Ung thư biểu mô tế bào thận là ung thư phát sinh từ biểu mô ống thận và là dạng ung thư thận thường gặp nhất ở người lớn. Nhiều khối u được phát hiện tình cờ khi siêu âm hoặc chụp cắt lớp vì giai đoạn sớm có thể không triệu chứng. Khi bệnh biểu hiện, người bệnh có thể tiểu máu, đau hông lưng, sờ thấy khối bụng, sút cân, sốt kéo dài hoặc có triệu chứng do di căn. Chẩn đoán chủ yếu dựa vào CT có thuốc cản quang hoặc MRI, xét nghiệm chức năng thận và đánh giá giai đoạn; sinh thiết được cân nhắc trong tình huống chọn lọc. Bệnh khu trú thường được điều trị bằng phẫu thuật bảo tồn thận khi khả thi, còn bệnh tiến triển có thể cần thuốc miễn dịch, điều trị đích hoặc phối hợp nhiều phương pháp. Kế hoạch phải cá thể hóa theo giai đoạn, mô bệnh học, chức năng thận và sức khỏe toàn thân.
Ung thư biểu mô tế bào thận là bệnh gì?
Ung thư biểu mô tế bào thận là nhóm ung thư bắt nguồn từ các tế bào biểu mô tạo nên hệ thống ống của nhu mô thận. Đây không phải một bệnh mô học duy nhất: thể tế bào sáng, thể nhú, thể kỵ màu và nhiều phân nhóm hiếm có đặc điểm sinh học, di truyền và đáp ứng điều trị khác nhau. Bệnh khác với ung thư biểu mô đường niệu bể thận, vốn phát sinh từ lớp niêm mạc dẫn nước tiểu và thường được quản lý theo hướng ung thư đường niệu trên. Khối u thận có thể còn giới hạn trong thận, xâm lấn mỡ quanh thận hoặc tĩnh mạch, vào hạch hoặc di căn xa. Không phải mọi khối thận trên siêu âm đều là ung thư; nang đơn giản, u mỡ cơ mạch và u lành khác có thể giống khối u. Vì vậy, chẩn đoán cần hình ảnh chuyên biệt, đôi khi sinh thiết và đánh giá bởi nhóm tiết niệu–ung bướu.
| Tên bệnh | Ung thư biểu mô tế bào thận |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Renal Cell Carcinoma |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | RCC; ung thư tế bào thận; ung thư biểu mô ống thận; renal adenocarcinoma |
| Mã ICD-10 | C64 – U ác tính của thận, trừ bể thận; cần ghi rõ bên và mô bệnh học trong hồ sơ ung thư. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Ung thư hệ tiết niệu; chuyên khoa Ung bướu, Tiết niệu và Thận học |
| Cơ quan ảnh hưởng | Nhu mô thận, thường từ biểu mô ống thận; có thể lan vào tĩnh mạch thận, tĩnh mạch chủ, hạch, phổi, xương, gan, não và các cơ quan khác. |
| Tính chất bệnh | Khối u ác tính không lây, thường tiến triển âm thầm; có thể khu trú, tiến triển tại chỗ hoặc di căn, với một số hội chứng di truyền liên quan. |
| Mức độ phổ biến | Là loại ung thư thận thường gặp nhất ở người lớn; nguy cơ tăng theo tuổi và cao hơn ở nam. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Ung thư biểu mô tế bào thận
Bệnh hình thành khi tế bào ống thận tích lũy biến đổi di truyền và biểu sinh làm mất kiểm soát tăng trưởng, né tránh chết tế bào và tạo mạch nuôi u. Ở thể tế bào sáng, bất hoạt đường VHL thường làm ổn định yếu tố cảm ứng thiếu oxy, từ đó tăng các tín hiệu tạo mạch như VEGF. Các thể khác có thể liên quan MET, FH, FLCN, SDH hoặc những đường chuyển hóa riêng. Khối u phát triển tại nhu mô, có xu hướng xâm nhập mạng tĩnh mạch thận và có thể lan theo máu đến phổi, xương, gan hoặc não. Một số u tiết cytokine hoặc hormone gây hội chứng cận ung thư như tăng huyết áp, tăng calci, thiếu máu hoặc rối loạn chức năng gan.
Phân loại mô bệnh học hiện đại gồm ung thư tế bào sáng, ung thư thể nhú, ung thư kỵ màu, ung thư ống góp, ung thư liên quan chuyển vị và nhiều thực thể phân tử hiếm. Ngoài loại mô học, bác sĩ phân giai đoạn TNM: T mô tả kích thước và xâm lấn tại chỗ; N phản ánh hạch; M là di căn xa. Khối khu trú T1 thường được chia theo ngưỡng kích thước để lựa chọn bảo tồn thận. Độ mô học, hoại tử, thành phần sarcomatoid/rhabdoid và yếu tố phân tử có thể ảnh hưởng tiên lượng. Phân loại Bosniak áp dụng cho khối nang thận, không thay thế chẩn đoán mô bệnh học.
Ung thư biểu mô tế bào thận chiếm phần lớn ung thư nhu mô thận ở người lớn và khoảng một tỷ lệ nhỏ trong tổng số ung thư. Tần suất cao hơn ở nam, tăng theo tuổi và thường được chẩn đoán ở nhóm trung niên–cao tuổi. Tỷ lệ phát hiện khối u nhỏ tăng nhờ siêu âm và CT thực hiện vì lý do khác. Gánh nặng bệnh khác nhau giữa khu vực, cao hơn ở nhiều nước phát triển. Dữ liệu Việt Nam có thể được ghi nhận trong thống kê ung thư chung nhưng không nên áp dụng số liệu nước ngoài để ước tính nguy cơ cá nhân.
Không có đường lây. Bệnh phát triển trong tế bào thận khi các cơ chế sửa chữa DNA, kiểm soát chu kỳ tế bào, chuyển hóa và tạo mạch bị rối loạn. Tế bào ác tính tăng sinh thành khối, xâm nhập mô xung quanh hoặc mạch máu và có thể di chuyển theo máu hay bạch huyết đến cơ quan xa.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Ung thư biểu mô tế bào thận
Không có một nguyên nhân duy nhất. Phần lớn là bệnh mắc phải do tích lũy tổn thương DNA theo thời gian. Một tỷ lệ nhỏ liên quan hội chứng di truyền như von Hippel–Lindau, Birt–Hogg–Dubé, ung thư thận nhú di truyền, thiếu fumarate hydratase hoặc thiếu succinate dehydrogenase. Bệnh thận mạn giai đoạn cuối và bệnh nang thận mắc phải có thể tạo nền nguy cơ. Hút thuốc, béo phì và tăng huyết áp là yếu tố liên quan đã được công nhận, nhưng sự hiện diện của chúng không khẳng định nguyên nhân ở một người cụ thể.
Yếu tố có thể thay đổi gồm hút thuốc, thừa cân–béo phì và kiểm soát tăng huyết áp chưa tốt. Yếu tố ít hoặc không thay đổi được gồm tuổi cao, giới nam, tiền sử gia đình, hội chứng ung thư di truyền, suy thận giai đoạn cuối, lọc máu lâu năm và bệnh nang thận mắc phải. Một số phơi nhiễm nghề nghiệp từng được nghiên cứu nhưng mức bằng chứng không đồng đều. Ngừng thuốc lá và quản lý huyết áp có lợi cho sức khỏe toàn diện dù không loại bỏ hoàn toàn nguy cơ.
Nhóm cần cảnh giác hơn gồm người trên trung niên có hút thuốc, béo phì hoặc tăng huyết áp; người bệnh thận mạn, lọc máu dài hạn hoặc thận đơn độc; người có nhiều khối u hai bên, khởi phát tuổi trẻ hoặc tiền sử gia đình ung thư thận. Những dấu hiệu sau có thể gợi ý hội chứng di truyền: nhiều u cùng lúc, mô học hiếm, u thận trước 46 tuổi hoặc kèm u ngoài thận đặc trưng. Nhóm này nên được tư vấn di truyền thay vì tự xét nghiệm thương mại.
Triệu chứng và dấu hiệu của Ung thư biểu mô tế bào thận
Giai đoạn sớm thường không có triệu chứng và được phát hiện tình cờ. Khi khối u lớn hoặc tiến triển, biểu hiện có thể tại chỗ, toàn thân hoặc do di căn. Bộ ba cổ điển gồm tiểu máu, đau hông lưng và khối bụng hiện nay hiếm gặp cùng lúc và thường gợi ý bệnh tiến triển. Hội chứng cận ung thư có thể gây sốt, sút cân, mệt, tăng huyết áp, tăng calci hoặc bất thường men gan. Người lớn tuổi đôi khi chỉ có thiếu máu, giảm sức hoặc chán ăn, nên một triệu chứng đơn lẻ không đủ chẩn đoán.
- Tiểu máu nhìn thấy hoặc phát hiện hồng cầu trong nước tiểu; có thể xuất hiện từng đợt.
- Đau âm ỉ vùng hông lưng một bên hoặc cảm giác nặng vùng sườn.
- Khối vùng bụng hoặc hông được phát hiện khi khám, thường ở bệnh lớn hơn.
- Mệt mỏi, sút cân không chủ ý, chán ăn hoặc sốt kéo dài không rõ nguyên nhân.
- Thiếu máu hoặc đôi khi tăng hồng cầu do rối loạn tín hiệu tạo máu liên quan khối u.
- Tăng huyết áp mới xuất hiện hoặc khó kiểm soát hơn trước.
- Đau xương, gãy xương bệnh lý hoặc tăng calci máu khi có tổn thương xương.
- Ho kéo dài, khó thở hoặc ho ra máu khi bệnh lan đến phổi.
- Phù hai chân, tĩnh mạch bụng nổi hoặc giãn tĩnh mạch thừng tinh không xẹp khi nằm do xâm lấn tĩnh mạch.
- Đau đầu, yếu liệt, co giật hoặc thay đổi nhận thức khi có tổn thương não.
- Rối loạn chức năng gan không do di căn, có thể thuộc hội chứng cận ung thư.
Nên đặt lịch khám: khi tiểu máu dù chỉ một lần, đau hông lưng kéo dài, sút cân không giải thích, thiếu máu hoặc phát hiện khối thận trên siêu âm. Cần khám trong ngày: khi tiểu máu nhiều, có cục máu, đau tăng, sốt, tiểu giảm hoặc mất nước. Cần tái khám sớm: khi đang điều trị có phát ban lan rộng, tiêu chảy nhiều, khó thở, huyết áp tăng, tiểu ít, vàng da hoặc mệt bất thường vì có thể là độc tính thuốc. Người sau mổ cần báo sớm đau tăng, sốt hoặc dịch vết mổ.
- Tiểu máu kèm cục máu và bí tiểu, đau căng bụng dưới: đến cấp cứu để giải phóng tắc nghẽn.
- Đột ngột khó thở, đau ngực, ho ra máu hoặc ngất: gọi 115 vì có thể liên quan thuyên tắc hoặc tổn thương phổi.
- Yếu liệt, nói khó, co giật, đau đầu dữ dội hoặc giảm ý thức: cần cấp cứu thần kinh ngay.
- Sốt cao, rét run, tụt huyết áp, tiểu rất ít hoặc lừ đừ trong khi dùng thuốc ung thư: không tự lái xe và không trì hoãn.
- Chảy máu không cầm, đau bụng tăng nhanh hoặc choáng sau phẫu thuật/đốt u: quay lại cơ sở điều trị khẩn cấp.
Chẩn đoán Ung thư biểu mô tế bào thận
Quy trình chẩn đoán phối hợp bệnh sử, khám, xét nghiệm máu–nước tiểu và hình ảnh đa thì. Mục tiêu là xác định khối xuất phát từ thận, phân biệt khối đặc với nang, đánh giá hai thận, mạch máu, hạch và di căn. CT ngực–bụng có cản quang thường là nền tảng; MRI dùng khi cần đánh giá huyết khối tĩnh mạch, giảm tia hoặc tránh cản quang iod. Sinh thiết lõi kim được chỉ định trước đốt u, trước điều trị toàn thân khi chưa có mô và trong một số ca theo dõi chủ động. Không nên tự suy luận ung thư từ một nang thận chưa phân loại.
Bác sĩ hỏi thời điểm tiểu máu, đau, sụt cân, hút thuốc, huyết áp, bệnh thận, thuốc chống đông, tiền sử ung thư và gia đình có u thận hay hội chứng di truyền. Khám đo huyết áp, cân nặng, sờ bụng, đánh giá phù chân, hạch cổ, giãn tĩnh mạch thừng tinh và dấu hiệu di căn xương hoặc thần kinh khi có triệu chứng. Khám có giá trị định hướng nhưng không loại trừ khối u nhỏ; phần lớn chẩn đoán dựa trên hình ảnh.
Xét nghiệm thường gồm công thức máu, creatinin và eGFR, điện giải, chức năng gan, phosphatase kiềm, calci, đông máu và tổng phân tích nước tiểu. Chúng đánh giá thiếu máu, chức năng thận nền, hội chứng cận ung thư và mức an toàn của cản quang hoặc phẫu thuật. Xạ hình chức năng từng thận được cân nhắc khi chức năng suy giảm, thận đơn độc hoặc cần dự đoán hậu quả cắt thận. Không có dấu ấn máu đặc hiệu dùng để sàng lọc hay xác nhận RCC ở người không triệu chứng.
CT đa pha có cản quang của bụng và thường cả ngực giúp đánh giá độ ngấm thuốc, kích thước, lan vào mỡ, tĩnh mạch, hạch và phổi. MRI hữu ích khi nghi huyết khối tĩnh mạch chủ, dị ứng cản quang iod, cần giảm tia hoặc CT chưa rõ. Siêu âm phân biệt nang–đặc và thường phát hiện ban đầu, nhưng không đủ để phân giai đoạn. Siêu âm tương phản có thể hỗ trợ khối nhỏ ở nơi sẵn có. PET/CT và xạ hình xương không dùng thường quy để phân giai đoạn ban đầu nếu không có triệu chứng gợi ý.
Chẩn đoán xác định mô học dựa trên mẫu sinh thiết hoặc bệnh phẩm phẫu thuật, nhưng một khối thận đặc tăng quang có thể được điều trị phẫu thuật mà không cần sinh thiết trước trong bối cảnh điển hình. Báo cáo cần nêu phân nhóm mô học, độ u, thành phần sarcomatoid/rhabdoid, hoại tử, bờ cắt và giai đoạn TNM. Phân loại Bosniak hỗ trợ quyết định cho khối nang. Tiêu chuẩn không được dùng như công cụ tự chẩn đoán; lựa chọn sinh thiết hay mổ phải dựa trên khả năng thay đổi xử trí.
Điều trị Ung thư biểu mô tế bào thận
Mục tiêu là kiểm soát ung thư đồng thời bảo tồn tối đa chức năng thận và chất lượng sống. Bệnh khu trú ưu tiên điều trị tại chỗ, thường bằng cắt thận một phần khi kỹ thuật và ung thư học cho phép; cắt thận toàn bộ dùng khi khối lớn, trung tâm hoặc xâm lấn. Khối nhỏ ở người nhiều bệnh nền có thể theo dõi chủ động hoặc đốt u. Bệnh tiến triển cần phân tầng nguy cơ và điều trị toàn thân, cân nhắc phẫu thuật giảm khối hoặc điều trị ổ di căn ở người chọn lọc. Quyết định đa chuyên khoa đặc biệt quan trọng với thận đơn độc, huyết khối tĩnh mạch hoặc di căn.
Thuốc cho bệnh tiến triển gồm liệu pháp ức chế điểm kiểm soát miễn dịch, thuốc ức chế tạo mạch/tyrosine kinase và các phối hợp giữa hai nhóm; thuốc nhắm HIF-2α hoặc mTOR có vai trò ở một số bối cảnh. Ví dụ hoạt chất có thể gặp gồm nivolumab, pembrolizumab, ipilimumab, axitinib, cabozantinib, lenvatinib, everolimus và belzutifan, nhưng lựa chọn và trình tự phụ thuộc mô học, nhóm nguy cơ, điều trị trước và bệnh nền. Thuốc có thể gây viêm cơ quan do miễn dịch, tăng huyết áp, tiêu chảy, suy giáp, độc gan hoặc thận; không tự dùng hay ngừng thuốc.
Đốt lạnh, đốt nhiệt hoặc xạ trị định vị thân có thể kiểm soát khối u nhỏ ở người không phù hợp phẫu thuật, sau đánh giá nguy cơ và thường cần sinh thiết trước. Nút mạch thận có thể giảm chảy máu, đau hoặc hỗ trợ một số ca phẫu thuật phức tạp nhưng không thay thế điều trị chuẩn cho đa số bệnh khu trú. Sinh thiết qua da dùng kim lõi có độ chính xác cao khi thực hiện đúng kỹ thuật, song vẫn có tỷ lệ mẫu không chẩn đoán. Mỗi can thiệp cần theo dõi chảy máu, tổn thương cơ quan lân cận và chức năng thận.
Cắt thận một phần lấy u và một vành mô, bảo tồn phần thận còn lại; thường được ưu tiên cho u T1 và đặc biệt quan trọng ở thận đơn độc, u hai bên hoặc bệnh thận mạn. Cắt thận triệt căn lấy toàn bộ thận cùng mô liên quan theo mức xâm lấn, không đồng nghĩa luôn phải lấy tuyến thượng thận hoặc vét hạch khi không có chỉ định. Phẫu thuật có thể mở, nội soi hoặc robot. Huyết khối tĩnh mạch cần đội giàu kinh nghiệm. Nguy cơ gồm chảy máu, rò nước tiểu, tổn thương tạng, giảm chức năng thận và biến cố tim mạch.
Chăm sóc hỗ trợ gồm kiểm soát đau, buồn nôn, mệt, dinh dưỡng, thiếu máu, sức khỏe xương, giấc ngủ và lo âu. Người dùng liệu pháp toàn thân cần được hướng dẫn nhận biết độc tính sớm và có số liên hệ khẩn. Chăm sóc giảm nhẹ có thể triển khai song song từ giai đoạn tiến triển để cải thiện triệu chứng và quyết định điều trị, không đồng nghĩa ngừng điều trị ung thư. Vật lý trị liệu, tư vấn cai thuốc lá, hỗ trợ tài chính và phục hồi sau mổ cũng có giá trị.
Theo dõi sau điều trị khu trú được phân tầng theo nguy cơ tái phát, không áp dụng một lịch CT giống nhau cho mọi người. Nội dung gồm khám, hình ảnh ngực–bụng, creatinin/eGFR, huyết áp, tim mạch, biến chứng mổ và chức năng thận còn lại. Sau đốt u cần hình ảnh xác nhận vùng điều trị không còn tăng quang. Trong điều trị toàn thân, theo dõi công thức máu, gan, thận, tuyến giáp, huyết áp và triệu chứng miễn dịch. Người eGFR thấp, thận đơn độc hoặc nguy cơ bệnh thận tiến triển nên phối hợp bác sĩ Thận.
Phẫu thuật hoặc đốt u là can thiệp theo đợt, nhưng hồi phục và theo dõi kéo dài nhiều năm. Điều trị bổ trợ sau mổ, khi được chỉ định, có thời hạn theo phác đồ; điều trị bệnh di căn thường tiếp tục cho đến khi bệnh tiến triển, độc tính không chấp nhận hoặc đạt tiêu chí dừng theo bác sĩ. Thời gian không thể dự đoán chỉ từ kích thước khối u. Tái phát muộn có thể xảy ra, nên lịch theo dõi được cá thể hóa theo nguy cơ, tuổi và bệnh nền.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Bệnh có thể gây chảy máu đường tiểu, thiếu máu, tăng huyết áp, tăng calci, huyết khối tĩnh mạch, đau, suy giảm chức năng thận và di căn phổi, xương, gan hoặc não. Điều trị có thể gây chảy máu, rò nước tiểu, bệnh thận mạn, thoát vị vết mổ, độc tim mạch, nội tiết, gan, phổi, ruột hoặc thận do thuốc. Người chỉ còn một thận không mặc nhiên suy thận nhưng có dự trữ thấp hơn và cần kiểm soát huyết áp, đái tháo đường và thuốc độc thận.
Tiên lượng phụ thuộc chủ yếu vào giai đoạn, mô học, độ u, thành phần sarcomatoid, tình trạng toàn thân và đáp ứng điều trị. Bệnh giới hạn trong thận có khả năng kiểm soát lâu dài cao hơn nhiều so với bệnh di căn. Một số bệnh di căn đáp ứng bền với liệu pháp miễn dịch, nhưng không thể dự đoán chắc chắn cho cá nhân. Chức năng thận và bệnh tim mạch cũng ảnh hưởng sống còn sau điều trị. Các tỷ lệ sống quần thể không thay thế đánh giá chuyên biệt dựa trên bệnh phẩm và mô hình nguy cơ đã thẩm định.
RCC có thể tái phát tại giường thận, thận đối bên hoặc cơ quan xa, đôi khi nhiều năm sau phẫu thuật. Nguy cơ tăng theo giai đoạn, kích thước, độ u, hoại tử, hạch và mô học. Theo dõi theo nguy cơ giúp phát hiện tổn thương có thể điều trị tại chỗ hoặc bắt đầu thuốc toàn thân. Không có thực phẩm hay xét nghiệm máu đơn lẻ ngăn tái phát. Bỏ thuốc lá, giữ huyết áp và cân nặng phù hợp hỗ trợ sức khỏe nhưng không thay thế chụp kiểm tra.
Không thể phòng mọi trường hợp, đặc biệt bệnh di truyền. Giảm nguy cơ có thể gồm không hút thuốc, duy trì cân nặng lành mạnh, hoạt động thể lực, kiểm soát tăng huyết áp và tránh lạm dụng thuốc hay hóa chất gây hại thận. Không khuyến cáo sàng lọc đại trà bằng siêu âm hoặc CT cho toàn dân vì lợi ích–tác hại chưa được chứng minh. Người có hội chứng di truyền hoặc tiền sử gia đình đặc biệt cần chương trình giám sát riêng do chuyên gia lập.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Ung thư biểu mô tế bào thận
Không có chế độ ăn tiêu diệt khối u. Trước và sau điều trị, khẩu phần nên đủ năng lượng, protein phù hợp chức năng thận, nhiều thực phẩm ít chế biến và hạn chế muối nếu tăng huyết áp hoặc phù. Người còn một thận không tự động phải kiêng đạm nghiêm ngặt; hạn chế quá mức có thể gây suy dinh dưỡng. Trong điều trị thuốc, tiêu chảy, loét miệng hoặc chán ăn cần điều chỉnh thực đơn với chuyên gia. Tránh thực phẩm bổ sung liều cao không rõ tương tác, đặc biệt sản phẩm “giải độc thận”.
Vận động mức vừa giúp duy trì thể lực, kiểm soát huyết áp và giảm mệt, nhưng cần tăng dần sau mổ. Trong vài tuần đầu tránh mang nặng và gắng sức làm đau vết mổ; thời điểm trở lại lái xe, làm việc hoặc quan hệ tình dục theo đánh giá hồi phục. Người có di căn xương cần tránh vận động tác động cao và được đánh giá nguy cơ gãy. Ngủ đủ, cai thuốc lá và theo dõi huyết áp tại nhà là phần quan trọng của phục hồi.
Người bệnh có thể ghi huyết áp, cân nặng, lượng nước tiểu, nhiệt độ, đau, tiểu máu, phù và tác dụng phụ thuốc. Sau mổ, theo dõi vết thương, khó thở, đau bắp chân và khả năng ăn uống. Trong điều trị miễn dịch, báo sớm tiêu chảy, ho, khó thở, đau ngực, vàng da, yếu cơ hoặc thay đổi nội tiết; không chờ đến lịch hẹn. Không tự diễn giải creatinin đơn lẻ mà cần so với nền, eGFR và tình trạng dịch.
- Không trì hoãn đánh giá tiểu máu hoặc tự cho rằng do sỏi, thuốc chống đông hay nhiễm trùng.
- Không tự dùng thảo dược, thuốc nam hoặc thực phẩm chức năng được quảng cáo “tiêu u” hay “bổ thận”.
- Không tự ngừng thuốc miễn dịch, thuốc đích, thuốc huyết áp hoặc corticoid điều trị độc tính.
- Không yêu cầu cắt toàn bộ thận chỉ vì sợ ung thư nếu cắt một phần vẫn an toàn về ung thư học.
- Không bỏ theo dõi chức năng thận và tim mạch sau khi hình ảnh không còn u.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
RCC hiếm ở trẻ em và thanh thiếu niên; khối thận ở trẻ nhỏ thường thuộc nhóm mô học khác như u Wilms. Khi RCC xuất hiện ở tuổi trẻ, khả năng mô học liên quan chuyển vị hoặc hội chứng di truyền cao hơn, nên cần đánh giá tại trung tâm ung bướu nhi và tư vấn di truyền. Điều trị cố gắng bảo tồn nephron khi phù hợp vì trẻ có nhiều năm sống với chức năng thận còn lại. Phác đồ người lớn không tự động áp dụng cho mọi trẻ.
Tuổi cao không tự động loại trừ phẫu thuật hoặc thuốc, nhưng cần đánh giá frailty, nhận thức, dinh dưỡng, khả năng hồi phục, bệnh tim phổi, chức năng thận và mục tiêu sống. Khối u nhỏ tăng trưởng chậm ở người nhiều bệnh nền có thể phù hợp theo dõi chủ động hơn can thiệp ngay. Khi điều trị toàn thân, tương tác đa thuốc, huyết áp, té ngã và độc tính cần theo dõi sát. Quyết định nên dựa trên tuổi sinh học và ưu tiên của người bệnh.
RCC trong thai kỳ hiếm và cần hội chẩn tiết niệu, ung bướu, sản khoa nguy cơ cao, gây mê và chẩn đoán hình ảnh. Siêu âm và MRI không gadolinium thường được ưu tiên khi phù hợp; CT chỉ dùng khi lợi ích vượt nguy cơ. Thời điểm phẫu thuật phụ thuộc giai đoạn thai, triệu chứng và tốc độ u. Nhiều thuốc miễn dịch và thuốc đích có nguy cơ cho thai và thường không dùng trong thai kỳ. Không tự trì hoãn điều trị hay chấm dứt thai kỳ mà chưa có tư vấn đa chuyên khoa.
Sau phẫu thuật đơn thuần, cho con bú có thể tiếp tục khi thuốc gây mê và giảm đau đã được rà soát. Tuy nhiên, phần lớn thuốc điều trị toàn thân như ức chế điểm kiểm soát miễn dịch, thuốc ức chế tyrosine kinase hoặc thuốc nhắm đích có thể bài tiết vào sữa hoặc gây hại tiềm tàng, nên thường cần ngừng cho bú trong thời gian điều trị và một khoảng sau liều cuối theo hướng dẫn từng thuốc. Quyết định phải dựa trên hoạt chất cụ thể, không suy diễn từ nhóm thuốc.
Người ghép tạng hoặc dùng thuốc ức chế miễn dịch có nguy cơ ung thư cao hơn và lựa chọn liệu pháp miễn dịch phức tạp vì có thể gây thải ghép hoặc bùng bệnh tự miễn. Điều trị cần phối hợp ung bướu, tiết niệu và bác sĩ quản lý ghép/miễn dịch. Nhiễm trùng tiềm ẩn, chức năng thận và tương tác thuốc phải được rà soát. Không tự giảm thuốc chống thải ghép để “tăng miễn dịch chống ung thư”.
Bệnh thận mạn, thận đơn độc, đái tháo đường, tăng huyết áp, suy tim, bệnh mạch vành, bệnh phổi và bệnh tự miễn có thể thay đổi lựa chọn phẫu thuật, cản quang và thuốc. Bảo tồn nephron đặc biệt quan trọng ở người nguy cơ suy thận. Thuốc chống đông cần kế hoạch ngừng–dùng lại an toàn. Người bệnh tự miễn có thể vẫn được cân nhắc miễn dịch trong một số trường hợp nhưng nguy cơ bùng bệnh phải được thảo luận.
Sau cắt thận, cần vận động sớm theo khả năng, tập thở, phòng huyết khối, chăm sóc vết mổ và uống dịch theo hướng dẫn. Báo ngay sốt, khó thở, đau tăng, bụng chướng, tiểu ít hoặc chảy dịch. Theo dõi dài hạn gồm creatinin/eGFR, huyết áp, protein niệu và hình ảnh ung thư theo nguy cơ. Không tự dùng thuốc chống viêm giảm đau kéo dài khi chỉ còn ít dự trữ thận; hỏi bác sĩ trước thuốc cản quang hoặc thực phẩm bổ sung.
Câu hỏi thường gặp về Ung thư biểu mô tế bào thận
Nhiều trường hợp khu trú trong thận có thể được điều trị với mục tiêu chữa khỏi bằng cắt thận một phần hoặc toàn bộ, và một số khối nhỏ có thể kiểm soát bằng đốt u. Khả năng kiểm soát giảm khi u xâm lấn rộng hoặc di căn, nhưng các phối hợp miễn dịch và thuốc đích đã tạo đáp ứng kéo dài ở một số người. Không thể kết luận chỉ từ kích thước trên siêu âm; cần giai đoạn, mô học, độ u, chức năng thận và tình trạng toàn thân. Bác sĩ dùng dữ liệu này để ước tính nguy cơ, không cam kết kết quả tuyệt đối.
Không. Với nhiều u nhỏ khu trú, cắt thận một phần có thể đạt kiểm soát ung thư tương đương trong khi giữ lại nhiều mô thận hơn. Cắt toàn bộ thận được cân nhắc khi u quá lớn, nằm trung tâm, xâm lấn mạch hoặc việc bảo tồn không an toàn. Ở người già yếu hoặc u nhỏ tăng trưởng chậm, theo dõi chủ động hay đốt u có thể phù hợp. Quyết định cần dựa trên hình ảnh đa pha, chức năng hai thận, kinh nghiệm phẫu thuật và ưu tiên người bệnh, không chỉ tên “ung thư”.
Sinh thiết lõi kim qua da theo kỹ thuật hiện đại có nguy cơ gieo rắc đường kim rất thấp và được dùng khi kết quả có khả năng thay đổi cách điều trị, chẳng hạn trước đốt u, trước thuốc toàn thân khi chưa có mô hoặc khi cân nhắc theo dõi. Tuy vậy, không phải mọi khối thận đều cần sinh thiết trước phẫu thuật, và mẫu có thể không đủ chẩn đoán. Bác sĩ cân bằng lợi ích, nguy cơ chảy máu và khả năng kết quả không xác định. Không nên từ chối sinh thiết chỉ vì lo ngại lan truyền không có cơ sở.
Nhiều người sống khỏe với một thận và không cần chế độ kiêng đạm cực đoan nếu eGFR, huyết áp và protein niệu bình thường. Nguyên tắc thường là hạn chế muối, tránh tăng cân, không hút thuốc, uống nước phù hợp và dùng protein ở mức cân đối. Người có bệnh thận mạn, đái tháo đường hoặc kali bất thường cần khẩu phần riêng do chuyên gia dinh dưỡng thận hướng dẫn. Quan trọng hơn việc “bổ thận” là tránh thuốc giảm đau chống viêm kéo dài, kiểm soát huyết áp và xét nghiệm định kỳ.
Có. RCC có thể tái phát tại vùng mổ, thận còn lại hoặc cơ quan xa, và một số trường hợp xuất hiện muộn nhiều năm sau điều trị. Nguy cơ không giống nhau: u giai đoạn thấp, độ thấp thường ít hơn; u lớn, xâm lấn, hạch hoặc mô học nguy cơ cao cần theo dõi chặt hơn. Lịch chụp quá dày không phải lúc nào cũng có lợi, nên bác sĩ phân tầng theo mô hình nguy cơ và tình trạng thận. Người bệnh cần giữ hồ sơ bệnh phẩm và tái khám khi có tiểu máu, đau xương, ho kéo dài hoặc sút cân.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

