Hội chứng Zollinger-Ellison là tình trạng một hoặc nhiều u gastrinoma, thường nằm ở tá tràng hoặc tụy, tiết quá nhiều hormone gastrin khiến dạ dày sản xuất acid vượt mức. Acid dư gây loét dạ dày tá tràng tái phát, đau thượng vị, trào ngược, tiêu chảy và đôi khi sụt cân; ổ loét có thể xuất hiện nhiều vị trí, khó lành hoặc biến chứng chảy máu, thủng và hẹp môn vị. Khoảng 20–25% trường hợp liên quan hội chứng đa u nội tiết type 1 (MEN1), vì vậy tiền sử gia đình, tăng calci máu và các u nội tiết khác cần được xem xét. Chẩn đoán dựa trên gastrin máu lúc đói được diễn giải cùng độ acid/pH dạ dày, xét nghiệm kích thích khi cần và hình ảnh định vị u như CT, MRI, siêu âm nội soi hoặc PET thụ thể somatostatin. Thuốc ức chế bơm proton kiểm soát acid, còn điều trị khối u phụ thuộc vị trí, giai đoạn và MEN1.
Hội chứng Zollinger-Ellison là bệnh gì?
Hội chứng Zollinger-Ellison là tập hợp biểu hiện do gastrinoma tiết gastrin không thích hợp, làm tế bào thành dạ dày tăng tiết acid mạnh. Gastrinoma là một dạng u thần kinh nội tiết chức năng, thường phát sinh trong “tam giác gastrinoma” quanh tá tràng–đầu tụy nhưng có thể ở vị trí khác.

Cần phân biệt hội chứng với tăng gastrin thứ phát do dùng thuốc ức chế acid, viêm teo dạ dày hoặc giảm acid: trong các tình trạng này gastrin tăng để bù, còn ZES có tăng gastrin trong bối cảnh dạ dày vẫn rất acid. Bệnh có hai bối cảnh chính: rải rác và liên quan MEN1. Gastrinoma có khả năng ác tính; mức độ nguy hiểm phụ thuộc kiểm soát acid và hành vi của khối u, không chỉ mức gastrin.
| Tên bệnh | Hội chứng Zollinger-Ellison |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Zollinger–Ellison syndrome |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | ZES, hội chứng tăng gastrin do gastrinoma; gastrinoma là khối u gây hội chứng, không hoàn toàn đồng nghĩa với các triệu chứng của ZES. |
| Mã ICD-10 | E16.4 (Increased secretion of gastrin; bao gồm Zollinger–Ellison syndrome trong ICD-10-CM; u thần kinh nội tiết cần mã bổ sung theo vị trí và hành vi u). |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Tiêu hóa – nội tiết tiêu hóa và u thần kinh nội tiết tụy–tá tràng. |
| Cơ quan ảnh hưởng | Gastrinoma thường ở tá tràng hoặc tụy; acid dư ảnh hưởng dạ dày, tá tràng và thực quản, có thể gây tiêu chảy và kém hấp thu; u ác tính có thể lan gan, hạch, xương hoặc cơ quan khác. |
| Tính chất bệnh | Hội chứng nội tiết không lây do u tiết gastrin; thường mạn tính, có tiềm năng ác tính và có thể xuất hiện rải rác hoặc liên quan hội chứng di truyền MEN1. |
| Mức độ phổ biến | Hiếm gặp. Bệnh dễ bị bỏ sót vì triệu chứng giống loét dạ dày tá tràng, trào ngược và tiêu chảy thông thường. |
| Bệnh có lây không? | Không. |
| Đường lây | Không áp dụng; khoảng một phần tư trường hợp có thể liên quan MEN1 di truyền trội trên nhiễm sắc thể thường, nhưng hội chứng không lây qua tiếp xúc. |
Tổng quan chuyên môn về Hội chứng Zollinger-Ellison
Gastrinoma tiết gastrin liên tục, kích thích tế bào enterochromaffin-like giải phóng histamine và tế bào thành tiết acid hydrochloric. Niêm mạc dạ dày tăng sản và lượng acid đi xuống tá tràng vượt khả năng trung hòa của bicarbonate tụy.
Acid làm tổn thương thực quản, dạ dày và tá tràng, tạo nhiều ổ loét hoặc loét ở vị trí xa hơn bình thường. Trong ruột non, pH thấp bất hoạt lipase tụy, kết tủa muối mật và gây tổn thương niêm mạc, dẫn đến tiêu chảy và phân mỡ. Khối u có thể xâm lấn hoặc di căn, thường đến hạch và gan; khi đó tiên lượng phụ thuộc tải lượng u, độ mô học và đáp ứng điều trị.
- Theo bối cảnh: ZES rải rác hoặc ZES liên quan MEN1. MEN1 thường có nhiều gastrinoma nhỏ ở tá tràng và kèm u tuyến cận giáp/tuyến yên.
- Theo vị trí u: gastrinoma tá tràng, tụy hoặc hiếm ở vị trí ngoài tụy–tá tràng.
- Theo giai đoạn: khu trú có thể phẫu thuật, tiến triển tại chỗ hoặc di căn. U còn được phân độ thần kinh nội tiết dựa trên mô học và chỉ số tăng sinh, ảnh hưởng chiến lược điều trị.
- Theo kiểm soát acid: triệu chứng được kiểm soát hoặc còn biến chứng dù điều trị, giúp định hướng chỉnh thuốc và tìm nguyên nhân không tuân thủ/kém hấp thu.
ZES là bệnh hiếm và số liệu tại Việt Nam chưa được công bố đầy đủ. Bệnh thường được nhận diện ở người trưởng thành nhưng có thể xuất hiện sớm hơn trong MEN1. Cả nam và nữ đều có thể mắc.
NIDDK cho biết khoảng 20–25% trường hợp liên quan MEN1. Trong MEN1, gastrinoma thường nhỏ, nhiều ổ và nằm ở tá tràng, khiến định vị và quyết định mổ phức tạp hơn. Tỷ lệ thật có thể bị đánh giá thấp vì thuốc PPI làm giảm triệu chứng loét nhưng đồng thời làm tăng gastrin, gây khó cho quy trình chẩn đoán.
Không có đường lây. Hội chứng hình thành khi gastrinoma tiết gastrin quá mức; trong MEN1, nguy cơ được truyền qua biến thể gen trong gia đình chứ không qua tiếp xúc, ăn uống hay dịch cơ thể.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Hội chứng Zollinger-Ellison
- Gastrinoma rải rác: phần lớn không xác định được yếu tố khởi phát cụ thể; u xuất hiện do biến đổi tế bào thần kinh nội tiết.
- MEN1: biến thể gây bệnh ở gen MEN1 di truyền trội làm tăng nguy cơ u tuyến cận giáp, tuyến yên và u thần kinh nội tiết tụy–tá tràng, bao gồm gastrinoma.
- Không phải nguyên nhân: H. pylori và NSAID gây loét thông thường nhưng không gây ZES; dùng PPI có thể làm gastrin tăng thứ phát và gây nhiễu xét nghiệm.
Yếu tố nguy cơ rõ nhất là bản thân hoặc người thân mắc MEN1, tăng calci máu do cường cận giáp, nhiều u nội tiết hoặc gastrinoma. Các dấu hiệu làm tăng nghi ngờ chứ không phải nguyên nhân gồm loét tái phát dù đã điều trị, loét không liên quan H. pylori/NSAID, tiêu chảy kèm trào ngược nặng và nếp niêm mạc dạ dày phì đại.
Không có yếu tố lối sống đã được chứng minh gây gastrinoma. Hút thuốc và NSAID có thể làm biến chứng loét nặng hơn nhưng không tạo ra hội chứng.
Người có MEN1 hoặc tiền sử gia đình MEN1, cường cận giáp nguyên phát, u tuyến yên, nhiều u thần kinh nội tiết; người loét dạ dày tá tràng tái phát/đa ổ, tiêu chảy mạn kèm trào ngược hoặc cần PPI liều cao kéo dài cần được cân nhắc đánh giá.
Triệu chứng và dấu hiệu của Hội chứng Zollinger-Ellison
Triệu chứng chủ yếu do acid, không phải do khối u chèn ép. Đau thượng vị, ợ nóng và loét có thể giống bệnh acid thông thường; tiêu chảy đôi khi là biểu hiện duy nhất. PPI có thể kiểm soát triệu chứng mạnh, vì vậy bệnh vẫn tồn tại dù người bệnh ít đau.
Dấu hiệu gợi ý gồm loét nhiều lần, loét ở vị trí xa hành tá tràng, biến chứng dù tuân thủ điều trị, tiêu chảy cải thiện khi dùng PPI và tiền sử MEN1. Khi u lan gan hoặc vị trí khác, người bệnh có thể sụt cân, đau, gan to hoặc biểu hiện do tải lượng u.
- Đau hoặc nóng rát thượng vị: liên quan loét hoặc viêm do acid.
- Tiêu chảy mạn: phân lỏng nhiều lần; đôi khi là triệu chứng nổi bật nhất.
- Ợ nóng, trào ngược: có thể nặng hoặc tái phát dù điều trị thông thường.
- Buồn nôn, nôn: tăng khi có loét, hẹp hoặc ứ đọng.
- Sụt cân: do đau khi ăn, tiêu chảy, kém hấp thu hoặc bệnh u tiến triển.
- Loét tái phát: có thể nhiều ổ, khó lành hoặc xuất hiện sau điều trị H. pylori.
- Phân mỡ, đầy hơi và thiếu vitamin tan trong dầu do acid làm giảm tiêu hóa chất béo.
- Khó nuốt hoặc đau ngực do viêm thực quản nặng và hẹp thực quản.
- Vàng da, đau hạ sườn phải hoặc gan to khi có bệnh gan/di căn.
- Khát nhiều, sỏi thận, đau xương hoặc yếu cơ do tăng calci trong MEN1.
Nên đặt lịch khám: loét tái phát, ợ nóng cần PPI kéo dài liều cao, tiêu chảy mạn không rõ nguyên nhân, hoặc tiền sử gia đình MEN1.
Cần khám trong ngày: nôn kéo dài, đau tăng, khó nuốt, sụt cân nhanh, tiêu chảy gây tiểu ít hoặc chóng mặt.
Cần tái khám sớm: triệu chứng trở lại dù dùng thuốc đúng, tác dụng phụ PPI, gastrin tăng nhưng chưa được diễn giải cùng pH, hoặc phát hiện khối u/di căn mới trên hình ảnh.
- Nôn máu đỏ hoặc màu bã cà phê, đi ngoài phân đen, choáng hoặc ngất.
- Đau bụng đột ngột dữ dội, bụng cứng, sốt hoặc đau lan vai, gợi ý thủng ổ loét.
- Nôn liên tục, không uống được, tiểu rất ít, lơ mơ hoặc tim đập nhanh do mất nước.
- Đau ngực, khó thở hoặc nuốt nghẹn cấp.
Chẩn đoán Hội chứng Zollinger-Ellison
Chẩn đoán gồm hai nhiệm vụ: chứng minh tăng gastrin không thích hợp trong môi trường dạ dày còn acid và định vị/đánh giá giai đoạn gastrinoma. Bác sĩ hỏi về loét, tiêu chảy, PPI, phẫu thuật dạ dày và MEN1; nội soi đánh giá loét, viêm thực quản và nếp niêm mạc.
Gastrin lúc đói phải được diễn giải cùng pH dạ dày. PPI làm tăng gastrin và việc ngừng thuốc đột ngột có thể gây bùng phát acid nguy hiểm, nên chỉ điều chỉnh dưới giám sát chuyên khoa. Trường hợp không điển hình có thể cần test secretin. Sau xác nhận sinh hóa, CT/MRI, siêu âm nội soi và PET/CT thụ thể somatostatin hỗ trợ tìm u và di căn.
Bác sĩ đánh giá đau, số lần đi tiêu, dấu mất nước, thiếu máu, cân nặng và biến chứng loét. Khám bụng tìm đau thượng vị, phản ứng thành bụng, gan to hoặc khối; khám da, xương và thần kinh có thể gợi ý tăng calci.
Vì MEN1, bác sĩ hỏi sỏi thận, gãy xương, đau đầu, rối loạn thị giác, rối loạn kinh nguyệt hoặc tiết sữa và tiền sử gia đình u nội tiết. Khám không thể xác nhận ZES; người dùng PPI có thể hoàn toàn ít triệu chứng dù gastrinoma vẫn tồn tại.
- Gastrin huyết thanh lúc đói: xét nghiệm sàng lọc chính; tăng cao có nhiều nguyên nhân nên không được diễn giải riêng lẻ.
- pH dạ dày hoặc đánh giá tiết acid: xác nhận gastrin tăng trong bối cảnh acid hiện diện; pH thấp làm tăng tính đặc hiệu cho ZES.
- Test kích thích secretin: dùng khi gastrin tăng nhưng chưa đủ kết luận; cần thực hiện tại cơ sở có kinh nghiệm.
- Chromogranin A: có thể tăng ở u thần kinh nội tiết nhưng bị ảnh hưởng mạnh bởi PPI và chức năng thận, không dùng đơn độc chẩn đoán.
- Calci, PTH, prolactin và xét nghiệm gen MEN1: chỉ định theo bối cảnh cá nhân/gia đình.
- Mô bệnh học: xác định u thần kinh nội tiết, độ biệt hóa và chỉ số tăng sinh khi lấy được mẫu.
CT hoặc MRI đa pha đánh giá tụy, tá tràng, gan và hạch. Siêu âm nội soi nhạy với tổn thương tụy nhỏ và hỗ trợ sinh thiết, nhưng gastrinoma tá tràng rất nhỏ vẫn có thể bị bỏ sót. PET/CT thụ thể somatostatin như 68Ga-DOTATATE giúp định vị u và giai đoạn toàn thân khi u biểu hiện thụ thể.
Nội soi tiêu hóa trên không nhất thiết thấy gastrinoma nhưng cho thấy hậu quả acid: nhiều ổ loét, viêm thực quản, hẹp hoặc nếp dạ dày dày. Kết quả hình ảnh âm tính không loại trừ ZES đã được xác nhận sinh hóa.
Nguyên tắc được công nhận là chứng minh tăng gastrin lúc đói không thích hợp khi dạ dày vẫn tiết acid. Gastrin rất cao kèm pH dạ dày thấp có thể đủ mạnh để xác nhận trong bối cảnh phù hợp; mức tăng vừa cần loại trừ PPI, viêm teo dạ dày, suy thận và các nguyên nhân khác, sau đó cân nhắc test secretin.
Không được tự ngừng PPI trước xét nghiệm vì ZES có thể bùng phát acid và biến chứng. Định vị u không thay thế chẩn đoán sinh hóa, còn gastrin cao đơn độc không xác nhận hội chứng. Chẩn đoán MEN1 dựa trên tiêu chuẩn lâm sàng/di truyền riêng.
Điều trị Hội chứng Zollinger-Ellison
Điều trị song song hai vấn đề: kiểm soát acid ngay để lành loét và phòng biến chứng; đồng thời đánh giá khả năng loại bỏ hoặc kiểm soát gastrinoma. PPI tác dụng mạnh là nền tảng, liều và tần suất được bác sĩ chỉnh theo triệu chứng, ổ loét và mức tiết acid.
Gastrinoma rải rác còn khu trú có thể được phẫu thuật với mục tiêu chữa khỏi. MEN1 thường nhiều u nhỏ nên quyết định mổ phức tạp và cần trung tâm chuyên u thần kinh nội tiết. Bệnh tiến triển hoặc di căn được hội chẩn đa chuyên khoa về phẫu thuật giảm khối, thuốc tương tự somatostatin, điều trị đích, PRRT, hóa trị hoặc can thiệp gan.
- PPI: ức chế tiết acid, giúp lành loét và kiểm soát tiêu chảy do acid; nhiều người cần dùng dài hạn và không tự giảm/ngừng.
- Thuốc tương tự somatostatin: có thể kiểm soát tăng trưởng hoặc triệu chứng ở u thần kinh nội tiết phù hợp thụ thể, không thay thế PPI kiểm soát acid.
- Điều trị đích, PRRT hoặc hóa trị: dành cho bệnh tiến triển theo vị trí, độ u, thụ thể và tốc độ tăng trưởng; do chuyên khoa ung bướu chỉ định.
- Bổ sung vi chất: vitamin B12, sắt, magie hoặc chất khác chỉ khi xác định thiếu và theo dõi nguyên nhân.
- Nội soi cầm máu: xử trí ổ loét chảy máu bằng kỹ thuật tiêm, nhiệt hoặc kẹp tùy tổn thương.
- Nong hẹp/đặt stent: dùng khi có hẹp thực quản, hẹp môn vị hoặc tắc do khối u; cần tiếp tục kiểm soát acid.
- Can thiệp gan: nút mạch, hóa tắc mạch hoặc đốt u được cân nhắc khi di căn gan ưu thế.
- PRRT: liệu pháp đồng vị gắn peptide cho u có thụ thể somatostatin, thực hiện tại trung tâm chuyên môn với đánh giá thận và tủy xương.
Phẫu thuật tìm và cắt gastrinoma là lựa chọn có khả năng chữa khỏi ở bệnh rải rác còn khu trú và người đủ sức khỏe. Kỹ thuật phụ thuộc u tá tràng hay tụy, có thể gồm thăm dò tá tràng, bóc u, cắt tụy khu trú hoặc phẫu thuật lớn hơn nếu cần.
Trong MEN1, nhiều u nhỏ và nguy cơ u nội tiết khác khiến ngưỡng mổ, loại mổ và thời điểm phải cá thể hóa. Bệnh di căn vẫn có thể được cân nhắc phẫu thuật giảm khối hoặc xử trí gan để kiểm soát triệu chứng/tải lượng u. Rủi ro gồm rò tụy, đái tháo đường, suy tụy ngoại tiết, chảy máu và tái phát.
Kiểm soát đau, tiêu chảy, trào ngược và dinh dưỡng giúp người bệnh duy trì cân nặng. Bù nước–điện giải cần thiết trong đợt tiêu chảy hoặc nôn; bổ sung men tụy chỉ dùng khi có suy tụy/kém hấp thu phù hợp, không thay thế kiểm soát acid.
Người bệnh MEN1 và ung thư cần hỗ trợ tâm lý, tư vấn di truyền, điều phối nhiều chuyên khoa và theo dõi tác dụng phụ điều trị. Chăm sóc răng miệng, phòng loãng xương và đánh giá vitamin B12/magie được cân nhắc khi dùng PPI kéo dài hoặc có yếu tố nguy cơ.
Theo dõi triệu chứng loét, tiêu chảy, cân nặng, khả năng dùng PPI và dấu chảy máu. Nội soi lặp lại khi có biến chứng, khó nuốt, thiếu máu hoặc cần đánh giá lành ổ loét. Xét nghiệm có thể gồm gastrin trong bối cảnh chuẩn hóa, calci/PTH ở MEN1, công thức máu, sắt, B12, magie và chức năng thận.
Khối u được theo dõi bằng CT/MRI hoặc hình ảnh thụ thể theo giai đoạn và điều trị. Sau mổ, cần đánh giá tái phát sinh hóa và hình ảnh. Người nhận PRRT/điều trị đích theo dõi tủy xương, thận, gan, huyết áp và tác dụng phụ đặc hiệu.
Kiểm soát acid thường cần bắt đầu ngay và nhiều người dùng PPI lâu dài, đặc biệt khi chưa cắt được u hoặc còn bệnh. Loét có thể lành trong vài tuần nhưng không đồng nghĩa gastrinoma đã hết.
Sau phẫu thuật, thời gian hồi phục tùy phạm vi mổ; theo dõi tái phát kéo dài nhiều năm vì u có thể xuất hiện lại. Bệnh di căn được điều trị theo các chu kỳ hoặc liên tục tùy phương pháp. Không có thời hạn chung để “khỏi”; mục tiêu và thời gian phụ thuộc kiểm soát acid, giai đoạn và sinh học u.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
- Do acid: loét tái phát, xuất huyết tiêu hóa, thủng, hẹp môn vị, viêm/hẹp thực quản và Barrett thực quản.
- Do tiêu chảy: mất nước, giảm kali, sụt cân, phân mỡ và thiếu vitamin.
- Do khối u: xâm lấn, di căn hạch, gan, xương hoặc cơ quan khác; đau và suy chức năng cơ quan.
- Liên quan MEN1: tăng calci, sỏi thận, bệnh xương và u tuyến yên/tụy khác.
- Do điều trị: thiếu vi chất khi dùng PPI dài hạn ở người nguy cơ, biến chứng phẫu thuật tụy và độc tính điều trị ung thư.
Kiểm soát acid bằng PPI đã cải thiện rõ biến chứng loét và chất lượng sống. Tiên lượng dài hạn chủ yếu phụ thuộc hành vi khối u: vị trí, kích thước, độ mô học, tốc độ tăng trưởng, khả năng cắt hết và đặc biệt có di căn gan hay không.
Gastrinoma khu trú rải rác có thể chữa khỏi bằng phẫu thuật ở một số người. MEN1 thường có nhiều u và nguy cơ tái phát nhưng có thể theo dõi lâu dài khi acid được kiểm soát. Bệnh di căn vẫn có nhiều lựa chọn kiểm soát, song không thể dự đoán tuổi thọ cá nhân chỉ từ mức gastrin.
ZES có thể tái phát sau phẫu thuật do còn u nhỏ, hạch, nhiều ổ hoặc hình thành tổn thương mới, đặc biệt trong MEN1. Triệu chứng acid có thể quay lại sớm nếu giảm PPI, nhưng điều này không đủ phân biệt tái phát u với điều trị acid chưa đủ.
Giảm nguy cơ biến chứng bằng dùng PPI đúng, theo dõi gastrin trong điều kiện chuẩn hóa và chụp hình ảnh theo lịch. Người MEN1 cần giám sát suốt đời các tuyến nội tiết khác. Tiêu chảy, đau, loét hoặc sụt cân trở lại phải được đánh giá, không tự tăng thuốc vô thời hạn.
Không có cách phòng gastrinoma rải rác đã được chứng minh. Với gia đình MEN1, tư vấn và xét nghiệm di truyền khi phù hợp giúp nhận diện người nguy cơ để giám sát sớm; đây là phát hiện sớm chứ không ngăn gen được truyền.
Phòng biến chứng ZES bằng không tự ngừng PPI, tránh NSAID và hút thuốc làm tăng nguy cơ loét, điều trị chảy máu/tiêu chảy sớm và tuân thủ theo dõi u. Người có MEN1 nên theo chương trình chuyên khoa cho calci–tuyến cận giáp, tuyến yên và u thần kinh nội tiết.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Hội chứng Zollinger-Ellison
Không có thực phẩm nào làm gastrinoma biến mất. Chế độ ăn tập trung giảm triệu chứng và duy trì cân nặng: chia bữa nhỏ, đủ protein–năng lượng, uống đủ nước và điều chỉnh chất béo nếu có tiêu chảy/phân mỡ. Một số người cần hạn chế món cay, rượu, cà phê hoặc thực phẩm gây trào ngược theo đáp ứng cá nhân.
Không nên kiêng quá mức vì PPI mới là nền tảng kiểm soát acid. Khi tiêu chảy nặng, bác sĩ đánh giá kém hấp thu, điện giải và suy tụy trước khi khuyên chế độ đặc biệt hoặc men tiêu hóa.
Vận động đều đặn ở mức dung nạp giúp duy trì cơ và xương, đặc biệt nếu MEN1 kèm cường cận giáp. Tránh tập nặng khi mất nước, tiêu chảy nhiều, thiếu máu hoặc sau phẫu thuật. Uống đủ dịch và tăng hoạt động dần.
Kê đầu giường và tránh nằm ngay sau bữa nếu trào ngược. Không hút thuốc, hạn chế rượu và tránh tự dùng NSAID. Công việc và lái xe được điều chỉnh theo đau, thuốc giảm đau, thiếu máu và tác dụng phụ điều trị ung thư.
Ghi số lần tiêu chảy, đau/ợ nóng, lượng PPI đã dùng theo đơn, cân nặng và dấu chảy máu. Theo dõi màu phân, khả năng uống, lượng nước tiểu và triệu chứng tăng calci như khát, táo bón, yếu hoặc sỏi thận nếu có MEN1.
Không dùng xét nghiệm gastrin thương mại để tự theo dõi vì kết quả phụ thuộc PPI và pH. Báo bác sĩ khi triệu chứng tăng dù tuân thủ thuốc, nuốt nghẹn, nôn, sụt cân, đau xương hoặc dấu nội tiết mới.
- Không tự ngừng PPI trước xét nghiệm gastrin; bùng phát acid có thể gây xuất huyết hoặc thủng.
- Không chẩn đoán ZES chỉ vì gastrin cao khi đang dùng PPI hoặc có viêm teo dạ dày.
- Không tự mua liều PPI rất cao, phối hợp nhiều thuốc acid hoặc dùng kéo dài mà không theo dõi.
- Không dùng NSAID, hút thuốc hoặc uống rượu nhiều khi có loét.
- Không bỏ qua tư vấn MEN1 khi có tăng calci hoặc nhiều u nội tiết trong gia đình.
- Không dùng thực phẩm chức năng hay chế độ kiềm hóa thay cho điều trị khối u và kiểm soát acid.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
ZES ở trẻ rất hiếm; khi xuất hiện cần nghĩ đến MEN1, đặc biệt nếu có tăng calci, u tuyến yên hoặc tiền sử gia đình. Trẻ có loét tái phát, tiêu chảy kéo dài và chậm tăng trưởng cần đánh giá tại trung tâm nhi khoa–nội tiết.
Quy trình gastrin/pH và hình ảnh phải điều chỉnh theo tuổi, tránh tự ngừng PPI. Điều trị acid, phẫu thuật và theo dõi MEN1 cần đội đa chuyên khoa. Anh chị em và cha mẹ có thể được tư vấn di truyền khi xác định biến thể MEN1.
Ở người cao tuổi, đau loét có thể mờ nhạt trong khi thiếu máu, sụt cân hoặc chảy máu là biểu hiện đầu tiên. Cần phân biệt ZES với ung thư dạ dày–tụy, dùng PPI kéo dài, suy thận và viêm teo dạ dày gây gastrin cao.
Đa thuốc làm tăng tương tác và nguy cơ thiếu magie, B12, gãy xương hoặc nhiễm trùng ở một số người dùng PPI lâu dài; lợi ích kiểm soát acid trong ZES thường rất lớn nên không tự ngừng. Phẫu thuật/điều trị u được cân nhắc theo thể trạng thay vì tuổi đơn thuần.
ZES trong thai kỳ hiếm và cần phối hợp sản khoa, tiêu hóa, nội tiết và u thần kinh nội tiết. Acid phải được kiểm soát để tránh chảy máu/thủng; lựa chọn PPI dựa trên dữ liệu an toàn và mức cần thiết.
Hình ảnh không bức xạ được ưu tiên khi có thể, còn PET/CT thụ thể và điều trị đồng vị thường trì hoãn do phơi nhiễm bức xạ. Phẫu thuật được cân nhắc theo giai đoạn thai và nguy cơ mẹ. Không tự ngừng PPI hoặc thuốc MEN1 khi biết có thai.
ZES không lây qua sữa mẹ. PPI có mức bài tiết khác nhau và thường có thể lựa chọn thuốc phù hợp, nhưng quyết định dựa trên liều, tuổi trẻ và điều trị ung thư đi kèm. PRRT, một số thuốc điều trị đích và hóa trị có thể yêu cầu ngừng cho bú trong thời gian xác định.
Không mặc định ngừng cho bú chỉ vì dùng PPI. Cần hỏi chuyên khoa trước mỗi thuốc mới và có kế hoạch vắt bỏ/bảo quản sữa nếu dùng chất phóng xạ hoặc thuốc chống ung thư.
Suy giảm miễn dịch không phải nguyên nhân ZES nhưng có thể làm tăng nguy cơ nhiễm trùng, loét do CMV hoặc tác dụng thuốc giống triệu chứng acid. Gastrin cao vẫn phải diễn giải cùng pH và thuốc đang dùng.
Điều trị ung thư và ức chế miễn dịch có thể tương tác, tăng độc tính gan–tủy hoặc nguy cơ nhiễm trùng. Nội soi, sinh thiết và phẫu thuật cần kế hoạch dự phòng phù hợp. Không tự ngừng thuốc chống thải ghép hoặc PPI.
Suy thận có thể làm gastrin tăng và chromogranin A cao, gây khó diễn giải. Viêm teo dạ dày/thiếu B12 gây tăng gastrin trong môi trường ít acid, trái với ZES. Bệnh gan ảnh hưởng lựa chọn điều trị di căn và chuyển hóa thuốc.
MEN1 cần theo dõi cường cận giáp vì tăng calci có thể tăng tiết acid và ảnh hưởng thời điểm phẫu thuật; u tuyến yên và u tụy khác cần kế hoạch chung. Người dùng chống đông có nguy cơ chảy máu loét và cần quản lý quanh nội soi/phẫu thuật.
Sau cắt gastrinoma, người bệnh vẫn cần PPI cho đến khi bác sĩ xác nhận acid và sinh hóa ổn định; không tự dừng ngay vì có thể còn u nhỏ. Theo dõi rò tụy, nhiễm trùng, chậm làm rỗng, glucose và suy tụy ngoại tiết tùy phạm vi mổ.
Gastrin và hình ảnh được kiểm tra định kỳ để phát hiện tái phát. Sau cắt tụy, tiêu chảy có thể do thiếu men chứ không chỉ do acid; cần đánh giá trước khi điều chỉnh thuốc. Dấu sốt, đau tăng, vàng da hoặc dịch vết mổ bất thường cần báo ngay.
Câu hỏi thường gặp về Hội chứng Zollinger-Ellison
Có thể nguy hiểm theo hai cơ chế. Acid quá mức gây loét chảy máu, thủng, hẹp môn vị, viêm thực quản và mất nước do tiêu chảy. Gastrinoma cũng có khả năng ác tính và di căn, đặc biệt đến gan. Tuy nhiên, PPI kiểm soát acid rất hiệu quả ở nhiều người, giúp giảm rõ biến chứng loét. Mức nguy cơ dài hạn phụ thuộc giai đoạn và độ của u, không chỉ nồng độ gastrin. Nôn máu, phân đen, đau đột ngột, ngất hoặc không uống được cần cấp cứu.
Một số gastrinoma rải rác còn khu trú có thể được cắt bỏ với mục tiêu chữa khỏi. Khả năng này phụ thuộc việc định vị u, có di căn hay không và khả năng phẫu thuật an toàn. Trong MEN1, u thường nhiều và nhỏ nên phẫu thuật không phải lúc nào loại bỏ hết bệnh. Nếu không thể chữa khỏi, ZES vẫn có thể được kiểm soát lâu dài bằng PPI và các phương pháp điều trị u thần kinh nội tiết. Bác sĩ cần tách riêng mục tiêu kiểm soát acid với mục tiêu kiểm soát hoặc loại bỏ khối u.
ZES không lây qua tiếp xúc, thức ăn, quan hệ tình dục hay sữa mẹ. Phần lớn trường hợp xuất hiện rải rác, nhưng khoảng 20–25% liên quan MEN1, một hội chứng di truyền trội. Nếu một người có biến thể MEN1 gây bệnh, người thân bậc một có thể được tư vấn và xét nghiệm theo quy trình chuyên khoa. Có người thân bị loét thông thường không đồng nghĩa gia đình có MEN1; dấu gợi ý hơn là cường cận giáp, u tuyến yên và nhiều u thần kinh nội tiết.
Nhiều người cần PPI lâu dài vì gastrinoma tiếp tục tiết gastrin, đặc biệt khi u chưa được cắt hết, có MEN1 hoặc di căn. Sau phẫu thuật thành công, bác sĩ có thể đánh giá lại nhu cầu dựa trên triệu chứng, acid, gastrin và hình ảnh; không nên tự giảm hoặc ngừng. Ngừng đột ngột có thể làm acid tăng mạnh và gây xuất huyết hoặc thủng. Khi dùng lâu dài, bác sĩ cân nhắc theo dõi magie, vitamin B12, sắt, xương và tương tác thuốc ở người có nguy cơ, nhưng lợi ích thường vượt rủi ro trong ZES.
Không có chế độ ăn chữa được gastrinoma. Người bệnh nên ăn đủ năng lượng–protein, chia bữa nhỏ nếu đau hoặc trào ngược và uống đủ dịch khi tiêu chảy. Có thể hạn chế món cay, nhiều dầu, rượu, cà phê hoặc thực phẩm cá nhân nhận thấy làm nặng triệu chứng, nhưng không cần kiêng cực đoan nếu PPI kiểm soát acid tốt. Tiêu chảy hoặc phân mỡ kéo dài cần đánh giá kém hấp thu và suy tụy thay vì chỉ cắt chất béo. Sụt cân nên được chuyên gia dinh dưỡng hỗ trợ.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

