Viêm cầu thận IgA, còn gọi là bệnh thận IgA hoặc bệnh Berger, xảy ra khi các phức hợp miễn dịch chứa immunoglobulin A lắng đọng tại cầu thận và gây viêm. Biểu hiện thường gặp là tiểu máu nhìn thấy sau nhiễm hô hấp, tiểu máu vi thể kéo dài, protein niệu hoặc tăng huyết áp; nhiều người chỉ được phát hiện khi khám sức khỏe. Bệnh không lây và không đồng nghĩa với viêm đường tiết niệu. Diễn tiến rất khác nhau: một số người duy trì chức năng thận ổn định lâu dài, trong khi người có protein niệu dai dẳng, huyết áp cao hoặc eGFR giảm có nguy cơ bệnh thận mạn và suy thận. Sinh thiết thận là phương pháp xác nhận chẩn đoán, còn xét nghiệm nước tiểu, creatinin và huyết áp giúp đánh giá nguy cơ. Kiểm soát huyết áp, giảm protein niệu, điều chỉnh lối sống và sử dụng điều trị đặc hiệu khi phù hợp có thể làm chậm mất chức năng thận.
Viêm cầu thận IgA là bệnh gì?
Viêm cầu thận IgA là bệnh cầu thận được xác định bằng sinh thiết, trong đó IgA chiếm ưu thế hoặc đồng ưu thế trong vùng gian mạch. Bệnh thường liên quan IgA1 thiếu galactose, tự kháng thể và phức hợp miễn dịch gây viêm, nhưng cơ chế cụ thể khác nhau giữa từng người. Bệnh thận IgA khu trú chủ yếu ở thận, khác viêm mạch IgA là bệnh hệ thống có ban xuất huyết, đau khớp hoặc đau bụng kèm tổn thương thận. Tiểu máu gần thời điểm nhiễm hô hấp cũng giúp phân biệt tương đối với viêm cầu thận hậu liên cầu, vốn thường có khoảng trễ. Tuy nhiên, không triệu chứng nào đủ xác nhận chẩn đoán nếu không có đánh giá chuyên khoa và mô bệnh học khi chỉ định.
| Tên bệnh | Viêm cầu thận IgA |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | IgA nephropathy |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Bệnh thận IgA; IgAN; bệnh Berger |
| Mã ICD-10 | N02.8 – Tiểu máu tái diễn và dai dẳng, thay đổi hình thái khác; một số hệ thống mã hóa mở rộng có mã riêng cho bệnh thận IgA. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Bệnh cầu thận nguyên phát hoặc thứ phát thuộc chuyên khoa Thận – Tiết niệu, có thể dẫn đến bệnh thận mạn. |
| Cơ quan ảnh hưởng | Cầu thận là cơ quan chính; tăng huyết áp và bệnh thận mạn làm tăng nguy cơ tim mạch. Thể liên quan viêm mạch IgA có thể ảnh hưởng da, khớp và đường tiêu hóa. |
| Tính chất bệnh | Bệnh miễn dịch mạn tính, không lây; diễn tiến thay đổi từ tiểu máu đơn độc đến suy thận tiến triển. |
| Mức độ phổ biến | Là một trong những bệnh cầu thận nguyên phát thường gặp nhất trên thế giới, nhưng tần suất chẩn đoán phụ thuộc chỉ định sinh thiết và khu vực địa lý. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Viêm cầu thận IgA
Mô hình nhiều “cú đánh” mô tả quá trình từ tăng IgA1 thiếu galactose, hình thành tự kháng thể chống cấu trúc này, tạo phức hợp miễn dịch rồi lắng đọng ở gian mạch. Phức hợp kích hoạt tế bào gian mạch, bổ thể và các chất trung gian viêm, gây tiểu máu, protein niệu và xơ hóa. Tổn thương ống – mô kẽ tích lũy theo thời gian làm eGFR giảm và có thể dẫn đến suy thận.
Thực hành thường phân biệt bệnh thận IgA nguyên phát, thể thứ phát liên quan bệnh gan, nhiễm trùng hoặc bệnh hệ thống, và viêm mạch IgA có tổn thương thận. Sinh thiết có thể được chấm điểm Oxford MEST-C để mô tả tăng sinh gian mạch, tăng sinh nội mao mạch, xơ hóa đoạn, teo ống – xơ hóa mô kẽ và hình liềm; điểm này hỗ trợ tiên lượng nhưng không tự quyết định điều trị.
Bệnh gặp ở cả trẻ em và người lớn, thường được chẩn đoán ở người trẻ. Tần suất cao hơn tại một số khu vực châu Á và thấp hơn ở nơi sinh thiết ít được thực hiện, vì vậy số liệu phản ánh cả yếu tố di truyền lẫn thực hành chẩn đoán. Chưa có ước tính đại diện toàn quốc đáng tin cậy cho Việt Nam.
Bệnh không hình thành do vi khuẩn đi từ đường tiểu lên thận. Đáp ứng miễn dịch ở niêm mạc và tuần hoàn tạo phức hợp IgA, sau đó chúng lắng đọng trong gian mạch cầu thận. Đợt nhiễm hô hấp hoặc tiêu hóa có thể làm tăng hoạt hóa miễn dịch và bộc lộ tiểu máu.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Viêm cầu thận IgA
Phần lớn trường hợp được coi là nguyên phát với nền tảng miễn dịch và di truyền phức tạp. Bệnh có thể thứ phát trong xơ gan, bệnh viêm ruột, bệnh celiac, nhiễm trùng mạn hoặc một số bệnh tự miễn. Nhiễm hô hấp thường kích hoạt đợt tiểu máu nhưng không phải là nguyên nhân duy nhất tạo ra bệnh.
Yếu tố không thay đổi gồm tiền sử gia đình, nguồn gốc di truyền và giới nam ở một số quần thể. Yếu tố liên quan tiến triển có thể cải thiện gồm huyết áp cao, protein niệu dai dẳng, hút thuốc, thừa cân và kiểm soát nguy cơ tim mạch chưa tốt. MEST-C và eGFR giúp đánh giá thêm nguy cơ nhưng không phải yếu tố lối sống.
Người trẻ có tiểu máu tái diễn sau nhiễm hô hấp, người có protein niệu không rõ nguyên nhân, bệnh nhân tăng huyết áp sớm, người có tiền sử gia đình bệnh cầu thận và người mắc bệnh gan hoặc bệnh viêm mạn cần được xét nghiệm nước tiểu và chức năng thận khi phù hợp.
Triệu chứng và dấu hiệu của Viêm cầu thận IgA
Biểu hiện thay đổi từ hoàn toàn không triệu chứng đến hội chứng viêm thận hoặc hiếm hơn là suy thận tiến triển nhanh. Tiểu máu đại thể thường xuất hiện đồng thời hoặc trong vài ngày quanh nhiễm hô hấp rồi tự hết, nhưng tiểu máu vi thể và protein niệu có thể tồn tại. Mức độ triệu chứng không luôn phản ánh mức nguy cơ dài hạn.
- Tiểu máu đại thể tái diễn: nước tiểu hồng, đỏ nâu hoặc màu trà, thường gần đợt nhiễm hô hấp.
- Tiểu máu vi thể: chỉ phát hiện qua xét nghiệm và có thể kéo dài.
- Protein niệu: nước tiểu có thể nhiều bọt nhưng cần định lượng để đánh giá.
- Tăng huyết áp: có thể xuất hiện sớm hoặc khi bệnh thận tiến triển.
- Phù nhẹ: gặp khi giữ muối nước hoặc protein niệu tăng.
- Đau hông lưng thoáng qua trong đợt tiểu máu đại thể.
- Hội chứng thận hư với phù nhiều và protein niệu mức cao.
- Tổn thương thận cấp liên quan tiểu máu nặng hoặc hình liềm.
- Ban xuất huyết, đau bụng và đau khớp khi thuộc viêm mạch IgA thay vì bệnh khu trú ở thận.
Nên đặt lịch khám: khi tiểu máu tái diễn, nước tiểu nhiều bọt hoặc huyết áp tăng. Cần khám trong ngày: khi tiểu máu kèm phù, tiểu giảm, đau nhiều hoặc sốt. Cần tái khám sớm: khi protein niệu tăng, eGFR giảm, tác dụng phụ thuốc xuất hiện hoặc có kế hoạch mang thai.
- Tiểu rất ít hoặc không tiểu, phù tăng nhanh hoặc khó thở.
- Đau đầu dữ dội, nhìn mờ, co giật hoặc lơ mơ kèm huyết áp cao.
- Ho ra máu, giảm oxy hoặc ban xuất huyết lan nhanh kèm đau bụng dữ dội.
- Yếu cơ, hồi hộp, ngất hoặc triệu chứng nghi rối loạn kali.
Chẩn đoán Viêm cầu thận IgA
Quy trình bắt đầu bằng xác nhận tiểu máu nguồn gốc cầu thận, định lượng protein niệu, đo creatinin/eGFR và huyết áp. Bác sĩ tìm bệnh thứ phát và loại trừ các viêm cầu thận khác. Sinh thiết thận xác nhận lắng đọng IgA và cung cấp dữ liệu MEST-C; xét nghiệm IgA máu đơn thuần không chẩn đoán được bệnh.
Bác sĩ hỏi thời điểm tiểu máu so với nhiễm trùng, tiền sử gia đình, thuốc, bệnh gan, tiêu hóa và triệu chứng toàn thân. Khám tập trung vào huyết áp, phù, tình trạng dịch, da, khớp, bụng và dấu bệnh gan hoặc viêm mạch IgA.
Tổng phân tích nước tiểu và cặn lắng phát hiện hồng cầu biến dạng, trụ hồng cầu và protein. Tỷ lệ albumin hoặc protein/creatinin định lượng nguy cơ và đáp ứng. Creatinin, eGFR và điện giải theo dõi chức năng thận. Bổ thể, ANA, ANCA, anti-GBM và xét nghiệm nhiễm trùng được chọn để loại trừ nguyên nhân khác. IgA huyết thanh có thể tăng nhưng độ đặc hiệu thấp. Sinh thiết thận là xét nghiệm xác nhận.
Siêu âm thận giúp đánh giá kích thước, cấu trúc, loại trừ tắc nghẽn và chuẩn bị sinh thiết; hình ảnh không thể xác nhận lắng đọng IgA. Các phương tiện khác chỉ dùng khi có triệu chứng ngoài thận hoặc nghi bệnh thứ phát.
Chẩn đoán xác định dựa trên sinh thiết thận cho thấy lắng đọng IgA ưu thế hoặc đồng ưu thế ở gian mạch trong bối cảnh lâm sàng phù hợp. Điểm Oxford MEST-C mô tả tổn thương và hỗ trợ dự báo, nhưng không thay thế eGFR, protein niệu, huyết áp và diễn tiến theo thời gian. Không tự chẩn đoán bằng xét nghiệm IgA máu.
Điều trị Viêm cầu thận IgA
Mục tiêu là giảm protein niệu, kiểm soát huyết áp, bảo tồn eGFR và giảm nguy cơ tim mạch. Mọi người bệnh cần chăm sóc hỗ trợ tối ưu; nhóm còn nguy cơ tiến triển sau giai đoạn tối ưu có thể được cân nhắc thuốc tác động bệnh theo KDIGO 2025. Thể tiến triển nhanh, thể thứ phát và thai kỳ cần chiến lược riêng.
Thuốc ức chế hệ renin–angiotensin thường được dùng khi có protein niệu và/hoặc tăng huyết áp nếu không chống chỉ định. Thuốc ức chế SGLT2 và các liệu pháp được phê duyệt cho nhóm nguy cơ phù hợp có thể được bác sĩ cân nhắc dựa trên eGFR, protein niệu và khả năng tiếp cận. Glucocorticoid hoặc thuốc tác động miễn dịch chỉ dùng sau đánh giá lợi ích – nguy cơ; không tự dùng vì nguy cơ nhiễm trùng và chuyển hóa.
Sinh thiết thận là thủ thuật chẩn đoán chủ đạo. Lọc máu hoặc ghép thận được cân nhắc khi bệnh tiến triển đến suy thận; ghép thận có thể tái phát lắng đọng IgA nhưng vẫn là lựa chọn điều trị thay thế thận quan trọng.
Không có phẫu thuật chữa trực tiếp bệnh thận IgA. Phẫu thuật tạo đường vào mạch máu hoặc ghép thận chỉ liên quan khi suy thận giai đoạn cuối. Cắt amidan không được áp dụng thường quy toàn cầu và chỉ được xem xét trong bối cảnh hướng dẫn, quần thể và thực hành chuyên khoa cụ thể.
Chăm sóc hỗ trợ gồm hạn chế natri, hoạt động thể lực phù hợp, duy trì cân nặng hợp lý, bỏ thuốc lá, kiểm soát lipid và tránh thuốc độc thận. Tiêm chủng và dự phòng nhiễm trùng được cá thể hóa khi dùng thuốc ức chế miễn dịch.
Định kỳ đo huyết áp, creatinin/eGFR và protein niệu; tần suất phụ thuộc mức nguy cơ và thay đổi thuốc. Theo dõi kali, tác dụng phụ, nhiễm trùng và thai kỳ khi dùng thuốc tác động hệ renin–angiotensin hoặc điều trị miễn dịch. Tiểu máu đơn độc không đủ để đánh giá toàn bộ đáp ứng.
Bệnh thường cần quản lý nhiều năm, dù thuốc cụ thể có thể dùng theo đợt hoặc thay đổi theo nguy cơ. Chăm sóc hỗ trợ và theo dõi huyết áp – protein niệu thường kéo dài. Mục tiêu là làm chậm tiến triển, không cam kết hết bệnh trong một thời hạn cố định.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng dài hạn gồm tăng huyết áp, bệnh thận mạn, suy thận và tăng nguy cơ tim mạch. Biến chứng cấp hiếm hơn gồm tổn thương thận cấp do tiểu máu nặng hoặc RPGN hình liềm. Điều trị có thể gây tăng kali, giảm eGFR ban đầu, nhiễm trùng hoặc tác dụng chuyển hóa tùy nhóm thuốc.
Diễn tiến rất khác nhau. Protein niệu trung bình theo thời gian, eGFR, huyết áp và mức xơ hóa ống – mô kẽ là các yếu tố dự báo quan trọng. Một số người ổn định hàng chục năm, trong khi nhóm nguy cơ cao có thể mất chức năng thận tiến triển dù triệu chứng ít. Đánh giá nguy cơ cần dữ liệu lặp lại, không dựa vào một lần tiểu máu.
Tiểu máu đại thể có thể tái diễn cùng nhiễm hô hấp. Sau ghép thận, lắng đọng IgA có thể tái phát với mức độ lâm sàng khác nhau. Giảm nguy cơ tiến triển dựa trên kiểm soát protein niệu, huyết áp, lối sống và tuân thủ điều trị hơn là cố tránh mọi nhiễm trùng thông thường.
Chưa có cách phòng bệnh nguyên phát chắc chắn. Có thể phòng biến chứng bằng khám sớm khi tiểu máu, kiểm soát huyết áp, bỏ thuốc lá, duy trì cân nặng, hạn chế muối, tránh thuốc độc thận và điều trị bệnh gan hoặc viêm mạn liên quan. Vaccine được sử dụng theo khuyến cáo chung và tình trạng miễn dịch.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Viêm cầu thận IgA
Ưu tiên khẩu phần ít natri, đủ năng lượng và cân đối. Protein không cần cắt quá mức nhưng có thể điều chỉnh theo giai đoạn bệnh thận. Kali, phosphat và lượng dịch chỉ hạn chế khi xét nghiệm hoặc chức năng thận yêu cầu. Không có thực phẩm nào được chứng minh thay thế điều trị giảm protein niệu.
Vận động aerobic và sức mạnh mức vừa thường có lợi khi huyết áp và chức năng thận ổn định. Trong đợt tiểu máu đại thể, sốt, tổn thương thận cấp hoặc phù, nên giảm cường độ và uống dịch theo chỉ dẫn. Tránh hút thuốc và ưu tiên giấc ngủ đều.
Có thể đo huyết áp, ghi cân nặng, phù và màu nước tiểu, đồng thời tuân thủ lịch xét nghiệm protein niệu và eGFR. Que thử nước tiểu tại nhà có giới hạn và không thay thế định lượng. Báo bác sĩ khi huyết áp tăng liên tục, tiểu giảm, phù hoặc tác dụng phụ thuốc.
- Không tự dùng corticoid, thuốc ức chế miễn dịch hoặc thuốc nam.
- Không tự ngừng thuốc huyết áp vì creatinin tăng nhẹ mà chưa trao đổi bác sĩ.
- Không lạm dụng thuốc giảm đau chống viêm không steroid.
- Không cho rằng hết tiểu máu là bệnh đã khỏi và bỏ theo dõi protein niệu, eGFR.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Trẻ có thể biểu hiện tiểu máu tái diễn hoặc được phát hiện qua sàng lọc. Chỉ định sinh thiết, ngưỡng điều trị và mục tiêu huyết áp cần theo hướng dẫn thận nhi; phải chú ý tăng trưởng, tiêm chủng, học tập và tác dụng lâu dài của glucocorticoid.
Ở người cao tuổi, cần loại trừ bệnh thứ phát, ung thư, nhiễm trùng và các nguyên nhân tiểu máu đường tiết niệu. Dự trữ thận thấp, đa thuốc và nguy cơ hạ huyết áp tư thế làm mục tiêu điều trị cần cá thể hóa.
Người có bệnh thận IgA nên được tư vấn trước thai kỳ dựa trên huyết áp, eGFR và protein niệu. Một số thuốc bảo vệ thận chống chỉ định trong thai kỳ và cần đổi trước khi mang thai dưới hướng dẫn bác sĩ. Thai kỳ nguy cơ cao cần phối hợp thận học – sản khoa.
Việc tiếp tục thuốc sau sinh phụ thuộc khả năng bài tiết vào sữa và lợi ích bảo vệ thận. Một số thuốc huyết áp có lựa chọn tương thích hơn, trong khi liệu pháp mới có thể thiếu dữ liệu. Không tự ngừng thuốc hoặc ngừng cho bú mà chưa trao đổi nhóm điều trị.
Người suy giảm miễn dịch cần được tìm nhiễm trùng và nguyên nhân thứ phát trước khi tăng điều trị miễn dịch. Vaccine, dự phòng nhiễm trùng và lịch theo dõi công thức máu phải cá thể hóa. Sốt hoặc triệu chứng hô hấp kéo dài cần khám sớm.
Bệnh gan mạn, bệnh viêm ruột, celiac, tăng huyết áp, đái tháo đường và bệnh tim mạch ảnh hưởng chẩn đoán và mục tiêu điều trị. Xử lý bệnh nền có thể giảm kích thích miễn dịch hoặc nguy cơ tiến triển, nhưng không phải lúc nào cũng làm mất lắng đọng IgA.
Sau phẫu thuật, tiểu máu hoặc creatinin tăng cần phân biệt mất dịch, thuốc, tắc nghẽn và bệnh IgA bùng phát. Người đã ghép thận cần theo dõi tái phát qua protein niệu, chức năng mảnh ghép và sinh thiết khi chỉ định.
Câu hỏi thường gặp về Viêm cầu thận IgA
Mức độ nguy hiểm khác nhau giữa từng người. Tiểu máu tái diễn có thể gây lo lắng nhưng nguy cơ dài hạn được dự báo tốt hơn bởi protein niệu, eGFR, huyết áp và mức sẹo trên sinh thiết. Một số người ổn định lâu dài, trong khi người có protein niệu dai dẳng hoặc chức năng thận giảm có thể tiến triển đến suy thận. Theo dõi định kỳ giúp nhận biết nhóm nguy cơ và điều chỉnh điều trị sớm.
Hiện không thể bảo đảm chữa khỏi hoàn toàn cho mọi trường hợp. Mục tiêu điều trị là giảm protein niệu, kiểm soát huyết áp và làm chậm mất chức năng thận. Một số người có bệnh nhẹ duy trì ổn định lâu dài mà không cần điều trị miễn dịch; nhóm nguy cơ cao có thể cần thuốc đặc hiệu. Đáp ứng được đánh giá theo xu hướng eGFR và protein niệu trong nhiều tháng, không chỉ dựa vào việc nước tiểu hết đỏ.
Bệnh không lây qua tiếp xúc, ăn uống hay hô hấp. Yếu tố di truyền có vai trò, vì bệnh có thể tập trung trong một số gia đình, nhưng không tuân theo một kiểu di truyền đơn giản và người thân không chắc chắn sẽ mắc. Sàng lọc đại trà cho mọi người thân chưa phải lúc nào cũng cần; người có tiểu máu, protein niệu, tăng huyết áp hoặc tiền sử gia đình suy thận nên trao đổi với bác sĩ.
Điều quan trọng nhất thường là giảm muối để hỗ trợ kiểm soát huyết áp và protein niệu. Không cần kiêng tuyệt đối thịt, kali hoặc phosphat nếu chức năng thận và xét nghiệm còn bình thường. Khi eGFR giảm, chuyên gia dinh dưỡng thận có thể điều chỉnh protein, kali, phosphat và dịch. Không có món ăn hay thực phẩm bổ sung nào được chứng minh loại bỏ lắng đọng IgA, vì vậy không nên thay thuốc bằng chế độ ăn truyền miệng.
Lắng đọng IgA có thể tái xuất hiện trong thận ghép, nhưng mức độ từ chỉ thấy trên sinh thiết đến protein niệu hoặc suy giảm chức năng mảnh ghép. Tái phát không có nghĩa ghép thận thất bại ngay và nhiều người vẫn duy trì mảnh ghép lâu dài. Nhóm ghép thận sẽ theo dõi huyết áp, protein niệu, creatinin và cân nhắc sinh thiết khi bất thường; người bệnh không nên tự điều chỉnh thuốc chống thải ghép.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

