Block nhánh phải là tình trạng xung điện đi xuống nhánh phải của hệ His–Purkinje bị chậm hoặc gián đoạn, khiến tâm thất phải được hoạt hóa muộn qua tín hiệu lan từ tâm thất trái. Nhiều người không có triệu chứng và chỉ phát hiện tình cờ trên điện tâm đồ. Tuy nhiên, block nhánh phải cũng có thể xuất hiện cùng bệnh tim bẩm sinh, tăng áp động mạch phổi, thuyên tắc phổi, thiếu máu cơ tim, viêm cơ tim hoặc thoái hóa hệ dẫn truyền. Dạng đơn độc thường không cần thuốc hay thủ thuật, nhưng ngất, đau ngực, khó thở hoặc block kèm bất thường dẫn truyền khác cần được đánh giá sớm. Chẩn đoán dựa vào hình thái QRS đặc trưng và bối cảnh lâm sàng. Điều trị tập trung vào nguyên nhân nền; máy tạo nhịp chỉ dành cho tình huống có block nhĩ thất nặng hoặc nhịp chậm gây triệu chứng.
Block nhánh phải là bệnh gì?
Block nhánh phải là rối loạn dẫn truyền trong đó xung điện không đi qua nhánh phải với tốc độ bình thường. Tâm thất trái được kích hoạt trước qua nhánh trái, sau đó dòng điện lan qua vách liên thất để hoạt hóa tâm thất phải. Sự chậm trễ này làm phức bộ QRS thay đổi hình dạng, thường thấy dạng rSR’ hoặc sóng R tận cùng ở các chuyển đạo trước tim phải và sóng S rộng ở chuyển đạo bên. Block nhánh phải không đồng nghĩa với tim ngừng đập hay block nhĩ thất: tín hiệu từ tâm nhĩ vẫn có thể truyền xuống tâm thất, chỉ khác trình tự khử cực trong thất. Dạng không hoàn toàn có QRS ít giãn hơn và có thể là biến thể ở người trẻ, trong khi dạng hoàn toàn hoặc mới xuất hiện cần được đánh giá theo bệnh cảnh.

| Tên bệnh | Block nhánh phải |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Right bundle branch block |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | RBBB; chậm dẫn truyền nhánh phải; block nhánh phải hoàn toàn hoặc không hoàn toàn |
| Mã ICD-10 | I45.1 – Block nhánh phải khác và không xác định |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Tim mạch; rối loạn dẫn truyền trong thất |
| Cơ quan ảnh hưởng | Nhánh phải của bó His và trình tự khử cực tâm thất phải; ảnh hưởng thứ phát tùy bệnh tim hoặc bệnh phổi nền. |
| Tính chất bệnh | Bất thường dẫn truyền có thể bẩm sinh hoặc mắc phải, thoáng qua hoặc kéo dài; không lây. Block nhánh phải đơn độc thường lành tính hơn khi không có bệnh tim cấu trúc. |
| Mức độ phổ biến | Khá thường gặp trên điện tâm đồ và tăng dần theo tuổi. Block nhánh phải không hoàn toàn có thể gặp ở người trẻ khỏe mạnh; ý nghĩa lâm sàng phụ thuộc triệu chứng và bệnh nền. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Block nhánh phải
Tổn thương hoặc kéo giãn nhánh phải làm dẫn truyền qua đường này chậm lại. Xung điện vẫn đi xuống nhánh trái, kích hoạt thất trái rồi lan từ tế bào cơ tim sang thất phải. Lan truyền qua cơ tim chậm hơn mạng Purkinje nên phần cuối QRS kéo dài. Nếu nguyên nhân là tăng áp phổi, thiếu máu cơ tim, viêm hoặc xơ hóa, block có thể phản ánh tổn thương rộng hơn chứ không chỉ một bất thường điện học đơn độc.
Block nhánh phải được chia thành hoàn toàn và không hoàn toàn dựa trên độ rộng QRS và hình thái điện tâm đồ; có thể là cố định, phụ thuộc tần số hoặc thoáng qua. Về bối cảnh, cần phân biệt block đơn độc với block đi kèm block phân nhánh trái tạo thành block hai bó, vì nhóm sau có nguy cơ tiến triển đến block nhĩ thất cao hơn. Cũng cần xác định block mới xuất hiện hay đã tồn tại lâu.
Block nhánh phải gặp ở nhiều lứa tuổi nhưng tăng theo tuổi và bệnh tim mạch. Dạng không hoàn toàn thường thấy hơn ở người trẻ và vận động viên. Tỷ lệ cụ thể thay đổi theo tiêu chuẩn điện tâm đồ và quần thể nghiên cứu; hiện chưa có số liệu đại diện toàn quốc cho Việt Nam. Ý nghĩa tiên lượng của block đơn độc khác với block xuất hiện trong bệnh tim hoặc bệnh phổi nặng.
Không có đường lây. Block hình thành khi nhánh phải bị xơ hóa, kéo căng, thiếu máu, viêm hoặc tổn thương do thủ thuật. Trong block phụ thuộc tần số, nhánh phải chưa hồi phục hoàn toàn khi nhịp tăng nên dẫn truyền bị chặn tạm thời.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Block nhánh phải
Block có thể không tìm thấy nguyên nhân rõ ràng. Các nguyên nhân được ghi nhận gồm thoái hóa hệ dẫn truyền; thông liên nhĩ và một số bệnh tim bẩm sinh; tăng áp phổi, bệnh phổi tắc nghẽn hoặc thuyên tắc phổi gây căng thất phải; thiếu máu cơ tim hoặc nhồi máu; viêm cơ tim; bệnh cơ tim; chấn thương và phẫu thuật tim; triệt đốt hoặc thủ thuật gần hệ dẫn truyền. Một số thuốc hoặc rối loạn điện giải có thể làm bộc lộ rối loạn dẫn truyền rộng hơn.
Tuổi cao, tăng huyết áp, bệnh mạch vành, bệnh tim bẩm sinh, tăng áp phổi, bệnh phổi mạn, tiền sử thuyên tắc phổi, viêm cơ tim và phẫu thuật tim làm tăng khả năng xuất hiện block. Nguy cơ có ý nghĩa hơn khi đi kèm block phân nhánh trái, khoảng PR kéo dài hoặc ngất không rõ nguyên nhân.
Người có bệnh thất phải hoặc phổi mạn, người từng phẫu thuật tim bẩm sinh, bệnh nhân sau thủ thuật tim, người cao tuổi có bệnh dẫn truyền và người có triệu chứng ngất là các nhóm cần đánh giá kỹ. Người trẻ không triệu chứng với block không hoàn toàn vẫn nên được bác sĩ xem lại điện tâm đồ nếu có tiền sử gia đình đột tử hoặc bất thường khám tim.
Triệu chứng và dấu hiệu của Block nhánh phải
Block nhánh phải đơn độc thường không gây cảm giác bất thường. Khi có triệu chứng, chúng thường bắt nguồn từ bệnh nền như thuyên tắc phổi, suy tim hoặc bệnh mạch vành, hoặc từ rối loạn dẫn truyền kèm theo. Ngất và gần ngất không phải biểu hiện điển hình của block đơn độc, vì vậy cần tìm block nhĩ thất từng cơn hoặc nguyên nhân khác.
- Không có triệu chứng; phát hiện khi khám sức khỏe, trước phẫu thuật hoặc làm điện tâm đồ vì lý do khác.
- Mệt hoặc khó thở nếu có bệnh phổi, tăng áp phổi hay suy tim đi kèm.
- Đau ngực khi nguyên nhân là thiếu máu cơ tim hoặc thuyên tắc phổi, không phải do block đơn độc.
- Chóng mặt hoặc ngất nếu có thêm rối loạn dẫn truyền nhĩ–thất hoặc nhịp chậm.
- Block xuất hiện theo nhịp nhanh và biến mất khi nhịp chậm, đôi khi được ghi nhận trong gắng sức.
- Đánh trống ngực do rối loạn nhịp khác cùng tồn tại.
- Tím tái hoặc đau ngực kiểu màng phổi trong bệnh cảnh thuyên tắc phổi cấp.
Nên đặt lịch khám nếu điện tâm đồ lần đầu báo block nhánh phải, đặc biệt khi có tăng huyết áp, bệnh phổi hoặc bệnh tim. Cần khám trong ngày khi block mới xuất hiện cùng đau ngực, khó thở, nhịp nhanh hoặc giảm oxy. Tái khám sớm nếu xuất hiện ngất, gần ngất, khả năng gắng sức giảm hoặc điện tâm đồ có thêm block phân nhánh hay khoảng PR kéo dài.
- Khó thở đột ngột, đau ngực, ho ra máu, tím tái hoặc ngất: gọi 115 vì có thể liên quan thuyên tắc phổi hoặc hội chứng vành cấp.
- Mất ý thức và không thở bình thường: gọi cấp cứu, bắt đầu hồi sức tim phổi và sử dụng AED nếu có.
- Không tự lái xe khi đang đau ngực, khó thở nặng hoặc choáng.
- Không trì hoãn cấp cứu chỉ vì trước đây từng được nói block nhánh phải là lành tính.
Chẩn đoán Block nhánh phải
Điện tâm đồ 12 chuyển đạo là xét nghiệm chính. Bác sĩ xác định block hoàn toàn hay không hoàn toàn, so sánh với điện tâm đồ cũ và tìm dấu hiệu block hai bó, nhồi máu hoặc phì đại thất phải. Siêu âm tim được cân nhắc khi block mới, có triệu chứng hoặc nghi bệnh cấu trúc. Xét nghiệm và hình ảnh phổi–mạch phổi chỉ thực hiện khi bệnh cảnh gợi ý nguyên nhân cấp.
Bác sĩ hỏi về ngất, khó thở, đau ngực, bệnh phổi, bệnh tim bẩm sinh và thủ thuật trước đó. Khám đánh giá mạch, huyết áp, độ bão hòa oxy, tiếng tim, dấu suy tim phải và dấu huyết khối tĩnh mạch sâu khi nghi thuyên tắc phổi. Không có dấu khám đơn lẻ nào xác nhận block nhánh phải.
Không phải mọi người đều cần xét nghiệm. Khi có triệu chứng, xét nghiệm có thể gồm điện giải, chức năng thận, men tim, peptide lợi niệu và xét nghiệm tuyến giáp tùy nghi ngờ. D-dimer chỉ hữu ích trong chiến lược đánh giá thuyên tắc phổi có chọn lọc; kết quả dương tính không tự xác nhận bệnh. Holter giúp tìm block nhĩ thất hoặc loạn nhịp khi có ngất hay đánh trống ngực.
Siêu âm tim đánh giá kích thước và chức năng thất phải, áp lực động mạch phổi, bệnh van và dị tật tim. CT động mạch phổi được dùng khi xác suất thuyên tắc phổi phù hợp. Cộng hưởng từ tim có thể phát hiện viêm cơ tim hoặc bệnh cơ tim thất phải ở ca chọn lọc. Chụp mạch vành phụ thuộc triệu chứng và nguy cơ thiếu máu cơ tim.
Ở người lớn, block nhánh phải hoàn toàn thường có QRS từ 120 ms trở lên, hình thái rsR’, rSR’ hoặc R’ ở V1–V2 và sóng S rộng hoặc kéo dài ở I và V6. Dạng không hoàn toàn có hình thái tương tự nhưng QRS hẹp hơn. Tiêu chuẩn thay đổi theo tuổi và hướng dẫn; bác sĩ phải loại trừ đặt điện cực sai, nhịp thất và các mẫu hình giống block.
Điều trị Block nhánh phải
Không điều trị chỉ để làm mất hình ảnh điện tâm đồ. Block đơn độc, không triệu chứng và không bệnh cấu trúc thường được theo dõi. Nếu có nguyên nhân như thuyên tắc phổi, thiếu máu cơ tim, viêm cơ tim hoặc tăng áp phổi, điều trị hướng vào bệnh đó. Máy tạo nhịp chỉ được cân nhắc khi có block nhĩ thất cao độ, nhịp chậm có triệu chứng hoặc rối loạn dẫn truyền tiến triển phù hợp chỉ định.
Không có thuốc làm phục hồi nhánh phải. Thuốc được sử dụng để điều trị nguyên nhân nền như bệnh mạch vành, suy tim, bệnh phổi hoặc huyết khối theo chỉ định riêng. Người bệnh không tự dùng thuốc chống đông khi chỉ thấy block trên điện tâm đồ và không tự ngừng thuốc tim mạch vì sợ làm nặng dẫn truyền nếu chưa được bác sĩ đánh giá.
Không có thuốc làm phục hồi nhánh phải. Thuốc được sử dụng để điều trị nguyên nhân nền như bệnh mạch vành, suy tim, bệnh phổi hoặc huyết khối theo chỉ định riêng. Người bệnh không tự dùng thuốc chống đông khi chỉ thấy block trên điện tâm đồ và không tự ngừng thuốc tim mạch vì sợ làm nặng dẫn truyền nếu chưa được bác sĩ đánh giá.
Block nhánh phải đơn độc không phải chỉ định đặt máy tạo nhịp. Thiết bị được cân nhắc khi có block nhĩ thất cao độ, ngất do nhịp chậm đã được chứng minh hoặc block hai bó tiến triển. Nếu block xuất hiện sau thủ thuật tim, thời gian theo dõi và chỉ định tạo nhịp phụ thuộc diễn tiến điện tâm đồ và mức độ ổn định.
Chăm sóc tập trung vào kiểm soát bệnh nền, cai thuốc lá, phục hồi chức năng tim hoặc phổi khi phù hợp và giáo dục nhận biết triệu chứng cấp. Người không triệu chứng thường không cần hạn chế sinh hoạt chỉ vì block. Cần lưu giữ bản điện tâm đồ cũ để bác sĩ phân biệt block mới với mẫu hình đã có từ lâu.
Tần suất theo dõi tùy triệu chứng và bệnh nền. Bác sĩ có thể lặp điện tâm đồ, siêu âm tim hoặc Holter khi xuất hiện ngất, nhịp chậm hay thay đổi khả năng gắng sức. Người có block hai bó, bệnh tim cấu trúc hoặc sau TAVI cần kế hoạch theo dõi chặt hơn so với block nhánh phải đơn độc.
Nếu block là biểu hiện cố định do xơ hóa, hình ảnh điện tâm đồ có thể tồn tại lâu dài mà không cần điều trị riêng. Block do thuyên tắc phổi, viêm hoặc thủ thuật có thể thay đổi theo quá trình hồi phục. Thời gian điều trị phụ thuộc hoàn toàn vào nguyên nhân nền và không thể suy ra từ độ rộng QRS đơn độc.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Block đơn độc thường không gây biến chứng trực tiếp. Khi đi kèm bệnh tim hoặc phổi, tiên lượng chủ yếu do bệnh nền. Rối loạn dẫn truyền có thể tiến triển thành block hai bó hoặc block nhĩ thất ở một số người, nhất là sau thủ thuật hoặc khi có xơ hóa rộng. Ngất do block tiến triển có thể gây chấn thương và hiếm khi dẫn đến ngừng tim.
Người không triệu chứng, tim cấu trúc bình thường và block nhánh phải đơn độc thường có tiên lượng tốt. Block mới hoặc block trong bệnh tim, tăng áp phổi hay thuyên tắc phổi có ý nghĩa khác và cần đánh giá nguyên nhân. Tiên lượng không nên dựa vào chữ RBBB trên máy đọc tự động mà phải dựa vào toàn bộ bệnh cảnh.
Block có thể xuất hiện từng cơn hoặc phụ thuộc tần số, vì vậy điện tâm đồ có lúc bình thường. Sau khi nguyên nhân cấp được xử lý, mẫu hình có thể giảm hoặc vẫn tồn tại. Tái xuất hiện không nhất thiết đồng nghĩa bệnh nặng hơn, nhưng cần đánh giá nếu kèm ngất, QRS rộng thêm hoặc block nhĩ thất.
Không có biện pháp phòng tuyệt đối. Kiểm soát tăng huyết áp, bệnh mạch vành và bệnh phổi; phòng huyết khối theo chỉ định; tránh thuốc lá; và theo dõi sau phẫu thuật tim giúp giảm các nguyên nhân liên quan. Không nên làm điện tâm đồ lặp lại quá mức ở người hoàn toàn khỏe chỉ vì lo lắng, nhưng cần khám khi có triệu chứng mới.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Block nhánh phải
Không có thực phẩm làm hết block nhánh phải. Chế độ ăn nên phù hợp bệnh nền: giảm muối khi tăng huyết áp hoặc suy tim, kiểm soát cân nặng và hạn chế rượu. Không tự dùng sản phẩm bổ sung điện giải hoặc thảo dược để chỉnh điện tâm đồ vì lợi ích chưa được chứng minh và có thể gây tương tác.
Người không triệu chứng và không có bệnh tim cấu trúc thường có thể vận động bình thường. Nếu block liên quan bệnh phổi, suy tim hoặc xuất hiện khi gắng sức, cường độ tập cần dựa trên đánh giá chuyên môn. Ngưng vận động và đi khám nếu có đau ngực, khó thở bất thường, choáng hoặc ngất.
Theo dõi triệu chứng quan trọng hơn việc đo nhịp liên tục. Có thể ghi lại thời điểm khó thở, choáng, đánh trống ngực và mức gắng sức gây triệu chứng. Đồng hồ thông minh một chuyển đạo thường không đủ để xác định block nhánh phải và không thay thế điện tâm đồ 12 chuyển đạo.
- Không tự kết luận bệnh nặng chỉ dựa vào dòng diễn giải tự động của máy điện tâm đồ.
- Không bỏ qua đau ngực hoặc khó thở mới vì nghĩ block nhánh phải luôn lành tính.
- Không tự dùng thuốc chống đông, thuốc chống loạn nhịp hoặc thực phẩm bổ sung.
- Không lái xe khi đang choáng hoặc gần ngất.
- Không ngừng điều trị bệnh phổi hoặc bệnh tim nền nếu chưa trao đổi với bác sĩ.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Block nhánh phải không hoàn toàn có thể gặp ở trẻ khỏe mạnh, nhưng block hoàn toàn hoặc kèm tiếng thổi tim, tím, chậm tăng trưởng hay tiền sử phẫu thuật tim bẩm sinh cần đánh giá tim mạch nhi. Tiêu chuẩn QRS phụ thuộc tuổi, nên không áp dụng ngưỡng người lớn cho trẻ nhỏ. Sau sửa tứ chứng Fallot, block nhánh phải thường gặp và cần theo dõi riêng theo bệnh tim bẩm sinh.
Ở người cao tuổi, block có thể phản ánh xơ hóa hệ dẫn truyền và đi kèm nhiều bệnh tim phổi. Ngất, té ngã hoặc lú lẫn cần được xem xét như biểu hiện nhịp chậm. Rà soát thuốc và điện tâm đồ cũ giúp phân biệt phát hiện mạn tính với rối loạn dẫn truyền mới tiến triển.
Block nhánh phải đơn độc thường không ảnh hưởng trực tiếp thai kỳ. Tuy nhiên, khó thở đột ngột, đau ngực hoặc giảm oxy ở thai phụ cần loại trừ thuyên tắc phổi và bệnh tim, không quy mọi triệu chứng cho thai nghén. Các xét nghiệm hình ảnh được lựa chọn theo lợi ích–nguy cơ cho mẹ và thai.
Block nhánh phải không làm thay đổi khả năng cho con bú. Nếu cần điều trị bệnh nền, lựa chọn thuốc phải xem xét mức bài tiết qua sữa và tình trạng của trẻ. Không tự ngừng thuốc chống đông, thuốc tim hoặc thuốc phổi sau sinh chỉ vì lo ảnh hưởng sữa mẹ.
Ở người suy giảm miễn dịch, block mới có thể liên quan viêm cơ tim, nhiễm trùng hoặc độc tính thuốc. Sốt, đau ngực, khó thở hoặc men tim tăng cần được đánh giá sớm. Ngưỡng chỉ định siêu âm và cộng hưởng từ tim có thể thấp hơn khi nghi tổn thương cơ tim.
Bệnh phổi mạn, tăng áp phổi, bệnh tim bẩm sinh, bệnh mạch vành và suy tim quyết định phần lớn triệu chứng và tiên lượng. Điều trị không nhắm vào QRS mà vào nguyên nhân làm tăng gánh thất phải hoặc tổn thương hệ dẫn truyền. Người có nhiều bệnh nền cần phối hợp thuốc để tránh tụt huyết áp hoặc rối loạn điện giải.
Block nhánh phải thường xuất hiện sau một số phẫu thuật tim bẩm sinh hoặc can thiệp gần vách liên thất. Nếu chỉ có RBBB và huyết động ổn định, bác sĩ có thể theo dõi. Khi kèm block phân nhánh trái, PR kéo dài hoặc block nhĩ thất, nguy cơ tiến triển cao hơn và có thể cần theo dõi điện tâm đồ kéo dài.
Câu hỏi thường gặp về Block nhánh phải
Block nhánh phải đơn độc, không triệu chứng và không có bệnh tim cấu trúc thường không nguy hiểm và có thể chỉ cần theo dõi. Mức độ đáng lo tăng khi block mới xuất hiện, đi kèm đau ngực, khó thở, ngất, bệnh phổi nặng, bệnh mạch vành hoặc thêm block phân nhánh trái. Vì vậy không nên đánh giá chỉ dựa trên một dòng kết luận điện tâm đồ; bác sĩ cần xem hình dạng QRS, triệu chứng, điện tâm đồ cũ và bệnh nền.
Có trường hợp thoáng qua do nhịp tim, viêm, thuyên tắc phổi hoặc tác động quanh thủ thuật và có thể giảm khi nguyên nhân hồi phục. Tuy nhiên, block do biến thể bẩm sinh hoặc xơ hóa hệ dẫn truyền thường tồn tại lâu dài. Việc còn hay hết trên điện tâm đồ không phản ánh đầy đủ mức độ khỏe của tim. Quan trọng hơn là người bệnh có triệu chứng hay bệnh cấu trúc đi kèm hay không.
Thông thường không. Block nhánh phải đơn độc không làm nhịp tim chậm đáng kể và không phải chỉ định đặt máy. Máy tạo nhịp chỉ được cân nhắc khi có block nhĩ thất cao độ, ngất do nhịp chậm đã được ghi nhận hoặc rối loạn dẫn truyền nhiều bó tiến triển. Nếu block xuất hiện sau TAVI hoặc phẫu thuật, quyết định phụ thuộc theo dõi điện tâm đồ và diễn tiến cụ thể.
Phần lớn người không triệu chứng, tim cấu trúc bình thường có thể tập luyện theo khả năng. Vận động viên có block không hoàn toàn đôi khi chỉ là biến thể, nhưng vẫn cần đánh giá nếu có ngất khi gắng sức, đau ngực, tiền sử gia đình đột tử hoặc điện tâm đồ khác thường. Người có tăng áp phổi, bệnh tim bẩm sinh hay suy tim phải cần chương trình vận động cá thể hóa và không nên tập qua triệu chứng.
Thuyên tắc phổi cấp có thể gây căng thất phải và xuất hiện block nhánh phải, nhưng phần lớn người có RBBB không bị thuyên tắc phổi. Chẩn đoán phụ thuộc triệu chứng, yếu tố nguy cơ huyết khối, thăm khám, xét nghiệm và hình ảnh phù hợp. Nếu block mới kèm khó thở đột ngột, đau ngực kiểu màng phổi, ho ra máu, ngất hoặc giảm oxy, cần đi cấp cứu thay vì tự theo dõi tại nhà.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

