Viêm bàng quang cấp là nhiễm trùng khu trú ở bàng quang, thường gây tiểu buốt, tiểu rắt, mót tiểu và đau tức vùng trên xương mu. Bệnh hay gặp ở phụ nữ do niệu đạo ngắn, nhưng nam giới, trẻ em, người mang thai, người cao tuổi hoặc người có sỏi tiết niệu, đái tháo đường và bí tiểu cũng có thể mắc. Một đợt viêm bàng quang không kèm sốt, rét run hay đau hông lưng thường được xếp vào nhiễm trùng đường tiết niệu khu trú; khi xuất hiện các dấu hiệu toàn thân, bác sĩ cần đánh giá khả năng viêm thận – bể thận hoặc nhiễm khuẩn huyết. Chẩn đoán dựa vào triệu chứng, xét nghiệm nước tiểu và cấy nước tiểu trong các tình huống phù hợp. Điều trị đúng căn nguyên và theo dõi đáp ứng sớm giúp giảm khó chịu, hạn chế lan lên thận và giảm nguy cơ tái phát.
Viêm bàng quang cấp là bệnh gì?
Viêm bàng quang cấp là tình trạng viêm xuất hiện nhanh ở niêm mạc bàng quang, phần lớn do nhiễm vi khuẩn. Khái niệm này khác với viêm bàng quang kẽ, vốn là hội chứng đau bàng quang mạn tính không xác định được nhiễm trùng, và khác với viêm thận – bể thận vì chưa có dấu hiệu nhiễm trùng toàn thân hoặc tổn thương đường tiết niệu trên. Ở người bệnh điển hình, cảm giác buốt rát khi tiểu thường đi cùng tiểu gấp, tiểu nhiều lần với lượng ít và tức vùng bụng dưới. Nước tiểu có thể đục hoặc lẫn máu, nhưng các thay đổi này không tự xác định được căn nguyên. Viêm bàng quang cấp được xem là một biểu hiện của nhiễm trùng đường tiết niệu khu trú; các yếu tố như sỏi, tắc nghẽn, thai kỳ, suy giảm miễn dịch hoặc dụng cụ niệu làm tăng nguy cơ diễn tiến phức tạp và ảnh hưởng lựa chọn điều trị.
| Tên bệnh | Viêm bàng quang cấp |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Acute cystitis |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Nhiễm trùng bàng quang cấp; viêm bàng quang cấp do vi khuẩn; acute bacterial cystitis. |
| Mã ICD-10 | N30.0 – Viêm bàng quang cấp. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Bệnh Thận – Tiết niệu; nhiễm trùng đường tiết niệu dưới; chuyên khoa Tiết niệu, Nội khoa và Truyền nhiễm. |
| Cơ quan ảnh hưởng | Bàng quang là cơ quan bị ảnh hưởng chính; niệu đạo thường liên quan trong đường nhiễm đi lên, còn thận có thể bị ảnh hưởng nếu nhiễm trùng lan thành viêm thận – bể thận. |
| Tính chất bệnh | Tình trạng cấp tính, thường do vi khuẩn và không được xem là bệnh lây trực tiếp giữa người với người; có thể diễn tiến thành nhiễm trùng toàn thân ở nhóm nguy cơ. |
| Mức độ phổ biến | Rất thường gặp, đặc biệt ở phụ nữ. Hướng dẫn EAU ghi nhận gần một nửa phụ nữ có ít nhất một đợt viêm bàng quang trong đời; dữ liệu đại diện toàn quốc tại Việt Nam còn hạn chế. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Viêm bàng quang cấp thường hình thành khi vi khuẩn từ hệ vi sinh đường ruột hoặc vùng quanh niệu đạo đi ngược lên bàng quang. Quan hệ tình dục có thể tạo điều kiện đưa vi khuẩn vào niệu đạo nhưng không đồng nghĩa bệnh được truyền như một nhiễm trùng lây qua đường tình dục. |
Tổng quan chuyên môn về Viêm bàng quang cấp
Bệnh thường bắt đầu khi vi khuẩn bám vào vùng quanh lỗ niệu đạo, vượt qua cơ chế rửa trôi của dòng nước tiểu rồi đi ngược vào bàng quang. Các yếu tố bám dính giúp vi khuẩn gắn vào tế bào niệu mạc, sinh sôi và kích hoạt miễn dịch bẩm sinh. Bạch cầu, chất trung gian viêm và phù nề niêm mạc làm tăng nhạy cảm thần kinh, gây đau buốt, mót tiểu và co bóp bàng quang với thể tích nhỏ. Nếu dòng tiểu bị cản trở, còn nhiều nước tiểu tồn lưu hoặc vi khuẩn có độc lực cao, quá trình nhiễm trùng có thể kéo dài, lan lên niệu quản – thận hoặc đi vào máu.
Trong thực hành hiện đại, viêm bàng quang cấp được xếp là nhiễm trùng đường tiết niệu khu trú và được đánh giá kèm các yếu tố nguy cơ làm tăng khả năng điều trị khó hoặc thất bại. Có thể mô tả đợt bệnh là viêm bàng quang cấp lần đầu, đợt tái nhiễm hoặc đợt tái phát sớm; đồng thời ghi nhận có hay không thai kỳ, giới nam, bất thường cấu trúc, sỏi, tắc nghẽn, đặt ống thông hoặc suy giảm miễn dịch. Viêm bàng quang xuất huyết là mô tả khi tiểu máu nổi bật, nhưng vẫn cần loại trừ sỏi, u và nguyên nhân do thuốc hay xạ trị.
Viêm bàng quang cấp gặp nhiều nhất ở phụ nữ từ tuổi bắt đầu hoạt động tình dục đến sau mãn kinh. Nguy cơ ở phụ nữ tăng do niệu đạo ngắn và vị trí gần hậu môn; sau mãn kinh, thiếu estrogen và thay đổi hệ vi sinh âm đạo góp phần làm bệnh dễ xuất hiện. Ở nam giới trẻ khỏe, viêm bàng quang ít gặp hơn nên thường cần tìm yếu tố liên quan như bệnh tuyến tiền liệt hoặc bất thường tiết niệu. Trẻ nhỏ và người cao tuổi có thể biểu hiện không điển hình. Chưa có số liệu cộng đồng đồng nhất để ước tính chính xác gánh nặng viêm bàng quang cấp tại Việt Nam.
Đường gây bệnh thường là đường đi lên: vi khuẩn từ vùng tầng sinh môn xâm nhập lỗ niệu đạo, di chuyển qua niệu đạo rồi vào bàng quang. Đường máu hoặc đường bạch huyết hiếm hơn và thường liên quan bệnh cảnh toàn thân hoặc tác nhân đặc biệt. Dụng cụ tiết niệu có thể đưa vi khuẩn trực tiếp vào đường tiểu và tạo màng sinh học. Bệnh không hình thành do lạnh đơn thuần và không phải cứ quan hệ tình dục là có nhiễm trùng.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Viêm bàng quang cấp
Nguyên nhân chủ yếu là vi khuẩn đường ruột, thường nhất là Escherichia coli; các tác nhân khác có thể gồm Klebsiella, Proteus, Staphylococcus saprophyticus và Enterococcus. Nhiễm trùng liên quan bệnh viện hoặc ống thông có phổ vi khuẩn và mức đề kháng khác với nhiễm trùng cộng đồng. Các yếu tố thúc đẩy gồm quan hệ tình dục, sử dụng chất diệt tinh trùng, bí tiểu, sỏi, phì đại tuyến tiền liệt, sa tạng chậu, đặt ống thông và thủ thuật tiết niệu. Nếu xét nghiệm không chứng minh nhiễm khuẩn, bác sĩ sẽ cân nhắc viêm âm đạo, viêm niệu đạo, hội chứng đau bàng quang hoặc nguyên nhân kích ứng.
- Yếu tố có thể thay đổi: uống quá ít nước, thường xuyên nhịn tiểu, sử dụng chất diệt tinh trùng, táo bón kéo dài và chăm sóc ống thông không đúng.
- Yếu tố khó thay đổi: giới nữ, tiền sử nhiễm trùng tiểu, thai kỳ, mãn kinh, bất thường bẩm sinh đường tiết niệu và bệnh thần kinh bàng quang.
- Yếu tố y khoa: đái tháo đường, sỏi tiết niệu, tắc nghẽn dòng tiểu, tồn lưu nước tiểu, suy giảm miễn dịch và can thiệp tiết niệu gần đây.
Nhóm dễ mắc hoặc dễ biến chứng gồm phụ nữ trẻ có hoạt động tình dục, người sau mãn kinh, người mang thai, nam giới có bệnh tuyến tiền liệt, trẻ có bất thường tiết niệu, người dùng ống thông, người bị sỏi hoặc bí tiểu, người đái tháo đường và người suy giảm miễn dịch. Người có bệnh thận mạn hoặc nhiều bệnh nền cũng cần được đánh giá sớm vì lựa chọn thuốc và ngưỡng nhập viện khác với người khỏe mạnh.
Triệu chứng và dấu hiệu của Viêm bàng quang cấp
Triệu chứng thường khởi phát trong vài giờ đến vài ngày và tập trung ở đường tiểu dưới. Người bệnh có thể liên tục buồn tiểu nhưng mỗi lần chỉ đi ít, kèm nóng rát và tức bụng dưới. Phụ nữ trẻ thường có biểu hiện điển hình; trẻ nhỏ có thể quấy khóc hoặc sốt không rõ nguồn, còn người cao tuổi đôi khi chỉ báo mệt hoặc giảm chức năng nhưng các triệu chứng không đặc hiệu này cần được đánh giá thận trọng. Sốt, rét run, đau hông lưng và nôn không phù hợp với viêm bàng quang khu trú đơn thuần.
- Tiểu buốt hoặc nóng rát: cảm giác đau xuất hiện khi dòng tiểu đi qua niệu đạo đang bị kích thích.
- Tiểu nhiều lần: số lần đi tiểu tăng nhưng lượng nước tiểu mỗi lần thường ít.
- Mót tiểu: cảm giác cần đi tiểu ngay và khó trì hoãn dù bàng quang chưa đầy.
- Đau hoặc nặng vùng trên xương mu: khó chịu thường khu trú ở giữa bụng dưới.
- Nước tiểu đục hoặc mùi thay đổi: có thể gặp nhưng không đủ đặc hiệu để tự kết luận nhiễm trùng.
- Tiểu máu nhìn thấy hoặc vi thể có thể xuất hiện do niêm mạc bàng quang viêm, nhưng tiểu máu kéo dài cần tìm nguyên nhân khác.
- Mệt nhẹ hoặc cảm giác khó chịu toàn thân có thể xảy ra; tình trạng suy sụp rõ rệt gợi ý nhiễm trùng nặng hơn.
- Đau niệu đạo sau khi tiểu đôi khi nổi bật và có thể khiến người bệnh nhầm với viêm niệu đạo.
Nên đặt lịch khám: khi có tiểu buốt, tiểu rắt hoặc đau bụng dưới lần đầu, khi triệu chứng tái diễn hoặc có tiểu máu. Cần khám trong ngày: nếu người bệnh là nam, trẻ em, người mang thai, người suy giảm miễn dịch, có bệnh thận, sỏi, ống thông hoặc không cải thiện sau khoảng 48 giờ điều trị. Cần tái khám sớm: khi triệu chứng hết rồi quay lại trong vòng hai tuần, vì có thể cần cấy nước tiểu và đánh giá vi khuẩn kháng thuốc hoặc yếu tố gây tái phát.
- Sốt cao, rét run, đau hông lưng hoặc nôn liên tục: đến cơ sở cấp cứu vì có thể nhiễm trùng lan lên thận.
- Lú lẫn, khó đánh thức, thở nhanh, da lạnh ẩm, choáng hoặc tụt huyết áp: gọi 115 vì có nguy cơ nhiễm khuẩn huyết.
- Không tiểu được, đau tăng dữ dội hoặc tiểu máu có cục gây tắc: cần xử trí khẩn để giải phóng đường tiểu.
- Không tự lái xe khi choáng hoặc yếu nhiều và không trì hoãn để thử mẹo dân gian.
Chẩn đoán Viêm bàng quang cấp
Bác sĩ kết hợp kiểu triệu chứng, thời gian khởi phát, yếu tố nguy cơ và dấu hiệu toàn thân để xác định nhiễm trùng khu trú hay toàn thân. Ở phụ nữ không mang thai có biểu hiện rất điển hình và không có tiết dịch âm đạo, chẩn đoán lâm sàng có thể đủ để quyết định xử trí; tuy vậy xét nghiệm nước tiểu giúp tăng độ chắc chắn trong nhiều tình huống. Cấy nước tiểu được ưu tiên khi bệnh nhân thuộc nhóm nguy cơ, tái phát, có biểu hiện không điển hình hoặc không đáp ứng. Người đọc không nên dùng que thử tại nhà như công cụ duy nhất để tự chẩn đoán.
Bác sĩ thường hỏi về tiểu buốt, số lần đi tiểu, đau hông lưng, sốt, tiết dịch âm đạo hoặc niệu đạo, tiền sử UTI, thai kỳ, thuốc đang dùng và dị ứng kháng sinh. Khám có thể gồm đo nhiệt độ, mạch, huyết áp, ấn vùng trên xương mu và gõ hông lưng để tìm đau vùng thận. Khám phụ khoa, tuyến tiền liệt hoặc cơ quan sinh dục chỉ thực hiện khi triệu chứng gợi ý chẩn đoán khác hoặc có yếu tố nguy cơ.
Tổng phân tích nước tiểu tìm bạch cầu, nitrit, hồng cầu và các dấu hiệu viêm; kết quả âm tính không loại trừ hoàn toàn bệnh nếu triệu chứng rõ. Cấy nước tiểu xác định vi khuẩn và độ nhạy kháng sinh, đặc biệt hữu ích ở người mang thai, nam giới, trẻ em, bệnh tái phát, có nguy cơ kháng thuốc hoặc không cải thiện. Xét nghiệm thai, chức năng thận, đường huyết, công thức máu hoặc cấy máu được chỉ định theo bối cảnh. Xét nghiệm nhiễm trùng lây qua đường tình dục cần cân nhắc khi có tiết dịch hoặc nguy cơ phơi nhiễm.
Siêu âm, X-quang hoặc CT không được dùng thường quy cho một đợt viêm bàng quang cấp điển hình. Hình ảnh học được cân nhắc khi nghi sỏi, tắc nghẽn, tồn lưu nước tiểu, áp-xe, bất thường bẩm sinh, tiểu máu kéo dài, nhiễm trùng tái phát bất thường hoặc không đáp ứng điều trị. Lựa chọn phương tiện phụ thuộc tuổi, thai kỳ, chức năng thận và mức độ khẩn cấp.
Không có một ngưỡng triệu chứng duy nhất áp dụng cho mọi người. Ở phụ nữ trưởng thành không mang thai, phối hợp tiểu buốt với tiểu gấp hoặc tiểu nhiều, không có tiết dịch hay kích ứng âm đạo, làm tăng mạnh khả năng viêm bàng quang cấp. Bạch cầu niệu và cấy vi khuẩn hỗ trợ xác nhận, nhưng cách lấy mẫu và bối cảnh lâm sàng quyết định cách diễn giải. Sốt, rét run, đau hông lưng hoặc tình trạng toàn thân xấu chuyển chẩn đoán theo hướng nhiễm trùng đường tiết niệu toàn thân thay vì viêm bàng quang đơn thuần.
Điều trị Viêm bàng quang cấp
Mục tiêu là giảm triệu chứng, loại bỏ vi khuẩn khi cần, ngăn lan lên thận và hạn chế sử dụng kháng sinh không phù hợp. Bác sĩ phân tầng theo giới, tuổi, thai kỳ, mức độ nặng, chức năng thận, bất thường đường tiểu, tiền sử kháng thuốc và khả năng theo dõi. Người có dấu hiệu nhiễm trùng toàn thân, tắc nghẽn hoặc không uống được có thể cần nhập viện. Nếu đã gửi cấy, điều trị được rà soát khi có kháng sinh đồ để thu hẹp hoặc thay đổi thuốc.
Các hoạt chất thường được hướng dẫn quốc tế xem xét cho viêm bàng quang khu trú ở phụ nữ gồm nitrofurantoin, fosfomycin hoặc pivmecillinam tại nơi sẵn có; lựa chọn khác dựa trên kháng sinh đồ và dữ liệu đề kháng. Nam giới, người mang thai, trẻ em và người suy thận cần phác đồ riêng do khác biệt về mô đích, độ an toàn và thời gian điều trị. Thuốc giảm đau có thể hỗ trợ ngắn hạn nếu phù hợp, nhưng không thay thế đánh giá căn nguyên. Không nên tự dùng fluoroquinolone hoặc kháng sinh còn thừa.
Viêm bàng quang cấp đơn thuần thường không cần thủ thuật. Can thiệp trở nên cần thiết khi có bí tiểu, sỏi gây tắc, ống thông nhiễm bẩn, dị vật hoặc ổ mủ; mục tiêu là dẫn lưu nước tiểu và loại bỏ yếu tố duy trì nhiễm trùng. Đặt ống thông chỉ được thực hiện khi có chỉ định vì bản thân dụng cụ có thể làm tăng nguy cơ nhiễm khuẩn.
Phẫu thuật không điều trị trực tiếp một đợt viêm bàng quang cấp không biến chứng. Bác sĩ tiết niệu chỉ cân nhắc phẫu thuật khi tìm thấy nguyên nhân cấu trúc như sỏi, hẹp đường tiểu, túi thừa, rò hoặc tắc nghẽn đáng kể. Thời điểm mổ phụ thuộc mức độ nhiễm trùng; nhiều trường hợp cần kiểm soát nhiễm trùng và bảo đảm dẫn lưu trước khi can thiệp triệt để.
Uống đủ để tránh mất nước, đi tiểu khi có nhu cầu, nghỉ ngơi và giữ ấm cơ thể có thể giúp người bệnh dễ chịu hơn. Chườm ấm nhẹ vùng bụng dưới đôi khi giảm co thắt nếu da còn cảm giác bình thường. Thuốc giảm đau không kê đơn chỉ dùng khi không có chống chỉ định và nên hỏi nhân viên y tế nếu có thai, bệnh thận, bệnh dạ dày hoặc đang dùng thuốc chống đông. Nước ép nam việt quất và thuốc kiềm hóa nước tiểu không thay thế điều trị nhiễm trùng cấp.
Theo dõi mức độ tiểu buốt, số lần tiểu, nhiệt độ, đau hông lưng, khả năng ăn uống và phản ứng bất lợi của thuốc. Liên hệ bác sĩ nếu triệu chứng nặng lên bất kỳ lúc nào, không bắt đầu cải thiện trong khoảng 48 giờ sau khi dùng kháng sinh, hoặc tái xuất hiện ngay sau khi kết thúc. Người đã hết triệu chứng thường không cần xét nghiệm nước tiểu kiểm tra thường quy, trừ nhóm được bác sĩ chỉ định riêng.
Đợt không biến chứng ở phụ nữ thường được điều trị bằng liệu trình ngắn tính theo ngày, nhưng thời gian cụ thể tùy hoạt chất và hướng dẫn địa phương. Nam giới, người mang thai, trẻ em, nhiễm trùng liên quan bất thường tiết niệu hoặc nghi tổn thương tuyến tiền liệt thường cần đánh giá và thời gian khác. Cảm giác buốt có thể giảm dần trước khi niêm mạc hồi phục hoàn toàn; không tự rút ngắn hay kéo dài thuốc.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng đáng chú ý nhất là nhiễm trùng lan lên thận gây viêm thận – bể thận. Ở người có tắc nghẽn, thai kỳ, suy giảm miễn dịch hoặc tuổi cao, vi khuẩn có thể vào máu và gây nhiễm khuẩn huyết. Các đợt lặp lại làm giảm chất lượng sống và tăng tiếp xúc kháng sinh, từ đó thúc đẩy tác dụng phụ và đề kháng. Tiểu máu kéo dài sau khi hết nhiễm trùng cần được kiểm tra để loại trừ sỏi hoặc bệnh lý bàng quang.
Đa số người bệnh viêm bàng quang cấp khu trú hồi phục tốt khi được đánh giá đúng và dùng điều trị phù hợp. Tiên lượng phụ thuộc tuổi, thai kỳ, chức năng thận, tình trạng tắc nghẽn, vi khuẩn đề kháng và thời điểm phát hiện biến chứng. Không cải thiện sớm không đồng nghĩa bệnh chắc chắn nguy hiểm, nhưng là lý do để kiểm tra lại chẩn đoán, tuân thủ, kết quả cấy và khả năng nhiễm trùng đường tiểu trên.
Một số người có thể xuất hiện đợt mới sau khi đã khỏi. Tái phát trong vòng khoảng hai tuần gợi ý vi khuẩn chưa được loại bỏ hoặc nguồn nhiễm còn tồn tại; đợt muộn hơn thường là tái nhiễm từ vi khuẩn mới. Giảm nguy cơ cần dựa vào xác nhận các đợt, xử lý sỏi hoặc tồn lưu nước tiểu, xem lại thói quen và chỉ cân nhắc dự phòng thuốc dưới giám sát y tế.
Đi tiểu đều, tránh nhịn quá lâu, uống đủ theo nhu cầu, xử trí táo bón và giữ vệ sinh vùng sinh dục nhẹ nhàng là các biện pháp thực tế. Người thường bị sau quan hệ có thể trao đổi về chất diệt tinh trùng, biện pháp tránh thai và chiến lược dự phòng cá thể hóa. Không thụt rửa sâu hoặc dùng dung dịch sát khuẩn mạnh vì có thể phá vỡ hệ vi sinh bảo vệ. Điều trị bệnh gây bí tiểu, kiểm soát đường huyết và hạn chế ống thông không cần thiết giúp phòng biến chứng và tái phát.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Viêm bàng quang cấp
Không có thực phẩm nào chữa khỏi viêm bàng quang cấp. Người bệnh nên duy trì bữa ăn cân đối và uống đủ để nước tiểu không quá cô đặc, trừ khi bác sĩ đã giới hạn dịch vì suy tim hoặc suy thận. Cà phê, rượu, đồ uống tăng lực, nước có ga hoặc thức ăn quá cay có thể làm cảm giác mót tiểu khó chịu hơn ở một số người nhưng không phải ai cũng cần kiêng. Không dùng thực phẩm bổ sung thay kháng sinh khi đã có chỉ định.
Có thể vận động nhẹ nếu không sốt và cơ thể còn khỏe, nhưng nên giảm cường độ khi đau hoặc mệt. Ngủ đủ, mặc quần áo thông thoáng và tránh hoạt động làm trì hoãn đi tiểu trong thời gian dài. Quan hệ tình dục có thể làm tăng khó chịu trong đợt cấp; nên tạm nghỉ đến khi triệu chứng ổn và trao đổi với bác sĩ nếu các đợt thường xuất hiện sau quan hệ.
Ghi lại thời điểm bắt đầu triệu chứng, nhiệt độ, mức đau, số lần tiểu, màu nước tiểu và thời điểm dùng thuốc. Theo dõi khả năng uống nước và lượng tiểu giúp nhận biết mất nước hoặc bí tiểu. Que thử nước tiểu tại nhà có thể sai do cách lấy mẫu, thuốc hoặc bệnh khác nên kết quả không được dùng để tự quyết định kháng sinh. Bất kỳ dấu hiệu toàn thân mới xuất hiện đều cần báo cho cơ sở y tế.
- Không tự mua, dùng lại hoặc chia sẻ kháng sinh vì lựa chọn sai có thể che lấp bệnh và làm tăng đề kháng.
- Không ngừng thuốc sớm, tăng liều hoặc đổi thuốc khi chưa trao đổi với người kê đơn.
- Không chỉ dựa vào mùi hoặc màu nước tiểu để kết luận nhiễm trùng.
- Không trì hoãn khám khi có sốt, đau hông lưng, nôn, mang thai hoặc bệnh nền nặng.
- Không thụt rửa âm đạo hay dùng chất sát khuẩn mạnh quanh niệu đạo để cố diệt vi khuẩn.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Trẻ em có thể không mô tả được tiểu buốt; dấu hiệu có thể là sốt, quấy khóc, nôn, tiểu dầm mới xuất hiện hoặc bú kém. Mẫu nước tiểu nên được lấy trước kháng sinh bằng kỹ thuật phù hợp và gửi cấy khi được chỉ định. Trẻ nhỏ, trẻ sốt hoặc trẻ có UTI lặp lại cần đánh giá sớm để loại trừ trào ngược, tắc nghẽn và bất thường bẩm sinh. Cha mẹ không nên dùng thuốc của người lớn hoặc trì hoãn khám vì cho rằng trẻ chỉ bị nóng trong.
Người cao tuổi dễ có vi khuẩn trong nước tiểu nhưng không có bệnh; vì vậy không nên điều trị chỉ dựa vào xét nghiệm dương tính, mùi nước tiểu hoặc lú lẫn đơn độc. Bác sĩ tìm các triệu chứng đường tiểu mới, sốt, tụt huyết áp và nguyên nhân khác của suy giảm chức năng. Suy thận, đa thuốc, mất nước, phì đại tuyến tiền liệt và sa tạng chậu làm thay đổi lựa chọn điều trị. Ngưỡng đánh giá cấp cứu thấp hơn khi người bệnh yếu hoặc có dấu hiệu nhiễm trùng toàn thân.
Viêm bàng quang trong thai kỳ cần được khám và lấy cấy nước tiểu vì nguy cơ tiến triển thành viêm thận – bể thận và ảnh hưởng thai kỳ cao hơn. Bác sĩ chọn kháng sinh dựa trên tuổi thai, độ an toàn, chức năng thận và kháng sinh đồ; một số thuốc chỉ phù hợp ở những giai đoạn nhất định. Người mang thai không nên tự điều trị hoặc chờ triệu chứng tự hết. Sau điều trị, bác sĩ có thể yêu cầu cấy kiểm tra và theo dõi tái phát.
Nhiều kháng sinh có thể sử dụng khi cho con bú nhưng mức độ phù hợp phụ thuộc tuổi và sức khỏe của trẻ, hoạt chất, liều đã kê và chức năng thận của mẹ. Bác sĩ hoặc dược sĩ sẽ cân nhắc nguy cơ vàng da, thiếu men G6PD, sinh non hoặc bệnh lý đặc biệt của trẻ. Không mặc định ngừng cho bú và không bỏ thuốc được kê; hãy báo ngay nếu trẻ bú kém, tiêu chảy nhiều hoặc có phát ban.
Người suy giảm miễn dịch có thể ít sốt nhưng nhiễm trùng tiến triển nhanh, tác nhân không điển hình và nguy cơ vào máu cao hơn. Cần lấy mẫu cấy sớm, xem xét tương tác thuốc, chức năng thận và ngưỡng nhập viện thấp hơn. Sốt, rét run, đau hông lưng hoặc tụt huyết áp ở nhóm này phải được xử trí khẩn. Không tự dùng kháng sinh dự phòng vì có thể làm chọn lọc vi khuẩn đa kháng.
Đái tháo đường, bệnh thận mạn, sỏi tiết niệu, bệnh thần kinh bàng quang, phì đại tuyến tiền liệt và suy tim ảnh hưởng đến nguy cơ cũng như cách bù dịch và chọn thuốc. Người dùng thuốc ức chế miễn dịch hoặc thuốc chống đông cần được kiểm tra tương tác. Bác sĩ ưu tiên xử lý tắc nghẽn, kiểm soát đường huyết và hiệu chỉnh thuốc theo chức năng thận thay vì chỉ lặp lại kháng sinh.
Sau phẫu thuật vùng chậu hoặc tiết niệu, tiểu buốt có thể do ống thông và kích ứng, nhưng sốt, nước tiểu đục kèm đau hoặc suy sụp cần loại trừ nhiễm trùng. Mẫu cấy nên lấy đúng kỹ thuật, đặc biệt không lấy từ túi chứa cũ. Tháo ống thông sớm khi an toàn và bảo đảm dòng tiểu thông suốt giúp giảm nguy cơ. Không tự dùng kháng sinh dự phòng sau mổ nếu không có chỉ định.
Câu hỏi thường gặp về Viêm bàng quang cấp
Phần lớn đợt viêm bàng quang cấp khu trú không nguy hiểm và đáp ứng tốt với xử trí phù hợp. Nguy cơ tăng khi nhiễm trùng lan lên thận, có tắc nghẽn đường tiểu hoặc xảy ra ở người mang thai, trẻ nhỏ, nam giới, người cao tuổi, người suy giảm miễn dịch và người có bệnh thận. Sốt, rét run, đau hông lưng, nôn, lú lẫn hoặc tụt huyết áp không còn là biểu hiện đơn thuần của bàng quang và cần khám khẩn. Đi khám sớm khi thuộc nhóm nguy cơ giúp bác sĩ cấy nước tiểu và chọn điều trị an toàn.
Một số phụ nữ không mang thai có triệu chứng nhẹ có thể cải thiện trong vài ngày, nhưng không thể dự đoán chắc ai sẽ tự khỏi và ai sẽ tiến triển. Quyết định dùng ngay, trì hoãn có theo dõi hay không dùng kháng sinh phải dựa trên mức độ triệu chứng, nguy cơ biến chứng, khả năng tái khám và hướng dẫn địa phương. Nam giới, người mang thai và trẻ em thường cần được đánh giá và điều trị sớm hơn. Không nên tự trì hoãn nếu có sốt, đau hông lưng, bệnh nền nặng hoặc triệu chứng xấu đi.
Uống đủ để tránh mất nước có lợi, nhưng ép uống lượng rất lớn không bảo đảm loại bỏ vi khuẩn và có thể gây hại ở người suy tim, suy thận hoặc rối loạn điện giải. Mục tiêu thực tế là duy trì nước tiểu không quá cô đặc và đi tiểu theo nhu cầu. Đau buốt vẫn cần được đánh giá nếu kéo dài hoặc nặng. Người đang được bác sĩ giới hạn dịch nên tiếp tục mức đã chỉ định, không tự tăng chỉ vì đang có triệu chứng tiết niệu.
Viêm bàng quang do vi khuẩn đường ruột thường không lây trực tiếp cho bạn tình như bệnh lây truyền qua đường tình dục. Quan hệ có thể tạo ma sát và đẩy vi khuẩn quanh niệu đạo vào bàng quang, nên một số người nhận thấy bệnh xuất hiện sau quan hệ. Nếu có tiết dịch, loét, đau khi quan hệ hoặc nguy cơ phơi nhiễm tình dục, bác sĩ sẽ xem xét viêm niệu đạo hoặc nhiễm trùng lây qua đường tình dục. Tạm nghỉ quan hệ khi đau và không dùng chung kháng sinh.
Người hết hoàn toàn triệu chứng sau một đợt viêm bàng quang cấp thường không cần tổng phân tích hoặc cấy nước tiểu kiểm tra thường quy. Xét nghiệm lại có thể cần ở người mang thai, trường hợp bác sĩ muốn xác nhận sạch khuẩn, triệu chứng không hết, tái phát trong thời gian ngắn hoặc có yếu tố nguy cơ đặc biệt. Việc xét nghiệm quá sớm sau thuốc có thể làm khó diễn giải. Hãy tái khám theo lịch và báo ngay nếu sốt, đau hông lưng hoặc tiểu máu vẫn còn.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

