Liệt dạ dày là rối loạn trong đó thức ăn rời dạ dày chậm hơn bình thường dù không có khối u, sẹo hay vật cản làm tắc đường ra. Bất thường thần kinh phế vị, mạng thần kinh ruột, tế bào tạo nhịp và cơ dạ dày có thể làm giảm co bóp, gây no sớm, đầy lâu sau ăn, buồn nôn, nôn, đau thượng vị và sụt cân. Bệnh thường liên quan đái tháo đường, tổn thương thần kinh sau phẫu thuật, một số bệnh hệ thống hoặc không tìm thấy nguyên nhân; thuốc opioid và một số thuốc làm chậm nhu động có thể làm triệu chứng nặng hơn. Chẩn đoán đòi hỏi loại trừ tắc nghẽn bằng nội soi hoặc hình ảnh và chứng minh chậm làm rỗng, ưu tiên xạ hình dạ dày với bữa ăn rắn trong bốn giờ. Điều trị phối hợp dinh dưỡng, kiểm soát đường huyết, thuốc và can thiệp chọn lọc.
Liệt dạ dày là bệnh gì?
Liệt dạ dày (Gastroparesis) là hội chứng gồm các triệu chứng gợi ý thức ăn bị giữ lại trong dạ dày, đi kèm bằng chứng khách quan dạ dày làm rỗng chậm và không có tắc nghẽn cơ học. Tên bệnh dễ khiến người đọc hiểu là dạ dày “đứng im”, nhưng thực tế mức độ rối loạn có thể từ giảm co bóp hang vị, kém giãn đáy vị đến rối loạn mở môn vị.

Bệnh khác hẹp môn vị vì nội soi hoặc hình ảnh không thấy một vật cản giải phẫu giải thích triệu chứng. Nó cũng chồng lấp nhiều với khó tiêu chức năng: cả hai có thể gây no sớm và đầy sau ăn, trong khi tốc độ làm rỗng và mức triệu chứng không phải lúc nào tương quan chặt. Do đó, kết quả xét nghiệm phải được diễn giải cùng bệnh sử, thuốc đang dùng, đường huyết và tình trạng dinh dưỡng.
| Tên bệnh | Liệt dạ dày |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Gastroparesis |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Chậm làm rỗng dạ dày không do tắc nghẽn, delayed gastric emptying; “liệt” không nhất thiết có nghĩa dạ dày ngừng co bóp hoàn toàn. |
| Mã ICD-10 | K31.84 (Gastroparesis; khi liên quan đái tháo đường có thể cần mã bổ sung theo hệ thống mã và hồ sơ lâm sàng). |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Tiêu hóa – rối loạn vận động dạ dày, thần kinh tiêu hóa. |
| Cơ quan ảnh hưởng | Dạ dày, đặc biệt chức năng chứa–nghiền–tống thức ăn; ảnh hưởng thứ phát đến ruột non, kiểm soát đường huyết, tình trạng nước–điện giải và dinh dưỡng. |
| Tính chất bệnh | Rối loạn vận động thường mạn tính, không lây và không có tắc nghẽn cơ học; có thể vô căn, do đái tháo đường, sau phẫu thuật hoặc thứ phát. |
| Mức độ phổ biến | Không phổ biến nhưng là rối loạn vận động dạ dày quan trọng. Triệu chứng tương tự khó tiêu chức năng và tắc nghẽn đường ra dạ dày nên chẩn đoán cần xét nghiệm khách quan. |
| Bệnh có lây không? | Không. |
| Đường lây | Không áp dụng. |
Tổng quan chuyên môn về Liệt dạ dày
Việc làm rỗng dạ dày cần sự phối hợp của thần kinh phế vị, hệ thần kinh ruột, tế bào kẽ Cajal tạo nhịp, cơ trơn dạ dày, sự giãn tiếp nhận của đáy vị và hoạt động nghiền ở hang vị. Tổn thương một hoặc nhiều thành phần làm giảm lực co bóp, mất nhịp hoặc tăng sức cản môn vị.
Trong đái tháo đường, tăng đường huyết cấp có thể làm chậm làm rỗng, còn tổn thương thần kinh tự chủ mạn làm rối loạn vận động lâu dài. Thức ăn lưu lại gây căng dạ dày, no sớm, buồn nôn và nôn; hấp thu carbohydrate không dự đoán được làm đường huyết dao động. Ứ đọng kéo dài có thể tạo bezoar, giảm ăn, mất nước và thiếu dinh dưỡng.
- Theo nguyên nhân: vô căn, do đái tháo đường, sau phẫu thuật, sau nhiễm virus, do bệnh thần kinh–cơ hoặc mô liên kết và liên quan thuốc.
- Theo mức độ ảnh hưởng: nhẹ còn duy trì đủ dinh dưỡng bằng đường miệng; vừa cần điều chỉnh ăn và thuốc; nặng có nôn khó kiểm soát, nhập viện hoặc cần nuôi ăn qua ruột.
- Theo kiểu sinh lý bệnh: ưu thế giảm co bóp hang vị, rối loạn giãn đáy vị hay rối loạn chức năng môn vị; phân nhóm chuyên sâu có thể định hướng can thiệp tại trung tâm vận động tiêu hóa.
Liệt dạ dày được chẩn đoán ít hơn nhiều so với các triệu chứng buồn nôn và đầy bụng trong cộng đồng. Phụ nữ xuất hiện nhiều hơn trong các nhóm bệnh nhân được điều trị, nhưng cơ chế chênh lệch chưa hoàn toàn rõ. Đái tháo đường type 1 và type 2, phẫu thuật dạ dày–thực quản và một số bệnh hệ thống là bối cảnh quan trọng.
Số liệu đại diện tại Việt Nam còn hạn chế. Tỷ lệ chẩn đoán thay đổi theo tiêu chuẩn xét nghiệm và quần thể được khảo sát. Vì triệu chứng chồng lấp với khó tiêu chức năng, hội chứng nôn chu kỳ, tác dụng thuốc và hẹp môn vị, không nên suy ra dịch tễ từ số người có buồn nôn đơn thuần.
Không có đường lây. Bệnh phát sinh do rối loạn thần kinh–cơ dạ dày, bệnh chuyển hóa, tổn thương sau phẫu thuật hoặc tác dụng thuốc làm chậm vận động.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Liệt dạ dày
- Vô căn: không xác định được nguyên nhân sau đánh giá; một số trường hợp khởi phát sau nhiễm virus.
- Đái tháo đường: tổn thương thần kinh tự chủ và đường huyết cao làm rối loạn vận động dạ dày.
- Sau phẫu thuật: tổn thương thần kinh phế vị hoặc thay đổi giải phẫu sau phẫu thuật thực quản, dạ dày, tụy hay chống trào ngược.
- Bệnh hệ thống: xơ cứng bì, Parkinson, bệnh thần kinh tự chủ, suy giáp và một số rối loạn thần kinh–cơ.
- Thuốc làm nặng/chậm làm rỗng: opioid, thuốc kháng cholinergic và một số thuốc khác; cần phân biệt tác dụng thuốc với bệnh nền.
Có thể điều chỉnh: kiểm soát đường huyết kém, dùng opioid hoặc thuốc làm chậm nhu động khi không cần thiết, dinh dưỡng không phù hợp và hút thuốc. Không thể thay đổi hoàn toàn: đái tháo đường lâu năm, phẫu thuật vùng dạ dày–thực quản, xơ cứng bì, bệnh Parkinson, bệnh thần kinh tự chủ và tiền sử hội chứng hậu virus.
Người mắc đái tháo đường lâu năm hoặc có biến chứng thần kinh, người sau phẫu thuật thực quản–dạ dày, người dùng opioid kéo dài, bệnh nhân xơ cứng bì/Parkinson, người có buồn nôn kéo dài sau nhiễm virus và người có rối loạn ăn uống cần được đánh giá cẩn thận.
Triệu chứng và dấu hiệu của Liệt dạ dày
Triệu chứng thường xuất hiện hoặc tăng sau ăn, đặc biệt sau bữa nhiều chất béo, xơ thô hoặc khối lượng lớn. Người bệnh có thể no ngay khi mới ăn, cảm giác thức ăn nằm lâu, buồn nôn hoặc nôn thức ăn chưa tiêu. Mức độ triệu chứng dao động theo ngày và không luôn phản ánh chính xác mức chậm làm rỗng.
Một số người chủ yếu đau hoặc đầy bụng mà ít nôn; người đái tháo đường có thể nhận thấy glucose tăng giảm khó đoán. Bệnh có thể diễn tiến mạn với các đợt bùng phát, nhưng triệu chứng mới xuất hiện đột ngột vẫn cần loại trừ tắc nghẽn, viêm tụy, thai nghén hoặc nguyên nhân cấp khác.
- No sớm: không thể hoàn thành bữa ăn bình thường dù mới ăn ít.
- Đầy lâu sau ăn: cảm giác thức ăn còn trong dạ dày nhiều giờ.
- Buồn nôn và nôn: có thể nôn thức ăn chưa tiêu, thường tăng sau bữa.
- Chướng, ợ hơi, ợ nóng: do ứ đọng và phối hợp rối loạn tiêu hóa trên.
- Đau hoặc khó chịu thượng vị: mức độ thay đổi và có thể không tương ứng với kết quả làm rỗng.
- Chán ăn, giảm cân: xuất hiện khi người bệnh giảm ăn để tránh triệu chứng.
- Đường huyết dao động: đặc biệt ở người dùng insulin do thời điểm hấp thu bữa ăn không ổn định.
- Bezoar gây cảm giác tắc, đau tăng hoặc làm chậm làm rỗng thêm.
- Nôn ra máu do rách niêm mạc sau nôn mạnh hoặc viêm loét đi kèm.
- Ngất, chuột rút hoặc lú lẫn do mất nước và rối loạn điện giải.
- Thiếu vi chất, giảm khối cơ và phù do suy dinh dưỡng kéo dài.
Nên đặt lịch khám: no sớm, buồn nôn, đầy sau ăn hoặc sụt cân kéo dài trên một đến hai tuần; đường huyết khó kiểm soát không giải thích được.
Cần khám trong ngày: nôn nhiều hơn bình thường, không dung nạp thức ăn, tiểu ít, chóng mặt, đau tăng hoặc glucose liên tục ngoài mục tiêu.
Cần tái khám sớm: tác dụng phụ thuốc, xuất hiện cử động bất thường, triệu chứng không cải thiện với kế hoạch ăn, hoặc phải nhập viện lặp lại.
- Không giữ được nước, tiểu rất ít, ngất, lơ mơ hoặc tim đập nhanh kéo dài.
- Nôn máu, chất nôn màu bã cà phê hoặc đi ngoài phân đen.
- Đau bụng dữ dội mới xuất hiện, bụng cứng hoặc sốt cao, vì không điển hình cho đợt liệt dạ dày đơn thuần.
- Đường huyết rất cao kèm thở nhanh, buồn ngủ, ketone; hoặc hạ đường huyết không đáp ứng xử trí ban đầu.
- Khó thở hay ho sặc sau nôn.
Chẩn đoán Liệt dạ dày
Bác sĩ trước hết xác định triệu chứng, rà soát thuốc, bệnh đái tháo đường, phẫu thuật và dấu suy dinh dưỡng. Nội soi hoặc chẩn đoán hình ảnh được dùng để loại trừ hẹp môn vị, khối u, loét gây bít tắc và nguyên nhân cấu trúc.
Sau khi loại trừ vật cản, cần chứng minh dạ dày làm rỗng chậm bằng xét nghiệm chuẩn hóa. Hướng dẫn AGA năm 2025 ưu tiên xạ hình làm rỗng dạ dày với bữa ăn rắn đủ bốn giờ thay vì khảo sát ngắn hai giờ hoặc ít hơn. Kết quả bị ảnh hưởng bởi đường huyết và thuốc, nên việc chuẩn bị phải theo hướng dẫn của cơ sở xét nghiệm.
Bác sĩ hỏi mối liên hệ với bữa ăn, lượng nôn, thay đổi cân nặng, kiểm soát glucose, thuốc opioid/kháng cholinergic/thuốc điều trị béo phì–đái tháo đường và tiền sử phẫu thuật. Khám đánh giá mạch, huyết áp tư thế, niêm mạc khô, cân nặng, khối cơ và dấu biến chứng đái tháo đường.
Khám bụng tìm chướng, đau khu trú, khối, tiếng ruột bất thường và dấu phúc mạc. Khám thần kinh hoặc mô liên kết được thực hiện khi nghi Parkinson, bệnh thần kinh tự chủ hay xơ cứng bì. Không có dấu khám riêng lẻ nào xác nhận liệt dạ dày.
- Glucose, HbA1c và ketone khi cần: đánh giá đái tháo đường và tình trạng cấp; tăng glucose trong lúc xét nghiệm có thể làm chậm làm rỗng.
- Điện giải, chức năng thận, công thức máu: tìm mất nước, giảm kali, thiếu máu hoặc nhiễm trùng khác.
- Chức năng tuyến giáp và xét nghiệm nguyên nhân thứ phát: chỉ định theo bệnh sử.
- Xạ hình làm rỗng dạ dày: đo tỷ lệ bữa ăn rắn còn lại theo thời gian; khảo sát bốn giờ là tiêu chuẩn được ưu tiên.
- Test hơi thở làm rỗng hoặc capsule vận động: lựa chọn thay thế tại một số nơi, có giới hạn và cần diễn giải bởi chuyên gia.
Nội soi tiêu hóa trên đánh giá loét, khối u và hẹp; thức ăn tồn dư dù đã nhịn gợi ý nhưng không đủ chẩn đoán. CT bụng hoặc chụp lưu thông được dùng khi nghi tắc, viêm tụy hoặc tổn thương cấu trúc. Siêu âm có thể đánh giá túi mật, tụy hoặc thai kỳ nhưng không đo chuẩn hóa chức năng làm rỗng ở phần lớn người lớn.
Xạ hình dạ dày là xét nghiệm chức năng thuộc y học hạt nhân hơn là hình ảnh cấu trúc; cần bữa ăn và thời gian chụp chuẩn để tránh kết quả sai.
Chẩn đoán liệt dạ dày cần ba thành phần: có triệu chứng mạn gợi ý giữ thức ăn trong dạ dày; chứng minh chậm làm rỗng thức ăn rắn bằng xét nghiệm hợp lệ; và không có tắc nghẽn cơ học trên nội soi hoặc hình ảnh. Xạ hình bốn giờ với bữa ăn tiêu chuẩn là phương pháp tham chiếu phổ biến.
Thuốc làm chậm/tăng nhu động và đường huyết không kiểm soát có thể làm sai kết quả, nên chỉ ngừng hoặc điều chỉnh theo hướng dẫn bác sĩ. Mức chậm làm rỗng không tự động quyết định mức nặng; dinh dưỡng, số lần nhập viện, kiểm soát glucose và chất lượng sống cũng cần được đánh giá.
Điều trị Liệt dạ dày
Mục tiêu là duy trì đủ nước–dinh dưỡng, giảm buồn nôn/nôn, cải thiện khả năng ăn, tối ưu đường huyết và loại bỏ yếu tố làm chậm nhu động. Điều trị bắt đầu bằng nhiều bữa nhỏ, thức ăn mềm ít chất béo và xơ khó tiêu, rà soát thuốc và xử trí nguyên nhân có thể đảo ngược.
Thuốc được lựa chọn theo triệu chứng, nguy cơ tim mạch–thần kinh và khả năng tiếp cận. Người nôn không kiểm soát, suy dinh dưỡng hoặc mất nước có thể cần nhập viện, nuôi ăn qua hỗng tràng hoặc can thiệp chuyên sâu. Thủ thuật môn vị, kích thích điện dạ dày và phẫu thuật không phải lựa chọn thường quy ban đầu, chỉ xem xét ở ca kháng trị sau đánh giá chuyên gia.
- Metoclopramide: tăng vận động và giảm buồn nôn; cần giới hạn theo chỉ định, theo dõi buồn ngủ, bồn chồn và rối loạn vận động muộn.
- Erythromycin: có tác dụng kích thích motilin, thường hữu ích ngắn hạn vì hiệu quả có thể giảm dần; chú ý tương tác và kéo dài QT.
- Thuốc chống nôn: giảm buồn nôn/nôn nhưng không nhất thiết cải thiện làm rỗng.
- Domperidone và thuốc khác: chỉ dùng trong khuôn khổ pháp lý và giám sát phù hợp; cần đánh giá nguy cơ tim.
- Điều chỉnh đái tháo đường: insulin/thuốc hạ đường huyết phải cá thể hóa theo thời điểm hấp thu, không tự đổi liều.
- Nuôi ăn qua hỗng tràng: đưa dinh dưỡng qua đoạn ruột sau dạ dày khi đường miệng không đáp ứng; có thể thử qua ống mũi–hỗng tràng trước.
- Mở thông dạ dày giải áp: giảm áp và nôn ở ca chọn lọc, không khôi phục vận động.
- G-POEM/cắt cơ môn vị qua nội soi: cân nhắc tại trung tâm chuyên sâu cho ca kháng trị có bằng chứng rối loạn môn vị; lợi ích không đồng đều.
- Kích thích điện dạ dày: có thể giảm nôn ở một số trường hợp đái tháo đường hoặc vô căn khó trị, phụ thuộc chỉ định và quy định.
- Tiêm botulinum môn vị: không được khuyến cáo dùng thường quy vì bằng chứng hiệu quả hạn chế.
Phẫu thuật hiếm khi là lựa chọn đầu tay. Mở thông hỗng tràng được dùng để nuôi ăn dài hạn khi cần. Cắt cơ môn vị hoặc tạo hình môn vị có thể được cân nhắc ở người được chọn kỹ; cắt dạ dày chỉ dành cho tình huống đặc biệt vì nguy cơ biến chứng và kết quả không dự đoán được.
Trước phẫu thuật cần xác nhận chẩn đoán, đánh giá rối loạn toàn bộ ống tiêu hóa, sức khỏe tâm lý, dinh dưỡng và kỳ vọng. Người bệnh đã phẫu thuật nhiều lần có nguy cơ dính ruột, hội chứng dumping, thiếu vi chất và đau mạn.
Chuyên gia dinh dưỡng giúp tính đủ năng lượng, protein, vi chất và điều chỉnh độ đặc thức ăn. Bù dịch điện giải, chăm sóc răng miệng, kiểm soát táo bón và hỗ trợ tâm lý giúp giảm vòng xoắn nôn–lo âu–giảm ăn. Người có rối loạn ăn uống cần phối hợp tâm thần/dinh dưỡng mà không quy mọi triệu chứng cho tâm lý.
Đi bộ nhẹ sau ăn, tư thế đầu cao, ngủ đủ và tránh thuốc lá có thể hỗ trợ. Khi ăn uống không đủ, ưu tiên dinh dưỡng qua ruột nếu khả thi; dinh dưỡng tĩnh mạch chỉ dùng khi các đường khác không đáp ứng và có theo dõi chuyên khoa.
Theo dõi cân nặng, lượng ăn, số ngày nôn, mức buồn nôn, đau, chất lượng sống và nhu cầu nhập viện. Xét nghiệm điện giải, chức năng thận, glucose/HbA1c, sắt, vitamin B12, folate và vitamin D được chỉ định theo nguy cơ dinh dưỡng.
Khi dùng metoclopramide, báo ngay cử động không tự chủ, co cứng, bồn chồn hoặc buồn ngủ. Với thuốc có nguy cơ kéo dài QT, bác sĩ rà soát điện tâm đồ và tương tác. Ống nuôi ăn hoặc thiết bị kích thích cần theo dõi nhiễm trùng, tắc, di lệch và hiệu quả thực tế.
Liệt dạ dày thường là bệnh mạn với các giai đoạn cải thiện và bùng phát. Thay đổi chế độ ăn có thể giúp trong vài ngày đến vài tuần, trong khi việc đánh giá thuốc cần thời gian đủ và theo dõi tác dụng phụ. Erythromycin thường được dùng ngắn hạn do giảm đáp ứng theo thời gian.
Liệt dạ dày sau virus có thể cải thiện dần ở một số người; bệnh do đái tháo đường hoặc tổn thương thần kinh sau phẫu thuật có thể kéo dài. Không có mốc khỏi cố định. Mục tiêu thực tế là giảm triệu chứng, duy trì dinh dưỡng và hạn chế nhập viện.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
- Mất nước và điện giải: do nôn kéo dài, có thể gây suy thận hoặc rối loạn nhịp.
- Suy dinh dưỡng: thiếu năng lượng, protein, vitamin và giảm khối cơ.
- Bezoar: khối thức ăn khó tiêu tích tụ, đôi khi gây tắc hoặc loét.
- Đái tháo đường khó kiểm soát: hấp thu thức ăn không ổn định làm tăng nguy cơ hạ và tăng glucose.
- Hít sặc, rách niêm mạc và chảy máu: có thể xảy ra sau nôn mạnh.
- Biến chứng điều trị: rối loạn vận động do metoclopramide, kéo dài QT, nhiễm trùng ống hoặc biến chứng thủ thuật.
Tiên lượng rất khác nhau. Nhiều người kiểm soát được triệu chứng bằng điều chỉnh ăn, thuốc và tối ưu bệnh nền; một nhóm nhỏ có bệnh kháng trị cần nuôi ăn hoặc can thiệp. Mức chậm làm rỗng trên xét nghiệm không dự đoán hoàn toàn chất lượng sống hay đáp ứng.
Kết quả tốt hơn khi duy trì dinh dưỡng, tránh opioid, kiểm soát glucose và có kế hoạch xử trí đợt bùng phát sớm. Suy dinh dưỡng, nhiều lần nhập viện, đau mạn và bệnh toàn thân nặng làm điều trị khó hơn. Liệt dạ dày không phải ung thư và không tự chuyển thành ung thư.
Triệu chứng có thể tái phát hoặc dao động do bữa ăn lớn, glucose cao, nhiễm bệnh cấp, mất ngủ, căng thẳng hoặc thuốc làm chậm nhu động. Sau giai đoạn ổn định, nôn và no sớm có thể trở lại mà không có nghĩa bệnh đã “tổn thương thêm”.
Giảm đợt nặng bằng nhật ký thức ăn–triệu chứng, kế hoạch bữa nhỏ, kiểm soát glucose, rà soát thuốc và xử trí táo bón. Tuy nhiên, triệu chứng khác hẳn thường ngày, đau dữ dội hoặc không trung tiện cần loại trừ tắc nghẽn mới thay vì cho là tái phát liệt dạ dày.
Không có biện pháp chắc chắn phòng liệt dạ dày vô căn hoặc hậu virus. Người đái tháo đường có thể giảm nguy cơ tổn thương thần kinh bằng kiểm soát glucose, huyết áp, lipid và không hút thuốc. Trước phẫu thuật, bảo tồn thần kinh và lựa chọn kỹ thuật thuộc trách nhiệm ekip chuyên môn.
Phòng biến chứng bằng điều trị sớm mất nước, duy trì dinh dưỡng, tránh opioid và thuốc làm chậm nhu động khi có lựa chọn khác, theo dõi đường huyết và tái khám khi sụt cân. Không dùng chế độ loại bỏ quá mức vì có thể làm suy dinh dưỡng.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Liệt dạ dày
Ưu tiên năm đến sáu bữa nhỏ, nhai kỹ, thức ăn mềm hoặc xay, ít chất béo và ít xơ không hòa tan khó tiêu. Chất lỏng dinh dưỡng thường thoát khỏi dạ dày dễ hơn thức ăn rắn. Uống từng ngụm và bổ sung dung dịch điện giải khi nôn theo hướng dẫn.
Hạn chế đồ chiên nhiều mỡ, rau xơ dài, vỏ/hạt, thức ăn khó nhai, nước có gas và rượu. Không phải mọi người đều cần kiêng giống nhau; chất béo dạng lỏng hoặc xơ hòa tan có thể dung nạp khác. Người đái tháo đường cần phối hợp lượng carbohydrate với insulin/thuốc cùng chuyên gia.
Đi bộ nhẹ 10–15 phút sau ăn có thể hỗ trợ vận động và glucose; tránh nằm phẳng trong khoảng hai giờ sau bữa. Hoạt động thể lực được tăng dần theo dinh dưỡng và sức bền, không tập nặng khi chóng mặt, mất nước hoặc hạ đường huyết.
Giữ lịch ngủ đều, giảm thuốc lá và xây dựng thời gian ăn ổn định. Người làm nghề lái xe hoặc vận hành máy cần lưu ý thuốc chống nôn/prokinetic có thể gây buồn ngủ hoặc bồn chồn. Không ép tập để “đẩy thức ăn” trong đợt nôn cấp.
Ghi nhật ký bữa ăn, mức no, số lần nôn, lượng dịch, cân nặng và đi tiêu. Người đái tháo đường nên ghi glucose trước–sau ăn và thời điểm thuốc theo kế hoạch của bác sĩ; không tự đổi insulin vì một bữa ăn bị nôn.
Theo dõi dấu mất nước như khát nhiều, tiểu ít, chóng mặt và nhịp tim nhanh. Cân hàng tuần hữu ích hơn cân nhiều lần mỗi ngày. Nếu phải chuyển sang chế độ lỏng hoàn toàn, sụt cân hoặc triệu chứng tăng, cần chuyên gia dinh dưỡng và đánh giá lại chứ không tự kéo dài.
- Không tự dùng hoặc tăng metoclopramide, erythromycin, domperidone hay thuốc chống nôn.
- Không tự ngừng insulin hoặc thuốc đái tháo đường khi ăn kém; cần kế hoạch ngày bệnh.
- Không dùng opioid để kiểm soát đau kéo dài nếu chưa trao đổi vì có thể làm chậm dạ dày.
- Không duy trì chế độ quá ít năng lượng, loại bỏ nhiều nhóm thực phẩm hoặc chỉ uống nước lọc.
- Không coi mọi đợt đau/nôn là liệt dạ dày; triệu chứng cấp khác thường cần loại trừ tắc hoặc viêm.
- Không nằm ngay sau ăn hoặc uống rượu để giảm khó chịu.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Trẻ em có thể bị liệt dạ dày sau nhiễm virus, đái tháo đường, phẫu thuật hoặc bệnh thần kinh, nhưng chẩn đoán cần loại trừ tắc bẩm sinh, dị ứng, rối loạn chuyển hóa và rối loạn ăn uống. Triệu chứng gồm nôn, no sớm, đau bụng và tăng trưởng kém.
Khẩu phần phải bảo đảm tăng trưởng; không tự hạn chế chất béo/xơ quá mức. Xét nghiệm làm rỗng và thuốc được điều chỉnh theo tuổi, cân nặng và bằng chứng nhi khoa. Trẻ nôn xanh, nôn vọt, li bì, ít tiểu hoặc không tăng cân cần đánh giá khẩn.
Người cao tuổi dễ mất nước, suy dinh dưỡng, té ngã và tác dụng phụ thuốc. Triệu chứng có thể bị nhầm với ung thư, loét, hẹp môn vị hoặc tác dụng của nhiều thuốc như opioid, kháng cholinergic và thuốc chống trầm cảm.
Cần rà soát chức năng thận, điện tâm đồ, nhận thức và khả năng tự chuẩn bị bữa nhỏ. Metoclopramide có nguy cơ tác dụng thần kinh cao hơn; mục tiêu điều trị ưu tiên duy trì ăn uống, giảm nhập viện và tránh đa thuốc. Người có Parkinson cần phối hợp vì thuốc và vận động dạ dày ảnh hưởng lẫn nhau.
Buồn nôn thai kỳ phổ biến nhưng liệt dạ dày có thể nặng lên do thay đổi nội tiết và kiểm soát glucose. Cần phân biệt với nôn nghén nặng, tắc ruột, viêm tụy và tiền sản giật có biểu hiện tiêu hóa.
Dinh dưỡng, dịch truyền và thuốc phải được sản khoa–tiêu hóa đánh giá lợi ích–nguy cơ. Không tự ngừng thuốc đái tháo đường hoặc prokinetic. Xạ hình có phóng xạ thường được tránh nếu có lựa chọn khác, trừ khi lợi ích chẩn đoán rõ; nội soi và hình ảnh được lựa chọn cá thể hóa.
Liệt dạ dày không lây qua sữa mẹ, nhưng nôn và thiếu năng lượng có thể giảm nguồn sữa. Metoclopramide, erythromycin và thuốc chống nôn có mức bài tiết và tác dụng khác nhau; bác sĩ cần xem tuổi trẻ, sinh non, liều và thời gian dùng.
Không dùng metoclopramide chỉ với mục đích tăng sữa nếu không có chỉ định phù hợp, vì có thể gây tác dụng thần kinh và tâm trạng. Hỗ trợ bù dịch, bữa nhỏ và kế hoạch vắt sữa trong đợt nhập viện giúp duy trì cho bú khi an toàn.
Người suy giảm miễn dịch có thể buồn nôn do nhiễm trùng cơ hội, viêm niêm mạc, thuốc hoặc tắc nghẽn, không nên kết luận liệt dạ dày trước khi loại trừ nguyên nhân cấu trúc. Ngưỡng nội soi và xét nghiệm thấp hơn nếu sốt, đau, xuất huyết hoặc giảm cân.
Thuốc prokinetic có thể tương tác với thuốc kháng nấm, kháng virus và chống thải ghép, đặc biệt qua kéo dài QT hoặc chuyển hóa gan. Kế hoạch dinh dưỡng cần phòng nhiễm trùng ống nuôi và theo dõi sát điện giải.
Đái tháo đường là bệnh nền quan trọng nhất; làm rỗng chậm khiến hấp thu bữa ăn không khớp với insulin, còn tăng glucose tiếp tục làm chậm dạ dày. Cần kế hoạch glucose cá thể hóa với nội tiết.
Xơ cứng bì có thể ảnh hưởng cả thực quản và ruột; Parkinson và bệnh thần kinh tự chủ làm tăng nguy cơ táo bón, tụt huyết áp và tương tác thuốc. Suy thận, bệnh tim hoặc gan ảnh hưởng lựa chọn thuốc và bù dịch. Rối loạn ăn uống phải được nhận diện và điều trị song song, không quy kết triệu chứng là “tâm lý”.
Liệt dạ dày sau phẫu thuật có thể do tổn thương thần kinh phế vị, thay đổi giải phẫu hoặc viêm phù nề tạm thời. Trước khi chẩn đoán, cần loại trừ hẹp miệng nối, xoắn, thoát vị trong hoặc tắc cơ học bằng hình ảnh/nội soi.
Một số trường hợp cải thiện theo thời gian, trong khi người khác cần dinh dưỡng qua ruột, thuốc hoặc can thiệp môn vị. Kế hoạch phụ thuộc loại mổ, thời gian khởi phát và mức độ ăn uống. Không tự tăng bữa, rút ống hay dùng thuốc tăng nhu động khi chưa trao đổi với ekip phẫu thuật.
Câu hỏi thường gặp về Liệt dạ dày
Liệt dạ dày thường không gây nguy hiểm tức thời nếu người bệnh vẫn uống được và duy trì dinh dưỡng, nhưng có thể dẫn đến mất nước, giảm kali, suy dinh dưỡng, bezoar và đường huyết dao động. Nôn liên tục, tiểu rất ít, ngất, nôn máu, đau bụng dữ dội hoặc glucose rất bất thường cần cấp cứu vì có thể là biến chứng hoặc bệnh khác. Mức chậm làm rỗng trên xét nghiệm không quyết định hoàn toàn nguy cơ; bác sĩ còn đánh giá cân nặng, số lần nhập viện, khả năng ăn và bệnh nền.
Khả năng hồi phục phụ thuộc nguyên nhân. Một số trường hợp sau virus hoặc sau phẫu thuật có thể cải thiện dần, còn liệt dạ dày do tổn thương thần kinh đái tháo đường thường cần quản lý lâu dài. Điều trị không chỉ nhằm “làm nhanh dạ dày” mà còn giảm buồn nôn, bảo đảm dinh dưỡng và ổn định glucose. Nhiều người kiểm soát được bệnh bằng bữa nhỏ, điều chỉnh thức ăn và thuốc; một nhóm kháng trị cần ống nuôi hoặc can thiệp. Không có liệu pháp bảo đảm khỏi hoàn toàn cho mọi người.
Không phải ai cũng dùng thuốc suốt đời. Chế độ ăn và theo dõi bệnh nền có thể cần duy trì lâu dài, nhưng thuốc được đánh giá lại theo hiệu quả và tác dụng phụ. Erythromycin thường chỉ có vai trò ngắn hạn; metoclopramide cần giới hạn và giám sát nguy cơ rối loạn vận động. Khi triệu chứng cải thiện, bác sĩ có thể giảm hoặc đổi điều trị. Người bệnh không nên tự ngừng đột ngột insulin, thuốc đái tháo đường hoặc thuốc chống nôn vì ăn uống và glucose có thể mất ổn định.
Phần lớn người bệnh dung nạp tốt hơn với năm đến sáu bữa nhỏ, thức ăn mềm/xay, ít mỡ và ít xơ thô. Chất lỏng dinh dưỡng, súp ít béo và thức ăn nấu mềm có thể đi qua dạ dày dễ hơn. Hạn chế món chiên nhiều dầu, rau xơ dài, vỏ/hạt, thịt dai, nước có gas và rượu. Không cần kiêng tuyệt đối mọi chất béo hay chất xơ; chế độ quá hạn chế dễ thiếu năng lượng. Người đái tháo đường cần phối hợp lượng carbohydrate với kế hoạch thuốc.
Có, nếu không mất nước hoặc suy kiệt. Đi bộ nhẹ sau ăn thường phù hợp và có thể hỗ trợ kiểm soát glucose; nên bắt đầu ngắn, tăng dần theo sức. Tránh tập cường độ cao ngay sau bữa lớn, khi chóng mặt, đang nôn, hạ đường huyết hoặc có ống nuôi chưa ổn định. Người dùng insulin cần mang phương án xử trí hạ đường huyết và theo dõi glucose. Bài tập sức mạnh giúp duy trì khối cơ khi được dinh dưỡng đầy đủ, nhưng kế hoạch nên cá thể hóa nếu có bệnh tim, thần kinh hoặc biến chứng đái tháo đường.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

