Hội chứng DiGeorge là một rối loạn phát triển bẩm sinh, thường do mất một đoạn nhỏ tại nhiễm sắc thể 22q11.2. Tùy kích thước mất đoạn và từng người, hội chứng có thể gây dị tật tim bẩm sinh, tuyến ức kém phát triển dẫn đến giảm tế bào T, hạ canxi do tuyến cận giáp, bất thường vòm miệng, khó ăn, giọng mũi, chậm phát triển và vấn đề học tập hoặc tâm thần. Mức độ rất khác nhau: có trẻ cần can thiệp ngay sau sinh, trong khi người khác chỉ được phát hiện ở tuổi trưởng thành. Chẩn đoán xác định bằng xét nghiệm di truyền, thường là microarray nhiễm sắc thể, kết hợp đánh giá tim, miễn dịch, canxi và các cơ quan liên quan. Điều trị không có một thuốc duy nhất mà cần kế hoạch đa chuyên khoa, theo dõi suốt đời và điều chỉnh vaccine, phẫu thuật hoặc hỗ trợ phát triển theo tình trạng cụ thể.
Hội chứng DiGeorge là bệnh gì?
Hội chứng DiGeorge là tên lâm sàng mô tả nhóm bất thường do phát triển kém của các cấu trúc từ túi hầu trong thời kỳ phôi, đặc biệt tuyến ức, tuyến cận giáp và đường ra của tim. Khoảng lớn trường hợp có mất đoạn dị hợp tử tại 22q11.2 nên hiện nay thường được gọi là hội chứng mất đoạn 22q11.2. Tuy nhiên, kiểu hình DiGeorge cũng có thể xuất hiện do nguyên nhân di truyền khác.
Hội chứng này không chỉ là một bệnh suy giảm miễn dịch. Một người có thể nổi bật bởi tim bẩm sinh, người khác bởi vòm miệng, hạ canxi, học tập, tâm thần hoặc miễn dịch. Tên cũ như velocardiofacial syndrome và Shprintzen syndrome thuộc cùng phổ 22q11.2, không phải các bệnh hoàn toàn tách biệt.
| Tên bệnh | Hội chứng DiGeorge |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | DiGeorge Syndrome / 22q11.2 Deletion Syndrome |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Hội chứng mất đoạn 22q11.2; 22q11.2DS; hội chứng velocardiofacial; hội chứng Shprintzen; bất thường DiGeorge |
| Mã ICD-10 | D82.1 – Hội chứng DiGeorge |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Hội chứng di truyền đa hệ; khiếm khuyết phát triển tuyến ức và miễn dịch tế bào; chuyên khoa Di truyền, Miễn dịch, Tim mạch nhi và Nội tiết |
| Cơ quan ảnh hưởng | Nhiễm sắc thể 22q11.2 ảnh hưởng phát triển nhiều cơ quan; tim, tuyến ức, tuyến cận giáp, vòm miệng, đường thở, thận, tai, hệ thần kinh và phát triển tâm lý–hành vi có thể liên quan. |
| Tính chất bệnh | Hội chứng bẩm sinh, mạn tính, không lây; phần lớn do mất đoạn 22q11.2, thường phát sinh mới nhưng có thể di truyền trội trên nhiễm sắc thể thường. |
| Mức độ phổ biến | Đây là một trong những hội chứng vi mất đoạn nhiễm sắc thể thường gặp, nhưng biểu hiện rất đa dạng và nhiều trường hợp nhẹ được chẩn đoán muộn nên tần suất thực có thể cao hơn số ghi nhận. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Hội chứng DiGeorge
Mất đoạn 22q11.2 làm giảm một bản sao của nhiều gen tham gia phát triển phôi, trong đó TBX1 là gen quan trọng đối với cấu trúc vùng hầu, tim và mặt. Sự phát triển bất thường của cung–túi hầu có thể làm tuyến ức nhỏ hoặc vắng, tuyến cận giáp hoạt động kém, dị tật tim đường ra và bất thường vòm miệng.
Tuyến ức là nơi tế bào T trưởng thành; khi mô tuyến ức giảm, số lượng và chất lượng tế bào T có thể thấp. Mức độ rất biến thiên và có thể thay đổi theo tuổi. Mất nhiều gen đồng thời cũng giải thích biểu hiện thần kinh, học tập, hành vi, thận, thính lực và cơ xương, nhưng không thể dự đoán đầy đủ triệu chứng chỉ từ kích thước mất đoạn.
- 22q11.2DS không giảm tế bào T: chức năng miễn dịch có thể gần bình thường nhưng vẫn cần đánh giá ban đầu.
- 22q11.2DS có giảm tế bào T nhẹ hoặc đáng kể: tương ứng phần lớn trường hợp trước đây gọi “DiGeorge không hoàn toàn”.
- Thiếu tuyến ức bẩm sinh: giảm tế bào T rất nặng, trước đây gọi “DiGeorge hoàn toàn”, cần điều trị chuyên sâu.
- Thiếu tuyến ức kèm rối loạn điều hòa miễn dịch kiểu Omenn: hiếm, có phát ban, hạch, tăng viêm và suy miễn dịch nặng.
Hội chứng mất đoạn 22q11.2 được ghi nhận ở nhiều dân tộc và cả hai giới. Tỷ lệ thường được ước tính trong khoảng vài trường hợp trên 10.000 trẻ sinh sống, nhưng các thể nhẹ, thai mất sớm và người lớn chưa chẩn đoán làm con số thay đổi theo phương pháp nghiên cứu.
Dị tật tim và vòm miệng thường dẫn đến chẩn đoán sớm; biểu hiện học tập, tâm thần, hạ canxi tái diễn hoặc miễn dịch nhẹ có thể được phát hiện muộn. Dữ liệu dân số riêng tại Việt Nam còn hạn chế và chưa nên dùng tỷ lệ quốc tế để suy đoán nguy cơ cá nhân.
Bệnh hình thành trong giai đoạn phát triển phôi, không qua đường lây nhiễm. Mất vật liệu di truyền làm các mô vùng cổ–ngực và tim không di chuyển, biệt hóa hoặc kết nối bình thường. Hệ quả có thể là tim bẩm sinh, tuyến ức kém phát triển, hạ canxi và bất thường vòm miệng. Sau sinh, suy giảm miễn dịch hoặc cấu trúc đường thở–nuốt bất thường làm tăng nhiễm trùng, nhưng nhiễm trùng không phải nguyên nhân tạo hội chứng.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Hội chứng DiGeorge
Nguyên nhân phổ biến nhất là mất đoạn dị hợp tử 22q11.2, thường dài khoảng 2,54 Mb theo cách đo trên microarray và chứa nhiều gen. Phần lớn trường hợp xuất hiện mới trong trứng hoặc tinh trùng, không do hành vi của cha mẹ. Một tỷ lệ nhỏ được di truyền từ cha hoặc mẹ có cùng mất đoạn.
Kiểu hình DiGeorge không có mất đoạn 22q11.2 có thể liên quan biến thể ở gen khác, bất thường nhiễm sắc thể hoặc hội chứng CHARGE. Thuốc, thức ăn hay nhiễm trùng sau sinh không gây ra mất đoạn này. Một số phơi nhiễm thai kỳ có thể tạo dị tật tương tự nhưng cần chẩn đoán phân biệt.
- Không thay đổi được: cha hoặc mẹ mang mất đoạn 22q11.2, tiền sử con hoặc thai mắc hội chứng, hoặc có chuyển đoạn nhiễm sắc thể liên quan vùng 22q11.2.
- Phần lớn không dự đoán được: nhiều trường hợp là biến đổi mới ngẫu nhiên trong quá trình tạo giao tử.
- Không được xem là nguyên nhân: chế độ ăn, hoạt động thể lực hoặc chăm sóc thai kỳ thông thường không làm phát sinh mất đoạn.
Trẻ có dị tật tim đường ra, cung động mạch chủ gián đoạn, hạ canxi sơ sinh, co giật không rõ nguyên nhân, vòm miệng chẻ hoặc hở dưới niêm, giọng mũi, tuyến ức nhỏ, giảm tế bào T, khó ăn và đặc điểm mặt gợi ý là nhóm nên xét nghiệm di truyền.
Người lớn có bệnh tim bẩm sinh, hạ canxi, rối loạn tâm thần, học tập khó khăn và con mắc 22q11.2DS cũng cần được đánh giá. Họ hàng bậc một của người đã xác nhận mất đoạn nên được tư vấn xét nghiệm đích, kể cả khi biểu hiện nhẹ.
Triệu chứng và dấu hiệu của Hội chứng DiGeorge
Biểu hiện có thể bắt đầu ngay sau sinh với tím, suy tim, hạ canxi, co giật, khó bú hoặc nhiễm trùng; cũng có thể xuất hiện dần bằng giọng mũi, chậm nói, khó học, nhiễm trùng tái diễn, thấp bé hoặc lo âu. Không có một “khuôn mặt” hay bộ triệu chứng bắt buộc cho mọi người.
Trẻ lớn và người trưởng thành có thể phát triển bệnh tuyến giáp, giảm tiểu cầu, bệnh tự miễn, vấn đề thính lực, cột sống hoặc sức khỏe tâm thần. Mức độ miễn dịch không luôn song hành với mức độ tim hoặc phát triển, vì vậy cần đánh giá từng hệ cơ quan riêng.
- Dị tật tim bẩm sinh: tím, thở nhanh, bú kém, chậm tăng cân hoặc tiếng thổi tim.
- Bất thường vòm miệng: sặc mũi, khó bú, giọng mũi, nói khó hiểu hoặc viêm tai giữa.
- Hạ canxi: run, co cứng, tê quanh miệng, chuột rút hoặc co giật.
- Nhiễm trùng tái diễn: viêm tai, viêm xoang, viêm phổi; mức độ phụ thuộc số lượng và chức năng tế bào T, B.
- Chậm phát triển và học tập: chậm nói, khó chú ý, khó toán hoặc cần hỗ trợ giáo dục.
- Khó ăn và tăng trưởng kém: liên quan tim, vòm miệng, trào ngược hoặc rối loạn nuốt.
- Bất thường thận, cột sống cổ, bàn chân, mắt hoặc hệ sinh dục.
- Giảm tiểu cầu, thiếu máu tán huyết tự miễn hoặc bệnh tuyến giáp tự miễn.
- Rối loạn lo âu, ADHD, tự kỷ, trầm cảm hoặc loạn thần ở thanh thiếu niên và người trưởng thành.
- Thiếu tuyến ức bẩm sinh với nhiễm trùng cơ hội, tiêu chảy kéo dài và phát ban viêm nặng.
- Khó thở do vòng mạch, mềm thanh–khí quản hoặc bất thường đường thở.
Nên đặt lịch khám: khi trẻ có tim bẩm sinh, hạ canxi, chậm nói, giọng mũi, khó ăn, nhiễm trùng tái diễn hoặc người thân có mất đoạn 22q11.2.
Cần khám trong ngày: sốt ở người giảm tế bào T, bú kém rõ, nôn nhiều, dấu mất nước, co rút cơ, tê quanh miệng, khó thở nhẹ tăng dần hoặc thay đổi hành vi cấp.
Cần tái khám sớm: trước vaccine sống, trước phẫu thuật, khi bắt đầu thuốc mới, khi mang thai hoặc khi kết quả canxi, tuyến giáp, huyết học thay đổi.
- Tím môi, khó thở, thở rút lõm, đau ngực, ngất hoặc dấu suy tim.
- Co giật, co thắt bàn tay–bàn chân, lơ mơ hoặc rối loạn nhịp có thể liên quan hạ canxi.
- Sốt cao kèm rét run, tụt huyết áp, thở nhanh hoặc tình trạng xấu nhanh ở người suy giảm miễn dịch.
- Sặc nghiêm trọng, nghẹt thở, không thể nuốt hoặc nôn liên tục.
- Ý nghĩ tự sát, hành vi nguy hiểm hoặc loạn thần cấp ở thanh thiếu niên/người lớn.
Chẩn đoán Hội chứng DiGeorge
Chẩn đoán xác định dựa trên phát hiện mất đoạn 22q11.2 bằng microarray nhiễm sắc thể hoặc xét nghiệm định lượng mục tiêu phù hợp. Bác sĩ đồng thời đánh giá tim, canxi–phospho–hormone cận giáp, công thức máu, hệ miễn dịch, thận, thính lực, vòm miệng, tăng trưởng và phát triển.
FISH có thể bỏ sót mất đoạn không nằm trong vùng đầu dò nên không phải xét nghiệm sàng lọc đầy đủ khi chưa biết vị trí. Kết quả di truyền không dự đoán chính xác mức độ biểu hiện; chẩn đoán cần dẫn đến kế hoạch theo dõi đa hệ chứ không chỉ gắn nhãn hội chứng.
Bác sĩ hỏi tiền sử thai–sinh, tim bẩm sinh, co giật, hạ canxi, bú và nuốt, nhiễm trùng, vaccine, phát triển ngôn ngữ, học tập, hành vi, thính lực và người thân có biểu hiện tương tự. Khám đánh giá tím, tiếng thổi tim, tăng trưởng, đặc điểm vùng mặt–tai, vòm miệng, giọng nói, hạch, dấu nhiễm trùng và thần kinh.
Ở người lớn, cần hỏi bệnh tuyến giáp, giảm tế bào máu, lo âu, trầm cảm, loạn thần, bệnh tim và sinh sản. Khám không thể thay thế xét nghiệm di truyền vì biểu hiện ngoài hình rất biến thiên.
- Microarray nhiễm sắc thể: phát hiện và xác định kích thước mất đoạn; là xét nghiệm chẩn đoán thường dùng khi chưa biết biến đổi gia đình.
- FISH, MLPA hoặc qPCR: hữu ích để xác nhận hoặc xét nghiệm người thân khi đã biết vùng mất đoạn; có thể bỏ sót mất đoạn không điển hình.
- Miễn dịch: công thức máu, số lượng T–B–NK, tế bào T naïve, immunoglobulin và đáp ứng vaccine để phân tầng nguy cơ và quyết định vaccine sống.
- Nội tiết: canxi ion hóa hoặc toàn phần, phospho, magnesium, PTH và chức năng tuyến giáp.
- Khác: chức năng thận, huyết học, xét nghiệm tự miễn và đánh giá phát triển theo triệu chứng.
Siêu âm tim là đánh giá nền tảng để phát hiện dị tật tim; CT hoặc MRI tim–mạch được dùng khi giải phẫu phức tạp. Siêu âm thận tìm bất thường bẩm sinh. Hình ảnh tuyến ức có thể gợi ý thiếu mô nhưng không phản ánh đầy đủ chức năng miễn dịch.
Đánh giá vòm miệng và nuốt có thể gồm nội soi, soi huỳnh quang khi nuốt hoặc nasendoscopy. MRI não không làm thường quy, chỉ cân nhắc khi co giật, thần kinh khu trú hoặc vấn đề phát triển cần làm rõ. Mỗi phương tiện giải quyết một câu hỏi cụ thể.
Hội chứng mất đoạn 22q11.2 được chẩn đoán khi xét nghiệm di truyền chứng minh mất đoạn dị hợp tử gây bệnh tại vùng 22q11.2. Microarray có độ bao phủ cao đối với mất đoạn điển hình và không điển hình. Người có kiểu hình DiGeorge nhưng không phát hiện mất đoạn cần được đánh giá các nguyên nhân khác như CHD7 hoặc bất thường phát triển tuyến ức.
Thuật ngữ miễn dịch nên mô tả có hay không giảm tế bào T, mức nhẹ, đáng kể hoặc thiếu tuyến ức bẩm sinh. Các phân loại này cần xét nghiệm chuyên khoa và không thể suy ra chỉ từ số lần cảm lạnh.
Điều trị Hội chứng DiGeorge
Điều trị theo từng biểu hiện và ưu tiên vấn đề đe dọa tính mạng: ổn định tim, điều chỉnh hạ canxi, bảo vệ đường thở–nuốt và xử trí suy giảm miễn dịch. Sau giai đoạn cấp, kế hoạch đa chuyên khoa tập trung phát triển, dinh dưỡng, nghe–nói, răng miệng, nội tiết, tâm thần và tư vấn di truyền.
Vaccine, dự phòng nhiễm trùng và chế phẩm máu được quyết định theo mức tế bào T và chức năng miễn dịch. Thiếu tuyến ức bẩm sinh cần điều trị phục hồi miễn dịch tại trung tâm chuyên sâu. Không có một phác đồ chung cho mọi người mang mất đoạn.
Canxi và vitamin D hoạt tính có thể được dùng khi hạ canxi hoặc suy cận giáp, với theo dõi máu và nước tiểu để tránh tăng canxi hoặc tổn thương thận. Kháng sinh được dùng cho nhiễm trùng và đôi khi dự phòng ở người có thiếu hụt kháng thể hoặc nhiễm trùng tái diễn.
Immunoglobulin được cân nhắc khi có giảm immunoglobulin hoặc đáp ứng kháng thể kém, không dựa riêng vào chẩn đoán 22q11.2DS. Thuốc điều trị ADHD, lo âu, trầm cảm, loạn thần, tuyến giáp hoặc tự miễn cần chuyên khoa theo dõi vì nguy cơ tương tác và nhạy cảm tác dụng phụ.
Can thiệp tim mạch qua catheter, đặt ống thông khí tai, hỗ trợ ăn qua sonde hoặc mở thông dạ dày, chỉnh nha–răng hàm mặt và can thiệp nói–nuốt được lựa chọn theo bất thường. Người suy giảm miễn dịch nặng cần kế hoạch chế phẩm máu chiếu xạ và giảm nguy cơ lây nhiễm qua truyền.
Thiếu tuyến ức bẩm sinh có thể được điều trị bằng cấy mô tuyến ức tại trung tâm đủ điều kiện; đây là can thiệp chuyên sâu, không áp dụng cho phần lớn người giảm tế bào T nhẹ.
Phẫu thuật tim sửa chữa tứ chứng Fallot, thân chung động mạch, gián đoạn cung động mạch chủ hoặc dị tật khác có thể cần ngay sơ sinh hoặc theo giai đoạn. Phẫu thuật vòm miệng hoặc họng cải thiện đóng kín hầu–mũi và lời nói; thời điểm phụ thuộc tim, đường thở, nuốt và miễn dịch.
Nguy cơ hạ canxi, đường thở khó, chảy máu, nhiễm trùng và bất thường mạch máu cần được đánh giá trước mổ. Ê-kíp gây mê phải biết chẩn đoán và các hình ảnh mạch máu liên quan.
Can thiệp sớm về vận động, ngôn ngữ, học tập, ăn–nuốt và kỹ năng xã hội có thể cải thiện chức năng. Hỗ trợ giáo dục nên dựa trên đánh giá tâm lý–thần kinh, không chỉ điểm IQ. Máy trợ thính, chăm sóc răng miệng và dinh dưỡng được cung cấp theo nhu cầu.
Gia đình cần kế hoạch theo dõi đa chuyên khoa, hồ sơ tóm tắt mang theo khi khám và hỗ trợ tâm lý. Tiêm chủng, vệ sinh tay và điều trị sớm nhiễm trùng quan trọng, nhưng không nên cách ly trẻ quá mức khi miễn dịch cho phép sinh hoạt bình thường.
Theo dõi định kỳ thường bao gồm tim, huyết áp, canxi, tuyến giáp, công thức máu, miễn dịch, tăng trưởng, thính lực, thị lực, răng, cột sống, phát triển và sức khỏe tâm thần. Tần suất phụ thuộc tuổi, bất thường đã biết và điều trị, không có một lịch giống nhau cho mọi người.
Trước vaccine sống, phẫu thuật, mang thai hoặc dùng thuốc ức chế miễn dịch cần đánh giá lại. Liên hệ bác sĩ khi có co giật, chuột rút, sốt kéo dài, khó thở, sặc, sụt cân, thay đổi hành vi hoặc giảm khả năng học tập đột ngột.
Hội chứng cần quản lý suốt đời, nhưng mỗi biểu hiện có thời gian khác nhau. Dị tật tim hoặc vòm miệng có thể được sửa bằng phẫu thuật theo giai đoạn; hạ canxi có thể thoáng qua hoặc tái xuất hiện khi stress, bệnh nặng, phẫu thuật và thai kỳ. Miễn dịch thường cải thiện một phần theo tuổi ở nhiều trẻ nhưng vẫn cần đánh giá chức năng.
Hỗ trợ học tập, tâm thần và nội tiết có thể kéo dài nhiều năm. Không thể xác định thời điểm “khỏi hội chứng” vì mất đoạn di truyền vẫn tồn tại, dù nhiều vấn đề được kiểm soát tốt.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
- Tim mạch: suy tim, tím, rối loạn nhịp, bệnh van hoặc biến chứng sau sửa tim.
- Nội tiết: co giật, rối loạn nhịp do hạ canxi; bệnh tuyến giáp; sỏi hoặc tổn thương thận do điều trị canxi không phù hợp.
- Miễn dịch: nhiễm trùng nặng, bệnh tự miễn, thiếu kháng thể và biến chứng vaccine sống ở người giảm tế bào T đáng kể.
- Ăn–nói: sặc, viêm phổi hít, suy dinh dưỡng, rối loạn lời nói.
- Thần kinh–tâm thần: khó học, lo âu, trầm cảm, ADHD, loạn thần và giảm khả năng tự lập.
Tiên lượng rất khác nhau. Nhiều người trưởng thành, học tập, làm việc và có gia đình khi tim, canxi, miễn dịch và phát triển được theo dõi tốt. Nguy cơ sớm phụ thuộc dị tật tim, thiếu tuyến ức, hạ canxi và đường thở; về sau nổi bật hơn là nội tiết, tự miễn, tâm thần và biến chứng tim.
Không thể dự đoán diễn tiến của một trẻ chỉ từ kết quả mất đoạn hoặc biểu hiện của người thân. Phát hiện sớm, phẫu thuật phù hợp, can thiệp phát triển và chuyển tiếp chăm sóc từ nhi sang người lớn giúp cải thiện chức năng và chất lượng sống.
Mất đoạn di truyền không tái phát vì luôn hiện diện, nhưng triệu chứng có thể xuất hiện theo đợt. Hạ canxi có thể trở lại khi sốt, phẫu thuật, dậy thì hoặc thai kỳ; nhiễm trùng tăng khi chức năng miễn dịch hoặc kháng thể giảm; bệnh tự miễn và tâm thần có thể bùng phát.
Giảm nguy cơ bằng tuân thủ lịch theo dõi, kiểm tra canxi và tuyến giáp theo chỉ định, tiêm chủng phù hợp, hỗ trợ giấc ngủ–tâm lý và nhận diện sớm thay đổi hành vi. Không tự bổ sung canxi hoặc tự ngừng thuốc tâm thần.
Không có biện pháp ngăn hoàn toàn một mất đoạn mới phát sinh. Khi một cha hoặc mẹ mang mất đoạn, tư vấn di truyền trước mang thai có thể trình bày nguy cơ truyền, chẩn đoán trước sinh và các lựa chọn sinh sản. Siêu âm thai và xét nghiệm di truyền cần được tư vấn vì sàng lọc không xâm lấn không thay thế chẩn đoán.
Phòng biến chứng gồm quản lý tim, canxi, miễn dịch, nuốt, thính lực và phát triển. Vaccine sống chỉ dùng khi đạt tiêu chí miễn dịch; tránh tiêm hoặc trì hoãn vaccine theo lời truyền miệng.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Hội chứng DiGeorge
Không có chế độ ăn sửa được mất đoạn 22q11.2. Trẻ cần khẩu phần đủ năng lượng, protein, canxi và vitamin D theo tuổi, nhưng bổ sung canxi phải dựa trên xét nghiệm và đơn bác sĩ vì dùng quá mức có thể hại thận. Khó nuốt, trào ngược, tim bẩm sinh và hở vòm miệng có thể yêu cầu thay đổi kết cấu thức ăn.
Chuyên gia dinh dưỡng và âm ngữ trị liệu có thể hướng dẫn tư thế, độ đặc và kế hoạch tăng cân. Không tự loại bỏ sữa hoặc nhiều nhóm thực phẩm khi chưa xác định dị ứng hay không dung nạp.
Hoạt động thể lực nên theo khả năng tim, hô hấp, cơ xương và phát triển. Trẻ có tim đã sửa ổn định thường có thể vận động và tham gia trường học với giới hạn do bác sĩ tim mạch xác định. Vật lý trị liệu hỗ trợ giảm trương lực cơ, thăng bằng và sức bền.
Giấc ngủ, lịch sinh hoạt nhất quán và hỗ trợ học tập giúp giảm căng thẳng. Ngừng vận động và đi khám nếu đau ngực, ngất, tím, khó thở bất thường, co cơ hoặc hồi hộp. Không hạn chế trẻ quá mức chỉ vì chẩn đoán di truyền.
Gia đình có thể theo dõi ăn–nuốt, sặc, cân nặng, số lần nhiễm trùng, nhiệt độ, dấu hạ canxi như tê quanh miệng hoặc co rút, mức năng lượng, giấc ngủ, học tập và hành vi. Ghi lại thay đổi giúp các chuyên khoa phối hợp tốt hơn.
Không tự điều chỉnh canxi, vitamin D, thuốc tim hoặc thuốc tâm thần theo triệu chứng. Thiết bị đo nhịp hoặc SpO2 chỉ hỗ trợ khi đã được hướng dẫn. Bất kỳ co giật, tím, khó thở hoặc hành vi nguy hiểm nào cũng cần đánh giá khẩn cấp.
- Không tiêm vaccine sống trước khi bác sĩ xác nhận mức độ miễn dịch phù hợp.
- Không tự dùng canxi hoặc vitamin D liều cao khi có tê, run hoặc chuột rút.
- Không bỏ qua khó nuốt, sặc, giọng mũi hoặc chậm nói với suy nghĩ trẻ sẽ tự hết.
- Không quy mọi vấn đề học tập hay hành vi cho “lười” hoặc nuông chiều.
- Không ngừng thuốc tim, nội tiết hoặc tâm thần đột ngột.
- Không bỏ theo dõi khi đã phẫu thuật tim hoặc khi miễn dịch có vẻ cải thiện.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Trẻ em là nhóm được chẩn đoán nhiều nhất. Ưu tiên ban đầu là tim, đường thở, hạ canxi, miễn dịch và ăn–nuốt. Sau đó cần sàng lọc thính lực, thị lực, phát triển vận động, ngôn ngữ, học tập và hành vi theo từng mốc tuổi.
Can thiệp sớm và kế hoạch giáo dục cá nhân giúp trẻ đạt tiềm năng tốt hơn. Vaccine sống được quyết định bằng xét nghiệm tế bào T và chức năng miễn dịch, không chỉ dựa vào tên hội chứng. Chuyển tiếp sang chăm sóc người lớn nên bắt đầu từ tuổi thiếu niên.
Người lớn tuổi có 22q11.2DS có thể mang bệnh tim đã sửa, suy cận giáp, bệnh tuyến giáp, giảm thính lực, loãng xương, rối loạn vận động hoặc bệnh tâm thần. Biểu hiện mới không nên tự động quy cho lão hóa vì có thể liên quan hội chứng và cần đánh giá.
Đa thuốc làm tăng nguy cơ kéo dài QT, hạ huyết áp, táo bón và tương tác với canxi. Mục tiêu chăm sóc cần chú ý khả năng tự lập, hỗ trợ xã hội, người chăm sóc và kế hoạch điều trị đơn giản, an toàn.
Người mẹ mang mất đoạn 22q11.2 có khoảng 50% khả năng truyền mất đoạn cho mỗi thai, nhưng mức độ biểu hiện của con không thể dự đoán từ mẹ. Trước mang thai cần tư vấn di truyền, đánh giá tim, canxi, tuyến giáp, thận, thuốc và sức khỏe tâm thần.
Thai kỳ làm tăng nhu cầu canxi và có thể bộc lộ suy cận giáp; tim bẩm sinh làm thay đổi nguy cơ sản khoa. Chẩn đoán trước sinh bằng sinh thiết gai nhau hoặc chọc ối được cân nhắc sau tư vấn; sàng lọc DNA tự do không phải xét nghiệm xác nhận.
Hội chứng không lây qua sữa mẹ. Việc cho con bú phụ thuộc tình trạng tim, canxi, sức khỏe tâm thần và thuốc của mẹ. Một số thuốc tim, thuốc tâm thần, canxi hoặc vitamin D có thể tương thích với cho bú, nhưng cần đánh giá từng hoạt chất và theo dõi trẻ.
Mẹ không nên tự ngừng thuốc vì tái phát hạ canxi, rối loạn tâm thần hoặc suy tim có thể nguy hiểm. Nếu trẻ cũng mang mất đoạn, kế hoạch nuôi dưỡng cần chú ý khả năng bú–nuốt, tăng trưởng và khám chuyên khoa sớm.
Mức suy giảm miễn dịch dao động từ không đáng kể đến thiếu tuyến ức bẩm sinh. Người giảm tế bào T đáng kể có nguy cơ nhiễm virus, nấm và vi khuẩn cơ hội, cần tránh vaccine sống và có thể cần dự phòng. Người thiếu tuyến ức cần phục hồi miễn dịch tại trung tâm chuyên sâu.
Ngay cả khi số tế bào T cải thiện, một số người phát triển thiếu kháng thể hoặc tự miễn về sau. Vì vậy đánh giá miễn dịch không chỉ thực hiện một lần sau sinh mà được lặp theo hướng dẫn và biểu hiện.
Bệnh tim bẩm sinh, suy cận giáp, bệnh thận, động kinh, viêm ruột, bệnh tuyến giáp, béo phì, giảm thính lực và rối loạn tâm thần ảnh hưởng lẫn nhau. Ví dụ thuốc lợi tiểu hoặc bệnh thận có thể thay đổi canxi; thuốc tâm thần có thể ảnh hưởng cân nặng, nhịp tim và ngưỡng co giật.
Kế hoạch điều trị cần một đầu mối phối hợp, danh sách thuốc cập nhật và kiểm tra tương tác. Không xử lý từng bệnh riêng lẻ mà bỏ qua tác động trên toàn hệ thống.
Sau phẫu thuật tim, vòm miệng hoặc thủ thuật khác, cần theo dõi hạ canxi, khó thở, sặc, chảy máu, nhiễm trùng và rối loạn nhịp. Kết quả canxi có thể giảm khi cơ thể chịu stress dù trước đó bình thường.
Người có giảm tế bào T cần kế hoạch phòng nhiễm trùng và chế phẩm máu phù hợp. Không tự dừng canxi, kháng sinh, thuốc tim hoặc giảm đau. Khó thở, co giật, tím, sốt hoặc vết mổ chảy dịch cần được đánh giá ngay.
Câu hỏi thường gặp về Hội chứng DiGeorge
Mức độ nguy hiểm rất khác nhau. Trẻ có dị tật tim nặng, thiếu tuyến ức bẩm sinh, hạ canxi hoặc bất thường đường thở có thể cần điều trị cấp cứu và phẫu thuật sớm. Nhiều người khác chỉ có miễn dịch nhẹ, khó học hoặc vấn đề vòm miệng và có thể sống đến tuổi trưởng thành với theo dõi phù hợp. Không thể đánh giá nguy cơ chỉ từ tên hội chứng hoặc kích thước mất đoạn. Tím, khó thở, co giật, ngất, sốt kèm tình trạng xấu nhanh, sặc nặng hoặc hành vi tự sát là dấu hiệu cần cấp cứu.
Mất đoạn nhiễm sắc thể không thể được loại bỏ bằng thuốc, nên không có một phương pháp chữa khỏi toàn bộ hội chứng. Tuy nhiên, nhiều biểu hiện có thể điều trị hiệu quả: phẫu thuật sửa tim, điều chỉnh hạ canxi, sửa vòm miệng, hỗ trợ ăn–nói, điều trị bệnh tuyến giáp, miễn dịch và sức khỏe tâm thần. Thiếu tuyến ức bẩm sinh có thể được điều trị bằng cấy mô tuyến ức tại trung tâm chuyên sâu. Mục tiêu là kiểm soát từng vấn đề, ngăn biến chứng và hỗ trợ phát triển. Kế hoạch cần cập nhật theo tuổi vì biểu hiện có thể thay đổi.
Hội chứng DiGeorge không lây qua tiếp xúc, hô hấp, ăn uống, máu hay quan hệ tình dục. Đây là tình trạng di truyền, thường do mất đoạn 22q11.2 hình thành trước khi sinh. Người bệnh có thể dễ mắc một số nhiễm trùng nếu tuyến ức và tế bào T bị ảnh hưởng; các tác nhân nhiễm trùng vẫn có thể lây như thông thường, nhưng hội chứng không truyền từ người này sang người khác. Khi cha hoặc mẹ mang mất đoạn, mỗi thai có nguy cơ nhận biến đổi theo kiểu di truyền trội. Tư vấn di truyền giúp giải thích nguy cơ này rõ hơn.
Hầu hết người mắc cần theo dõi suốt đời, nhưng không đồng nghĩa phải dùng thuốc liên tục cho mọi vấn đề. Một số dị tật tim hoặc vòm miệng được sửa bằng phẫu thuật; hạ canxi có thể cần thuốc dài hạn hoặc chỉ xuất hiện trong giai đoạn stress. Miễn dịch có thể cải thiện theo tuổi nhưng vẫn cần đánh giá vaccine và kháng thể. Hỗ trợ học tập, tâm thần, thính lực hoặc tuyến giáp thường thay đổi theo từng giai đoạn. Lịch khám nên được cá thể hóa và có kế hoạch chuyển tiếp từ nhi khoa sang chăm sóc người lớn.
Nhiều người có thể tập thể dục và tham gia hoạt động thể chất, nhưng giới hạn phụ thuộc dị tật tim, rối loạn nhịp, phổi, cơ xương, canxi và mức phát triển. Bác sĩ tim mạch xác định loại vận động phù hợp sau phẫu thuật tim. Người dễ hạ canxi cần tuân thủ xét nghiệm và thuốc, không tự bổ sung trước khi tập. Dừng hoạt động nếu đau ngực, ngất, tím, khó thở bất thường, hồi hộp hoặc co cơ. Trẻ có giảm trương lực cơ hoặc thăng bằng kém có thể hưởng lợi từ vật lý trị liệu và chương trình tăng sức bền từ từ.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

