt độ phóng xạ thu hồi được ghi nhận ở phân trong nghiên cứu dùng thuốc đánh dấu. Khoảng 2–5% liều phóng xạ được thải qua thận sau đường uống, trong khi lượng hoạt chất không đổi bài tiết trong nước tiểu dưới 0,1% liều.
Sau tiêm tĩnh mạch, khoảng 42–61% liều phóng xạ được thải qua thận và 28,3–37% qua phân.
| t½ · Thời gian bán thải |
|
|---|---|
| CL · Độ thanh thải toàn phần |
Không nên so sánh trực tiếp hai thông số trên để tự quy đổi liều giữa đường uống và đường tiêm. |
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
Các yếu tố đã xác định hoặc cần lưu ý gồm:
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Butylscopolamin bromid
Butylscopolamin thuộc:
- Thuốc chống co thắt.
- Thuốc kháng cholinergic ngoại biên.
- Thuốc kháng muscarinic.
- Alkaloid belladonna bán tổng hợp.
- Hợp chất amoni bậc bốn.
- Nhóm ATC A03BB01.
Phần III: Cơ chế tác dụng
Butylscopolamin ức chế tác động của acetylcholine tại thụ thể muscarinic ở ngoại vi. Tác dụng chống co thắt được cho là liên quan đến cả hoạt tính kháng muscarinic và tác dụng ức chế dẫn truyền tại các hạch thần kinh phó giao cảm nằm trong thành nội tạng.
Kết quả là trương lực và co thắt cơ trơn tại đường tiêu hóa, đường mật và đường sinh dục – tiết niệu có thể giảm.
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Hoạt chất có tác dụng chống co thắt trên cơ trơn của các cơ quan vùng bụng và vùng chậu. Vì không dễ đi vào hệ thần kinh trung ương, các tác dụng kháng cholinergic trung ương được cho là ít xảy ra hơn so với những chất có khả năng qua hàng rào máu – não.
Tuy vậy, SmPC dạng tiêm lưu ý không thể loại trừ hoàn toàn rối loạn tâm thần như lú lẫn trong một số hoàn cảnh.
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Butylscopolamin bromid
Chỉ định dạng uống theo SmPC được đối chiếu:
- Giảm co thắt đường tiêu hóa.
- Giảm co thắt đường sinh dục – tiết niệu.
- Điều trị triệu chứng hội chứng ruột kích thích.
Chỉ định dạng tiêm theo SmPC được đối chiếu:
- Co thắt cấp, bao gồm cơn đau quặn thận hoặc đau quặn mật.
- Hỗ trợ chẩn đoán trong chẩn đoán hình ảnh khi cần phân biệt tình trạng tắc nghẽn.
- Giảm co thắt và đau trong chụp hệ tiết niệu.
- Một số thủ thuật chẩn đoán có thể bị ảnh hưởng bởi co thắt, chẳng hạn nội soi dạ dày – tá tràng.
Chỉ định được phê duyệt có thể khác nhau theo từng quốc gia, sản phẩm và đường dùng.
Hướng dẫn NICE về chăm sóc người trưởng thành trong những ngày cuối đời đề cập hyoscine butylbromide trong:
- Kiểm soát buồn nôn hoặc nôn liên quan đến rối loạn tắc nghẽn ruột ở người trong những ngày cuối đời.
- Thử điều trị tình trạng tăng tiết dịch đường hô hấp gây tiếng thở ồn ở cuối đời.
NICE xác định đây là các trường hợp dùng ngoài chỉ định tại thời điểm công bố hướng dẫn. Việc sử dụng chỉ được thực hiện theo đánh giá cá thể hóa và chỉ định của nhóm chăm sóc giảm nhẹ; người bệnh hoặc người chăm sóc không được tự áp dụng.
Liều dùng và cách sử dụng
Cảnh báo: Liều dưới đây được trích từ SmPC tại Vương quốc Anh, chỉ nhằm cung cấp thông tin tham khảo. Liều thực tế phải căn cứ tờ hướng dẫn sử dụng của đúng sản phẩm, chỉ định, tuổi, bệnh nền và hướng dẫn của bác sĩ hoặc dược sĩ.
Dạng viên uống 10 mg:
- Người lớn, giảm co thắt: 20 mg/lần, ngày 4 lần.
- Người lớn, điều trị triệu chứng hội chứng ruột kích thích: khởi đầu 10 mg/lần, ngày 3 lần; có thể được chuyên gia y tế điều chỉnh tối đa 20 mg/lần, ngày 4 lần nếu cần.
- Trẻ em 6–12 tuổi: 10 mg/lần, ngày 3 lần.
Dạng tiêm 20 mg/mL:
- Người lớn: 20 mg tiêm bắp hoặc tiêm tĩnh mạch chậm.
- Có thể được nhân viên y tế nhắc lại sau 30 phút nếu cần.
- Liều tối đa theo SmPC được đối chiếu: 100 mg/ngày.
- Dạng tiêm không được khuyến cáo cho trẻ em trong SmPC này.
Không tự ý tăng liều, rút ngắn khoảng cách liều hoặc sử dụng thuốc tiêm.
Dạng uống:
- Nuốt nguyên viên với lượng nước thích hợp.
- Không tự dùng liên tục hằng ngày hoặc kéo dài khi chưa xác định nguyên nhân đau bụng.
- Kiểm tra thành phần tá dược nếu có bất dung nạp đường hoặc rối loạn hấp thu đường di truyền.
Dạng tiêm:
- Chỉ do nhân viên y tế được đào tạo thực hiện.
- Tiêm tĩnh mạch phải được tiến hành chậm vì đã ghi nhận trường hợp hạ huyết áp rõ rệt, thậm chí sốc.
- Người bệnh cần được theo dõi sau tiêm, đặc biệt khi có bệnh tim nền hoặc nguy cơ phản vệ.
Cần theo dõi:
- Mức độ và diễn tiến của đau hoặc co thắt.
- Nhịp tim và huyết áp, đặc biệt khi dùng dạng tiêm.
- Khô miệng, táo bón, bí tiểu và giảm tiết mồ hôi.
- Rối loạn điều tiết mắt, nhìn mờ, đau mắt đỏ kèm giảm thị lực.
- Phát ban, khó thở, phù, choáng hoặc dấu hiệu phản vệ.
- Dấu hiệu tắc ruột hoặc tắc nghẽn đường tiết niệu.
Cần khám ngay nếu đau bụng dữ dội, không rõ nguyên nhân, kéo dài hoặc nặng lên; đặc biệt khi kèm sốt, buồn nôn, nôn, thay đổi đại tiện, đau khi ấn bụng, hạ huyết áp, ngất hoặc có máu trong phân.
Cảnh báo và lưu ý về Butylscopolamin bromid
Các chống chỉ định có thể khác nhau giữa dạng uống và dạng tiêm.
Chống chỉ định được ghi nhận cho dạng uống:
- Quá mẫn với hyoscine butylbromide hoặc thành phần của thuốc.
- Nhược cơ.
- Hẹp cơ học đường tiêu hóa.
- Liệt ruột hoặc tắc ruột.
- Megacolon, tức đại tràng giãn lớn.
- Glôcôm góc đóng.
Dạng tiêm còn có các chống chỉ định hoặc giới hạn bổ sung trong SmPC được đối chiếu:
- Phì đại tuyến tiền liệt kèm bí tiểu.
- Nhịp tim nhanh.
- Không tiêm bắp cho người đang dùng thuốc chống đông do nguy cơ tụ máu trong cơ.
Phải đối chiếu tờ hướng dẫn sử dụng của đúng sản phẩm trước khi dùng.
Các tác dụng không mong muốn chủ yếu liên quan đến đặc tính kháng cholinergic:
- Khô miệng.
- Tim nhanh.
- Táo bón.
- Giảm hoặc bất thường tiết mồ hôi.
- Rối loạn điều tiết mắt, nhìn mờ.
- Chóng mặt.
- Bí tiểu.
- Phát ban, đỏ da, ngứa hoặc mày đay.
- Đau tại vị trí tiêm, đặc biệt sau tiêm bắp.
Không phải người dùng nào cũng gặp các tác dụng trên. Tần suất và biểu hiện có thể khác nhau giữa dạng uống và dạng tiêm.
Các biến cố cần được đánh giá y tế khẩn cấp gồm:
- Phản vệ hoặc sốc phản vệ.
- Khó thở, phù hoặc phản ứng quá mẫn nặng.
- Hạ huyết áp rõ rệt, choáng hoặc ngất.
- Nhịp tim nhanh có triệu chứng.
- Đau mắt đỏ kèm mất hoặc giảm thị lực, có thể liên quan tăng nhãn áp cấp.
- Bí tiểu cấp.
- Giảm nhu động tiêu hóa nghiêm trọng hoặc dấu hiệu tắc ruột.
MHRA cảnh báo dạng tiêm có thể gây tim nhanh, hạ huyết áp và phản vệ; hậu quả có thể nghiêm trọng hơn ở người có suy tim, bệnh mạch vành, rối loạn nhịp hoặc tăng huyết áp.
Thận trọng trong các trường hợp:
- Bệnh có nhịp tim nhanh, cường giáp, suy tim hoặc bệnh tim mạch.
- Bệnh mạch vành, rối loạn nhịp hoặc tăng huyết áp, đặc biệt với dạng tiêm.
- Có nguy cơ tắc nghẽn ruột hoặc tắc nghẽn đường tiểu.
- Sốt, do thuốc kháng cholinergic có thể làm giảm tiết mồ hôi.
- Có nguy cơ glôcôm góc đóng chưa được chẩn đoán.
- Đau bụng kéo dài hoặc chưa rõ nguyên nhân.
- Đang dùng thuốc chống đông nếu dự kiến tiêm bắp.
- Có tiền sử phản ứng dị ứng nghiêm trọng.
Dạng tiêm cần có sẵn phương tiện hồi sức và nhân sự được đào tạo để xử trí phản vệ hoặc biến cố tim mạch.
Quá liều có thể gây:
- Bí tiểu.
- Khô miệng.
- Đỏ da.
- Tim nhanh.
- Giảm nhu động đường tiêu hóa.
- Rối loạn thị giác thoáng qua.
- Rối loạn hô hấp trong trường hợp nặng.
Khi nghi ngờ quá liều, cần liên hệ cơ sở y tế hoặc trung tâm chống độc ngay. Xử trí tại bệnh viện chủ yếu gồm điều trị hỗ trợ, bảo vệ đường thở, xử trí biến chứng tim mạch, hỗ trợ hô hấp và giải quyết bí tiểu khi cần. Các thuốc đối kháng hoặc biện pháp chuyên biệt chỉ được sử dụng bởi nhân viên y tế.
Điều kiện bảo quản phụ thuộc từng sản phẩm:
- SmPC viên Buscopan 10 mg được đối chiếu yêu cầu bảo vệ khỏi ánh sáng, để nơi khô và bảo quản dưới 25°C.
- SmPC dạng tiêm yêu cầu bảo quản dưới 30°C, giữ trong hộp ngoài; ống thuốc đã mở phải dùng ngay và loại bỏ phần còn thừa.
Luôn tuân thủ nhiệt độ và điều kiện ghi trên bao bì hoặc tờ hướng dẫn của sản phẩm đang sử dụng. Để thuốc xa tầm nhìn và tầm với của trẻ em.
Đối tượng đặc biệt
SmPC viên uống được đối chiếu có hướng dẫn sử dụng cho trẻ từ 6–12 tuổi. Dạng tiêm trong SmPC được đối chiếu không được khuyến cáo cho trẻ em.
Chưa có nghiên cứu dược động học chuyên biệt đầy đủ ở trẻ em. Thông tin cho trẻ dưới 6 tuổi.
Không tự cho trẻ dùng thuốc khi chưa được bác sĩ hoặc dược sĩ đánh giá nguyên nhân đau bụng.
SmPC không cung cấp hướng dẫn liều riêng cho người cao tuổi. Các thử nghiệm được nêu trong SmPC có bao gồm người trên 65 tuổi và không ghi nhận phản ứng bất lợi đặc hiệu cho nhóm tuổi này.
Tuy nhiên, việc sử dụng vẫn cần đánh giá bệnh tim mạch, glôcôm, táo bón, bí tiểu, tắc nghẽn đường tiêu hóa và các thuốc kháng cholinergic đang dùng.
Dữ liệu sử dụng Butylscopolamin ở phụ nữ mang thai còn hạn chế. Các nghiên cứu trên động vật được SmPC đánh giá là chưa đầy đủ để kết luận toàn diện về độc tính sinh sản.
SmPC được đối chiếu không khuyến cáo sử dụng trong thai kỳ như một biện pháp thận trọng. Người mang thai không nên tự dùng; bác sĩ cần cân nhắc lợi ích và nguy cơ trong từng trường hợp.
Chưa có đủ thông tin về sự bài tiết của hyoscine butylbromide hoặc các chất chuyển hóa vào sữa mẹ. Không thể loại trừ nguy cơ đối với trẻ bú mẹ.
SmPC được đối chiếu không khuyến cáo sử dụng trong thời gian cho con bú. Cần hỏi bác sĩ trước khi dùng.
Chưa có nghiên cứu đầy đủ về ảnh hưởng của thuốc đến khả năng lái xe và vận hành máy móc.
Thuốc có thể gây rối loạn điều tiết mắt, nhìn mờ hoặc chóng mặt, đặc biệt với dạng tiêm. Không lái xe, vận hành máy hoặc thực hiện công việc nguy hiểm nếu xuất hiện các triệu chứng này.
Tương tác thuốc của Butylscopolamin bromid
Butylscopolamin có thể tương tác với:
- Thuốc chống trầm cảm ba vòng hoặc bốn vòng.
- Thuốc kháng histamine có đặc tính kháng cholinergic.
- Quinidine.
- Amantadine.
- Thuốc chống loạn thần như phenothiazine hoặc butyrophenone.
- Disopyramide.
- Các thuốc kháng cholinergic khác như tiotropium, ipratropium và các hợp chất giống atropine.
Dùng phối hợp có thể làm tăng tác dụng kháng cholinergic.
Ngoài ra:
- Metoclopramide và các thuốc đối kháng dopamine có thể làm giảm tác dụng của cả hai thuốc trên đường tiêu hóa.
- Tác dụng gây tim nhanh của thuốc kích thích beta-adrenergic có thể tăng lên.
Người bệnh cần cung cấp đầy đủ danh sách thuốc kê đơn, không kê đơn và sản phẩm bổ sung cho bác sĩ hoặc dược sĩ.
Thắc mắc về hoạt chất Butylscopolamin bromid
Butylscopolamin là thuốc chống co thắt có tác dụng kháng muscarinic ngoại biên. Thuốc làm giảm co thắt cơ trơn ở đường tiêu hóa, đường mật và đường sinh dục – tiết niệu. Hoạt chất không phải thuốc giảm đau thông thường và không xử lý mọi nguyên nhân gây đau bụng.
Butylscopolamin là dẫn xuất butyl hóa dạng amoni bậc bốn của scopolamine. Do cấu trúc này, hoạt chất phân cực hơn, hấp thu đường uống thấp và ít có khả năng đi qua hàng rào máu – não. Không nên nhầm hyoscine butylbromide với hyoscine hydrobromide vì hai dạng có dược động học và phạm vi sử dụng khác nhau.
Không nên tự mặc định mọi cơn đau bụng là do co thắt. Đau bụng kéo dài, tăng dần hoặc kèm sốt, nôn, thay đổi đại tiện, đau khi ấn bụng, ngất, hạ huyết áp hay có máu trong phân cần được khám ngay. Thuốc không nên được dùng liên tục hoặc kéo dài khi chưa xác định nguyên nhân đau.
Dữ liệu ở phụ nữ mang thai và cho con bú còn hạn chế. SmPC được đối chiếu không khuyến cáo sử dụng trong thai kỳ hoặc thời gian cho con bú như một biện pháp thận trọng. Người bệnh cần trao đổi trực tiếp với bác sĩ để được đánh giá lợi ích và nguy cơ.
Cần trợ giúp y tế khẩn cấp khi xuất hiện khó thở, phù, phát ban lan rộng, choáng, ngất, tim đập nhanh bất thường, đau mắt đỏ kèm giảm thị lực, bí tiểu cấp hoặc đau bụng tăng nặng. Dạng tiêm có nguy cơ phản vệ, hạ huyết áp và biến cố tim mạch nghiêm trọng, nhất là ở người có bệnh tim nền.

