U Wilms là ung thư thận phát sinh từ mô thận chưa trưởng thành, thường gặp ở trẻ dưới 5 tuổi. Dấu hiệu điển hình là khối hoặc bụng to không đau được gia đình tình cờ nhận thấy; trẻ cũng có thể đau bụng, tiểu máu, sốt, chán ăn, tăng huyết áp hoặc khó thở khi bệnh lan đến phổi. Không nên xoa bóp hay ấn mạnh khối bụng nghi ngờ vì có nguy cơ làm khối u vỡ. Chẩn đoán và phân giai đoạn thường dùng siêu âm, CT hoặc MRI bụng–chậu, CT ngực, xét nghiệm máu–nước tiểu và đánh giá hội chứng di truyền liên quan. Điều trị phối hợp phẫu thuật, hóa trị và đôi khi xạ trị theo nhóm nguy cơ; trình tự có thể khác giữa các hệ thống điều trị. Nhiều trẻ có tiên lượng thuận lợi khi được điều trị đúng tại trung tâm ung bướu nhi và theo dõi lâu dài.
U Wilms là bệnh gì?
U Wilms là một khối u ác tính bắt nguồn từ mô tạo thận còn non của giai đoạn bào thai. Khối u thường gồm ba thành phần mô học với tỷ lệ khác nhau: nguyên bào, biểu mô và mô đệm; một số u có biến đổi thoái sản, đặc biệt thoái sản lan tỏa, làm nguy cơ cao hơn. Bệnh chủ yếu ở trẻ nhỏ và khác với ung thư biểu mô tế bào thận thường gặp ở người lớn. U có thể xuất hiện ở một thận, đồng thời ở cả hai thận hoặc phát triển trên nền các ổ mô thận phôi tồn lưu gọi là nephrogenic rests. Một số trẻ có hội chứng WAGR, Denys–Drash, Beckwith–Wiedemann, phì đại nửa người hoặc dị tật sinh dục–tiết niệu. Chẩn đoán không dựa vào sờ khối đơn thuần; cần hình ảnh, giai đoạn phẫu thuật và mô bệnh học theo quy trình ung bướu nhi.
| Tên bệnh | U Wilms |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Wilms Tumor |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Nephroblastoma; u nguyên bào thận; u nguyên bào phôi thận |
| Mã ICD-10 | C64 – U ác tính của thận, trừ bể thận; u Wilms là chẩn đoán mô học và cần ghi thêm giai đoạn, bên thận. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Ung thư thận trẻ em; chuyên khoa Ung bướu nhi, Ngoại nhi, Tiết niệu nhi và Di truyền |
| Cơ quan ảnh hưởng | Nhu mô thận đang phát triển; có thể liên quan cả hai thận, tĩnh mạch thận hoặc tĩnh mạch chủ và di căn chủ yếu đến phổi, sau đó gan, hạch, xương hoặc não hiếm gặp. |
| Tính chất bệnh | Khối u ác tính phôi thai, không lây, chủ yếu gặp ở trẻ nhỏ; có thể một bên, hai bên hoặc liên quan hội chứng di truyền. |
| Mức độ phổ biến | Là ung thư thận thường gặp nhất ở trẻ nhỏ nhưng vẫn là bệnh hiếm trong dân số chung. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về U Wilms
Trong quá trình tạo thận, các tế bào tiền thân phải biệt hóa thành nephron trưởng thành. Nếu một quần thể tế bào phôi tồn tại và tích lũy bất thường ở các đường điều hòa phát triển như WT1, vùng in dấu 11p15, CTNNB1, AMER1 hoặc gen xử lý microRNA, chúng có thể tiếp tục tăng sinh thành nephrogenic rest rồi u Wilms. Không phải mọi trường hợp có đột biến mầm; nhiều biến đổi chỉ nằm trong khối u. U tăng kích thước trong nhu mô, đẩy hoặc xâm lấn cấu trúc thận, có thể tạo huyết khối tĩnh mạch và lan theo máu đến phổi. Mô học thoái sản thường liên quan biến đổi TP53 và kháng điều trị hơn.
Phân loại quan trọng gồm mô học thuận lợi và mô học thoái sản khu trú hoặc lan tỏa; mức thoái sản ảnh hưởng cường độ điều trị. Giai đoạn COG từ I đến V: I giới hạn và cắt hoàn toàn; II vượt thận nhưng cắt hoàn toàn; III còn bệnh không theo đường máu trong bụng, hạch dương tính, vỡ u hoặc sinh thiết trước cắt; IV có di căn máu hoặc hạch ngoài bụng; V có u hai thận lúc chẩn đoán. Hệ SIOP phân nhóm mô học sau hóa trị trước mổ và có cách phân giai đoạn liên quan đáp ứng. Báo cáo phải nêu rõ hệ đang dùng để tránh hiểu sai.
U Wilms là khối u thận thường gặp nhất ở trẻ sơ sinh và trẻ em, với tuổi chẩn đoán trung bình khoảng 3–4 tuổi; u hai bên thường được phát hiện sớm hơn. Bệnh hiếm sau 10 tuổi và rất hiếm ở người lớn. Tần suất thay đổi theo quần thể, thấp hơn ở nhiều nhóm châu Á so với Bắc Mỹ hoặc châu Phi. Nam và nữ có tỷ lệ gần tương đương trong u một bên, còn u hai bên có thể gặp ở nữ nhiều hơn. Dữ liệu Việt Nam thường đến từ trung tâm điều trị và chưa đại diện đầy đủ cho toàn quốc.
Không có đường lây. U phát sinh nội tại từ các tế bào tạo thận chưa biệt hóa hoàn toàn. Các tế bào này tăng sinh thành khối, có thể xâm nhập bao thận, xoang thận, mạch máu và hạch; khi vào tuần hoàn, vị trí di căn thường gặp nhất là phổi.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của U Wilms
Phần lớn trẻ không có nguyên nhân xác định và không làm gì gây ra bệnh. Khoảng một nhóm nhỏ có bất thường mầm hoặc hội chứng tăng nguy cơ liên quan WT1, vùng 11p15, DIS3L2 và các gen khác. Các hội chứng tiêu biểu gồm WAGR, Denys–Drash, Frasier, Beckwith–Wiedemann, Perlman và phì đại nửa người. Tiền sử gia đình u Wilms hiếm. Một số mối liên quan môi trường được nghiên cứu nhưng chưa đủ để quy kết cho từng ca. Việc phát hiện hội chứng quan trọng để theo dõi thận đối bên, bệnh thận và tư vấn gia đình.
Yếu tố không thay đổi được gồm hội chứng WAGR, Denys–Drash, Beckwith–Wiedemann, Frasier, Perlman, phì đại nửa người, aniridia kèm mất WT1, dị tật sinh dục–tiết niệu và tiền sử gia đình hiếm gặp. U hai bên hoặc đa ổ, chẩn đoán trước 2 tuổi và nephrogenic rests làm tăng khả năng có nền di truyền. Không có yếu tố lối sống ở trẻ được chứng minh đủ mạnh để cha mẹ có thể phòng bệnh bằng ăn kiêng hay hoạt động đặc biệt.
Trẻ có hội chứng tăng trưởng quá mức, một bên cơ thể lớn hơn, không có mống mắt, suy thận sớm, cơ quan sinh dục không điển hình, tinh hoàn ẩn, lỗ tiểu thấp hoặc người thân mắc u Wilms nên được đánh giá nguy cơ. Một số hội chứng cần siêu âm thận định kỳ đến độ tuổi nguy cơ đặc hiệu. Trẻ đã điều trị u một bên nhưng có nephrogenic rests hoặc biến đổi mầm cũng cần theo dõi thận đối bên. Sàng lọc không áp dụng cho tất cả trẻ khỏe mạnh.
Triệu chứng và dấu hiệu của U Wilms
Khối bụng không đau là biểu hiện phổ biến nhất và thường được phát hiện tình cờ khi trẻ vẫn sinh hoạt bình thường. U có thể lớn nhanh nhưng trẻ ít triệu chứng cho đến khi khối đáng kể. Đau, sốt, chán ăn, nôn, táo bón, tiểu máu hoặc tăng huyết áp xuất hiện ở một phần trẻ. Vỡ hoặc chảy máu trong u gây đau dữ dội, thiếu máu và bụng to nhanh. Di căn phổi đôi khi không triệu chứng và chỉ thấy trên CT, nhưng có thể gây ho hoặc khó thở. Trẻ có hội chứng nguy cơ có thể được phát hiện qua siêu âm trước khi sờ thấy khối.
- Khối cứng hoặc bụng to một bên, thường không đau và không di chuyển theo nhịp thở.
- Đau hoặc cảm giác khó chịu vùng bụng, có thể kèm chán ăn và nôn.
- Tiểu máu nhìn thấy hoặc hồng cầu vi thể trong nước tiểu.
- Tăng huyết áp do hoạt hóa hệ renin–angiotensin của thận bị khối u ảnh hưởng.
- Sốt, mệt, sụt cân hoặc ăn kém mà không có nguyên nhân nhiễm trùng rõ.
- Táo bón hoặc đầy bụng do khối chèn ép các cơ quan lân cận.
- Khó thở, ho hoặc đau ngực khi có di căn phổi hoặc tràn dịch màng phổi.
- Giãn tĩnh mạch thành bụng, phù chân hoặc giãn tĩnh mạch thừng tinh do huyết khối tĩnh mạch chủ.
- Bụng to rất nhanh, đau dữ dội, xanh xao do xuất huyết dưới bao hoặc vỡ u.
- Đau xương hoặc triệu chứng thần kinh trong di căn ngoài phổi hiếm gặp.
- Tăng calci máu thường gợi ý một loại u thận trẻ em khác hơn là u Wilms điển hình.
Nên đặt lịch khám sớm: khi thấy bụng trẻ to không đều, sờ khối, tiểu máu, tăng huyết áp, sốt kéo dài hoặc sụt cân. Không tiếp tục tự sờ nhiều lần. Cần khám trong ngày: nếu đau bụng rõ, bụng lớn nhanh, trẻ xanh, nôn nhiều, tiểu ít hoặc khó thở. Cần tái khám sớm: trong điều trị khi sốt, giảm ăn uống, chảy máu, tiêu chảy, loét miệng hoặc mệt bất thường. Trẻ thuộc hội chứng nguy cơ phải tuân thủ lịch siêu âm dù không có triệu chứng.
- Đau bụng đột ngột dữ dội, bụng to nhanh, xanh xao, lừ đừ hoặc choáng: có thể chảy máu hay vỡ u, cần cấp cứu.
- Khó thở, tím tái, đau ngực hoặc ho ra máu: gọi 115 vì có thể liên quan di căn phổi, huyết khối hoặc biến chứng điều trị.
- Sốt từ ngưỡng được trung tâm ung bướu dặn trong giai đoạn giảm bạch cầu: đến cơ sở điều trị ngay, không tự dùng kháng sinh.
- Chảy máu không cầm, co giật, giảm ý thức hoặc tiểu rất ít: cần cấp cứu; không tự lái xe khi trẻ nặng.
- Không ấn, xoa bóp hoặc chườm mạnh lên khối bụng trong lúc chờ vận chuyển.
Chẩn đoán U Wilms
Khi nghi u thận, bác sĩ xác nhận khối bằng siêu âm rồi dùng CT hoặc MRI bụng–chậu để đánh giá thận hai bên, kích thước, hạch, vỡ u và huyết khối mạch. CT ngực tìm di căn phổi. Xét nghiệm đánh giá công thức máu, chức năng gan–thận, nước tiểu và huyết áp; một số xét nghiệm giúp phân biệt u nguyên bào thần kinh. Trình tự lấy mô phụ thuộc phác đồ: trong tiếp cận COG, u một bên có thể được cắt trước mà không sinh thiết; trong tiếp cận SIOP, trẻ thường hóa trị trước dựa trên chẩn đoán hình ảnh. Việc sinh thiết không tùy tiện vì có thể ảnh hưởng giai đoạn.
Bác sĩ đo huyết áp, cân nặng, chiều cao và khám bụng nhẹ nhàng để xác định khối, đau, gan lách và dịch. Khám mắt tìm aniridia; đánh giá phì đại nửa người, nếp tai, dị tật thành bụng, cơ quan sinh dục, tinh hoàn và dấu hiệu hội chứng. Hạch, phổi, tim và thần kinh được khám theo triệu chứng. Cha mẹ được hỏi thời điểm bụng to, tiểu máu, sốt, tiền sử sinh, dị tật, bệnh thận và ung thư gia đình. Không cần lặp lại sờ khối nhiều lần vì có nguy cơ gây đau hoặc vỡ.
Công thức máu đánh giá thiếu máu và tiểu cầu; creatinin, ure, điện giải và eGFR xác định chức năng thận; men gan hỗ trợ lập kế hoạch hóa trị; đông máu cần trước phẫu thuật. Tổng phân tích nước tiểu phát hiện máu hoặc protein. Một số trẻ được xét nghiệm catecholamine niệu để phân biệt u nguyên bào thần kinh khi hình ảnh không điển hình. Xét nghiệm gen mầm hoặc phân tích vùng 11p15/WT1 được chỉ định khi có u hai bên, tuổi rất nhỏ, hội chứng, dị tật hoặc tiền sử gia đình. Mẫu u có thể được xét nghiệm dấu ấn nguy cơ phân tử theo phác đồ.
Siêu âm xác định khối đặc từ thận, khảo sát thận đối bên và dòng chảy mạch. CT bụng–chậu có cản quang cung cấp chi tiết nguồn gốc, hạch, vỡ, di căn gan và huyết khối; MRI tránh tia và ưu thế trong u hai bên, nephrogenic rests hoặc đánh giá tĩnh mạch. CT ngực nhạy nhất để tìm nốt phổi. Hình ảnh cần được đọc bởi bác sĩ chẩn đoán nhi khoa vì khoảng một số khối tưởng u Wilms có thể là loại khác. Không chụp lặp lại ngoài lịch do nguy cơ tia và gây mê.
Chẩn đoán cuối cùng kết hợp lâm sàng, hình ảnh và mô bệnh học của khối u hoặc bệnh phẩm phẫu thuật. Mô học xác định u Wilms, mức thoái sản và đáp ứng sau hóa trị nếu theo SIOP. Giai đoạn phụ thuộc mức cắt, hạch, vỡ hoặc tràn u, di căn và bên đối diện. Lấy mẫu hạch đầy đủ là một phần quan trọng của phân giai đoạn. Không có xét nghiệm máu đơn lẻ xác nhận u Wilms, và tiêu chuẩn của COG không nên trộn với SIOP khi giải thích giai đoạn.
Điều trị U Wilms
Điều trị phải theo phác đồ nguy cơ của nhóm ung bướu nhi, dựa trên giai đoạn, mô học, tuổi, dấu ấn phân tử, u một hay hai bên và đáp ứng. Mục tiêu là chữa bệnh đồng thời giảm độc tính muộn và bảo tồn mô thận. COG thường cắt thận và lấy hạch trước ở u một bên có thể mổ; SIOP thường hóa trị trước để làm nhỏ u rồi phẫu thuật. U hai bên ưu tiên hóa trị trước và phẫu thuật bảo tồn nephron khi khả thi. Xạ trị chỉ dùng ở nhóm có chỉ định, với trường chiếu và thời điểm chặt chẽ.
Hóa trị thường phối hợp các hoạt chất như vincristine, dactinomycin và doxorubicin; bệnh nguy cơ cao hoặc tái phát có thể cần thêm cyclophosphamide, etoposide, carboplatin, irinotecan hoặc thuốc khác tùy phác đồ. Không thể dùng danh sách này để tự điều trị vì liều dựa trên diện tích cơ thể, giai đoạn, gan–thận và độc tính. Tác dụng phụ gồm giảm tế bào máu, nhiễm trùng, buồn nôn, tổn thương thần kinh, gan, tim hoặc khả năng sinh sản. Trẻ sốt trong giai đoạn giảm bạch cầu cần xử trí khẩn theo hướng dẫn trung tâm.
Đặt buồng truyền hoặc catheter tĩnh mạch trung tâm giúp hóa trị và lấy máu nhưng có nguy cơ nhiễm trùng, huyết khối và tắc. Sinh thiết kim hoặc mổ sinh thiết chỉ dùng khi phác đồ và tình huống đòi hỏi; trong hệ COG, sinh thiết trước cắt u một bên có thể làm bệnh được xếp giai đoạn III tại chỗ. Dẫn lưu màng phổi, thủ thuật mạch hoặc hỗ trợ thận được thực hiện khi có biến chứng. Mọi can thiệp phải phối hợp với nhóm ung bướu để không phá vỡ kế hoạch phân giai đoạn.
Phẫu thuật u một bên thường là cắt thận–niệu quản cùng lấy mẫu hạch vùng, tránh làm vỡ khối. Không nhất thiết lấy tuyến thượng thận nếu không bị xâm lấn. U hai bên, thận đơn độc hoặc hội chứng nguy cơ cần chiến lược bảo tồn nephron sau hóa trị để giữ tối đa mô thận. Huyết khối tĩnh mạch đòi hỏi lập kế hoạch với phẫu thuật mạch hoặc tim khi lan cao. Nguy cơ gồm chảy máu, tràn u, tổn thương tạng, tắc ruột, suy thận và tăng huyết áp. Kinh nghiệm phẫu thuật nhi ung bướu ảnh hưởng chất lượng phân giai đoạn.
Chăm sóc hỗ trợ gồm phòng và xử trí buồn nôn, đau, nhiễm trùng, thiếu máu, loét miệng, táo bón, suy dinh dưỡng và mệt. Theo dõi tim quan trọng khi dùng anthracycline; thính lực và thận cần chú ý với một số thuốc tái phát. Trẻ nên được hỗ trợ học tập, tâm lý, vui chơi và giao tiếp phù hợp tuổi. Bảo tồn sinh sản được thảo luận trước điều trị nguy cơ cao khi có thể. Vaccine sống và tiếp xúc người bệnh truyền nhiễm phải theo hướng dẫn ung bướu.
Trong điều trị, theo dõi công thức máu, gan, thận, huyết áp, cân nặng, nhiễm trùng và độc tính thuốc; hình ảnh được thực hiện tại mốc phác đồ để đánh giá đáp ứng, không tùy tiện. Sau điều trị, lịch khám và chụp tập trung vài năm đầu khi nguy cơ tái phát cao, sau đó chuyển sang theo dõi tác dụng muộn. Nội dung lâu dài gồm chức năng thận còn lại, protein niệu, huyết áp, tim, cột sống, tăng trưởng, nội tiết và ung thư thứ hai sau xạ trị hoặc hóa trị. Trẻ có nền di truyền cần giám sát riêng.
Thời gian điều trị thay đổi theo giai đoạn và mô học, thường kéo dài nhiều tháng với các đợt hóa trị, phẫu thuật và xạ trị nếu có. U nguy cơ thấp có liệu trình ngắn hơn; bệnh hai bên hoặc nguy cơ cao cần điều trị phức tạp hơn. Không nên dùng mốc thời gian chung để cam kết ngày khỏi. Sau khi hoàn tất liệu trình, theo dõi tái phát kéo dài nhiều năm và chăm sóc hậu ung thư tiếp tục đến tuổi trưởng thành.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Bệnh có thể gây vỡ u, chảy máu, tăng huyết áp, huyết khối tĩnh mạch, suy giảm chức năng thận và di căn phổi hoặc gan. Điều trị có thể gây nhiễm trùng do giảm bạch cầu, độc tim, thần kinh, gan, thận, phổi, suy buồng trứng hoặc tinh hoàn, rối loạn tăng trưởng và ung thư thứ hai. Cắt một thận làm giảm dự trữ nhưng đa số thận còn lại thích nghi; nguy cơ cao hơn nếu u hai bên, hội chứng WT1, xạ trị bụng hoặc thuốc độc thận. Theo dõi tác dụng muộn là bắt buộc.
Phần lớn trẻ có mô học thuận lợi và bệnh khu trú đạt khả năng sống lâu dài cao khi điều trị đúng phác đồ. Tiên lượng kém hơn với thoái sản lan tỏa, giai đoạn cao, tuổi lớn, một số dấu ấn phân tử, đáp ứng phổi không hoàn toàn hoặc tái phát nguy cơ cao. U hai bên vẫn có thể kiểm soát nhưng thách thức là bảo tồn đủ mô thận. Tỷ lệ quần thể không dự đoán chính xác từng trẻ; bác sĩ cần giai đoạn, bệnh phẩm, đáp ứng và nguy cơ di truyền để tư vấn.
Tái phát thường xuất hiện trong vài năm đầu và có thể ở phổi, bụng, gan hoặc vị trí khác. Nguy cơ phụ thuộc điều trị ban đầu, mô học, giai đoạn và dấu ấn sinh học. Một số trẻ tái phát nguy cơ chuẩn vẫn có thể điều trị cứu vãn bằng hóa trị, phẫu thuật, xạ trị hoặc ghép tế bào gốc trong tình huống chọn lọc; nhóm nguy cơ cao khó hơn. Lịch theo dõi giúp phát hiện sớm, nhưng cha mẹ cũng cần báo ho kéo dài, đau, bụng to, sút cân hoặc tiểu máu.
Không có cách phòng u Wilms rải rác bằng thực phẩm, vaccine hay thuốc. Biện pháp hiệu quả nhất ở nhóm nguy cơ là giám sát siêu âm thận định kỳ theo hội chứng và độ tuổi, nhằm phát hiện u nhỏ có thể bảo tồn nephron. Tư vấn di truyền giúp xác định trẻ và người thân cần theo dõi. Sau điều trị, kiểm soát huyết áp, bảo vệ thận khỏi thuốc độc và tuân thủ khám tác dụng muộn giúp phòng biến chứng, không phải phòng u ban đầu.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc U Wilms
Trẻ cần đủ năng lượng và protein để duy trì tăng trưởng, nhưng khẩu phần phải điều chỉnh nếu buồn nôn, viêm miệng, táo bón hoặc chức năng thận giảm. Không ép trẻ ăn một loại “chống ung thư” và không loại bỏ toàn bộ đường hay thịt nếu không có chỉ định. Thực phẩm phải an toàn vệ sinh khi giảm bạch cầu; quy định kiêng thực phẩm sống tùy trung tâm. Sau cắt thận, hạn chế muối và duy trì cân nặng phù hợp có lợi cho huyết áp. Thảo dược có thể tương tác hóa trị và phải được báo bác sĩ.
Hoạt động nhẹ và vui chơi theo sức giúp duy trì cơ, tâm trạng và giấc ngủ. Khi tiểu cầu thấp, mới mổ hoặc có catheter, trẻ cần tránh va chạm, bơi và trò nguy cơ nhiễm trùng theo hướng dẫn. Sau hồi phục, đa số trẻ có thể trở lại trường và vận động bình thường; môn đối kháng ở trẻ chỉ còn một thận cần trao đổi về bảo hộ và nguy cơ thực tế, không cấm tuyệt đối máy móc. Nghỉ ngơi linh hoạt trong ngày hóa trị là cần thiết.
Gia đình ghi nhiệt độ, lượng ăn uống, nôn, phân, nước tiểu, đau, vết mổ và tình trạng catheter. Trung tâm ung bướu cần cung cấp ngưỡng sốt và số điện thoại 24 giờ; sốt trong giảm bạch cầu không chờ đến sáng. Theo dõi huyết áp tại nhà chỉ khi được hướng dẫn đúng cỡ băng quấn. Không sờ nắn bụng để kiểm tra khối. Thuốc chống nôn, kháng sinh và giảm đau dùng đúng đơn, không chia sẻ thuốc với trẻ khác.
- Không xoa bóp, ấn mạnh hoặc chườm nóng khối bụng nghi u Wilms.
- Không sinh thiết hoặc mổ tại cơ sở không phối hợp ung bướu nhi vì thủ thuật có thể thay đổi giai đoạn và kế hoạch.
- Không tự dùng thuốc nam, thực phẩm chức năng hoặc chế độ bỏ đói khối u trong khi trẻ đang hóa trị.
- Không trì hoãn cấp cứu sốt giảm bạch cầu, khó thở, chảy máu hoặc đau bụng tăng nhanh.
- Không bỏ theo dõi huyết áp, chức năng thận và tác dụng muộn sau khi trẻ đã hết điều trị.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
U Wilms chủ yếu là bệnh trẻ em. Giao tiếp cần phù hợp phát triển, cho trẻ tham gia lựa chọn nhỏ, giảm sợ thủ thuật và duy trì học tập. Liều thuốc, gây mê và hình ảnh phải theo chuẩn nhi khoa. Trẻ dưới 2 tuổi, u hai bên hoặc có dị tật cần đánh giá di truyền tích cực hơn. Bảo tồn thận, tăng trưởng, chức năng sinh sản và sức khỏe tâm lý dài hạn được đặt ngang với kiểm soát ung thư.
U Wilms ở người cao tuổi cực kỳ hiếm và dễ nhầm với RCC hoặc sarcoma. Chẩn đoán phải được chuyên gia giải phẫu bệnh xác nhận, có thể cần xét nghiệm phân tử. Do bằng chứng ở người lớn ít, điều trị thường tham khảo phác đồ nhi nhưng phải điều chỉnh theo dự trữ tủy, tim, gan, thận và bệnh nền. Tư vấn tại trung tâm có kinh nghiệm u hiếm là cần thiết; không áp dụng máy móc liều trẻ em.
U Wilms ở thai phụ rất hiếm. Khối thận phát hiện trong thai kỳ cần MRI hoặc siêu âm phù hợp, xác nhận mô học và hội chẩn sản khoa–ung bướu–tiết niệu. Phẫu thuật có thể thực hiện theo thời điểm an toàn tương đối, còn hóa trị và xạ trị phụ thuộc tuổi thai và nguy cơ. Một số thuốc có độc tính cho thai. Quyết định phải cá thể hóa, cân nhắc sức khỏe mẹ, giai đoạn bệnh và mong muốn sinh sản; không có phác đồ chung cho mọi trường hợp.
Người lớn mắc u Wilms đang dùng hóa trị không nên mặc định tiếp tục cho bú vì nhiều thuốc gây độc tế bào bài tiết vào sữa và có thể gây ức chế tủy hoặc độc cơ quan cho trẻ. Thời gian ngừng phụ thuộc từng hoạt chất và chu kỳ. Sau phẫu thuật đơn thuần, thuốc gây mê và giảm đau có thể được rà soát riêng. Cần tư vấn dược lâm sàng hoặc bác sĩ ung bướu; không vắt sữa để cho trẻ dùng sau nếu sữa được tạo trong giai đoạn thuốc còn hiện diện.
Hóa trị gây suy giảm miễn dịch tạm thời, làm tăng nguy cơ nhiễm trùng nặng. Gia đình cần vệ sinh tay, tránh tiếp xúc người có bệnh lây, chăm sóc catheter đúng kỹ thuật và xử trí sốt như cấp cứu theo hướng dẫn. Trẻ có suy giảm miễn dịch nền hoặc ghép tạng cần điều chỉnh phác đồ và dự phòng chuyên biệt. Vaccine sống thường trì hoãn trong giai đoạn điều trị; lịch tiêm lại do bác sĩ ung bướu và tiêm chủng lập.
Bệnh thận nền, hội chứng WT1, dị tật tim, suy dinh dưỡng, bệnh gan hoặc bất thường đông máu ảnh hưởng lựa chọn thuốc, phẫu thuật và xạ trị. Trẻ Denys–Drash hoặc Frasier có nguy cơ suy thận và u cả hai bên, có thể cần kế hoạch nephron-sparing hoặc ghép thận về sau. Bệnh nền phải được quản lý song song, không trì hoãn đánh giá ung thư. Tương tác thuốc, liều theo chức năng thận và lịch theo dõi tim cần cá thể hóa.
Sau cắt u, theo dõi đau, sốt, bụng chướng, nôn, đại tiện, tiểu, huyết áp và vết mổ. Trẻ được khuyến khích vận động sớm theo hướng dẫn để giảm biến chứng hô hấp và huyết khối. Kết quả mô bệnh học và hạch quyết định hóa trị/xạ trị tiếp theo, nên không trì hoãn tái khám sau mổ. Về lâu dài, kiểm tra creatinin, protein niệu và huyết áp bảo vệ thận còn lại. Báo mọi thuốc giảm đau không kê đơn trước khi dùng kéo dài.
Câu hỏi thường gặp về U Wilms
Không có bằng chứng cho thấy một hành vi thông thường của cha mẹ gây ra đa số trường hợp u Wilms. Bệnh liên quan sự phát triển và biến đổi của các tế bào tạo thận từ giai đoạn bào thai; phần lớn xảy ra rải rác mà không tìm thấy nguyên nhân cụ thể. Một nhóm nhỏ liên quan hội chứng di truyền hoặc bất thường gen mầm, nhưng điều này cũng không phải lỗi của cha mẹ. Khi trẻ có u hai bên, dị tật hoặc dấu hiệu hội chứng, tư vấn di truyền giúp giải thích nguy cơ và kế hoạch theo dõi cho gia đình.
U Wilms có thể lớn, giàu mạch và đôi khi dễ vỡ. Ấn hoặc xoa bóp mạnh có thể gây đau, chảy máu hoặc làm u tràn ra ổ bụng; việc vỡ u có thể làm tăng giai đoạn tại chỗ và khiến trẻ cần điều trị mạnh hơn. Khám bác sĩ vẫn cần sờ bụng nhưng được thực hiện nhẹ nhàng và có chủ đích. Sau khi nghi u, gia đình không nên kiểm tra kích thước mỗi ngày bằng tay, không chườm nóng và cần tránh trò chơi va chạm cho đến khi có kế hoạch điều trị.
Nhiều trẻ, đặc biệt bệnh khu trú và mô học thuận lợi, có khả năng chữa khỏi cao với điều trị phối hợp đúng phác đồ. Kết quả phụ thuộc giai đoạn, thoái sản, u một hay hai bên, dấu ấn phân tử, đáp ứng hóa trị và khả năng phẫu thuật. Một số nhóm nguy cơ cao hoặc tái phát khó điều trị hơn nhưng vẫn có lựa chọn cứu vãn. Không nên dùng một tỷ lệ chung để dự đoán cho từng trẻ. Bác sĩ ung bướu nhi sẽ giải thích sau khi có hình ảnh, bệnh phẩm và kết quả phân giai đoạn đầy đủ.
Với u một bên theo nhiều phác đồ, cắt toàn bộ thận bị bệnh cùng lấy hạch là điều trị thường dùng vì giúp lấy trọn u và phân giai đoạn chính xác. Tuy nhiên, u hai bên, thận đơn độc hoặc hội chứng nguy cơ suy thận thường cần hóa trị trước và phẫu thuật bảo tồn nephron nếu khả thi. Cắt một thận không đồng nghĩa chắc chắn suy thận, nhưng thận còn lại phải được bảo vệ lâu dài. Loại phẫu thuật phụ thuộc vị trí u, đáp ứng, chức năng thận và kinh nghiệm đội điều trị.
Theo dõi gồm phát hiện tái phát trong những năm đầu bằng khám và hình ảnh theo phác đồ, đồng thời kiểm tra tác dụng muộn suốt quá trình lớn lên. Các vấn đề quan trọng là huyết áp, chức năng thận, protein niệu, tim nếu đã dùng doxorubicin, tăng trưởng cột sống và cơ thể sau xạ trị, sức khỏe sinh sản, học tập và tâm lý. Trẻ có hội chứng di truyền cần chương trình riêng cho thận đối bên hoặc ung thư khác. Gia đình nên lưu bản tóm tắt thuốc, liều xạ trị và phẫu thuật để chuyển tiếp sang chăm sóc người lớn.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

