Suy cận giáp là tình trạng cơ thể tiết quá ít hormone PTH hoặc PTH hoạt động không đầy đủ, làm canxi máu giảm và phosphat tăng. Người bệnh có thể tê quanh miệng, tê đầu ngón, chuột rút, co cứng cơ, mệt, lo âu hoặc rối loạn nhịp tim; hạ canxi nặng có thể gây co giật và co thắt thanh quản. Nguyên nhân thường gặp nhất là tổn thương tuyến cận giáp sau phẫu thuật tuyến giáp, ngoài ra còn có bệnh tự miễn, di truyền, rối loạn magie hoặc không rõ nguyên nhân. Chẩn đoán dựa trên canxi thấp kèm PTH thấp hoặc không phù hợp, đồng thời đánh giá phosphat, magie, vitamin D và chức năng thận. Điều trị hướng tới kiểm soát triệu chứng, duy trì canxi ở mức mục tiêu an toàn và hạn chế tăng canxi niệu để bảo vệ thận.
Suy cận giáp là bệnh gì?
Suy cận giáp là rối loạn nội tiết do thiếu PTH, hormone giúp duy trì canxi và phosphat trong giới hạn phù hợp. Khi PTH thấp, thận thải canxi nhiều hơn, giữ phosphat và giảm tạo calcitriol; hấp thu canxi ở ruột giảm, dẫn đến tăng kích thích thần kinh – cơ.
Bệnh khác giả suy cận giáp, nơi PTH có thể cao nhưng mô cơ thể kháng tác dụng của hormone. Suy cận giáp mạn thường được xác định khi hạ canxi kèm PTH thấp hoặc không thích hợp kéo dài; sau phẫu thuật, tình trạng có thể tạm thời hoặc vĩnh viễn. Mục tiêu điều trị không phải đưa canxi lên mức cao nhất mà duy trì đủ kiểm soát triệu chứng và hạn chế tăng canxi niệu.
| Tên bệnh | Suy cận giáp |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Hypoparathyroidism |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Thiểu năng tuyến cận giáp; hypoparathyroidism |
| Mã ICD-10 | E20.9 – Suy cận giáp, không đặc hiệu |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Nội tiết – Chuyển hóa; tuyến cận giáp; rối loạn canxi – phosphat |
| Cơ quan ảnh hưởng | Tuyến cận giáp là cơ quan chính; thần kinh – cơ, tim, thận, mắt, răng và xương có thể bị ảnh hưởng do hạ canxi và tăng phosphat. |
| Tính chất bệnh | Bệnh nội tiết hiếm, không lây; có thể tạm thời hoặc mạn tính, thường mắc phải sau phẫu thuật vùng cổ. |
| Mức độ phổ biến | Hiếm gặp trong cộng đồng; nguyên nhân thường gặp nhất ở người lớn là tổn thương tuyến cận giáp sau phẫu thuật tuyến giáp hoặc vùng cổ. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Suy cận giáp
Thiếu PTH làm giảm tái hấp thu canxi ở ống thận, giảm hoạt hóa vitamin D và tăng tái hấp thu phosphat. Canxi ion hóa giảm làm màng tế bào thần kinh – cơ dễ kích thích, gây tê, co rút và co giật. Điều trị canxi – calcitriol có thể tăng canxi niệu vì vẫn thiếu tác dụng giữ canxi của PTH, từ đó tăng nguy cơ sỏi và vôi hóa thận.
Có thể phân thành sau phẫu thuật, tự miễn, di truyền, do thâm nhiễm/phá hủy tuyến, do hạ magie và không rõ nguyên nhân. Theo thời gian, suy cận giáp sau mổ có thể tạm thời hoặc mạn; phân loại giúp định hướng xét nghiệm di truyền và chiến lược điều trị.
Suy cận giáp hiếm và số liệu tại Việt Nam chưa đầy đủ. Bệnh gặp ở cả hai giới; ở người lớn, tỷ lệ cao hơn sau phẫu thuật tuyến giáp toàn bộ, mổ lại vùng cổ hoặc phẫu thuật ung thư đầu cổ.
Bệnh hình thành do mất hoặc suy chức năng tuyến cận giáp, rối loạn tổng hợp/tiết PTH hoặc rối loạn magie làm PTH không được tiết và hoạt động bình thường. Không có đường lây.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Suy cận giáp
Nguyên nhân thường gặp nhất là tổn thương, thiếu máu nuôi hoặc cắt nhầm tuyến cận giáp khi phẫu thuật cổ. Các nguyên nhân khác gồm tự miễn, hội chứng DiGeorge, đột biến gen, xạ trị, thâm nhiễm, hạ magie nặng và một số trường hợp không xác định được.
Yếu tố không thay đổi gồm bất thường di truyền và bệnh tự miễn. Yếu tố liên quan chăm sóc gồm phẫu thuật tuyến giáp rộng, mổ lại vùng cổ, ung thư cổ, thiếu magie nặng và điều trị làm rối loạn hấp thu khoáng chất.
Người vừa phẫu thuật tuyến giáp/cận giáp, người có hội chứng tự miễn đa tuyến, trẻ có dị tật tim – mặt gợi ý DiGeorge, người kém hấp thu hoặc hạ magie, và người có tiền sử xạ trị vùng cổ.
Triệu chứng và dấu hiệu của Suy cận giáp
Triệu chứng phụ thuộc tốc độ và mức giảm canxi. Hạ canxi cấp sau mổ có thể xuất hiện trong giờ đến ngày; bệnh mạn có thể gây triệu chứng dao động, khó tập trung và mệt. Một số người ít triệu chứng dù canxi thấp, nhưng vẫn có nguy cơ biến chứng thận và mắt.
- Tê quanh miệng, đầu ngón tay hoặc ngón chân.
- Chuột rút, co cứng cơ hoặc đau cơ.
- Cảm giác kiến bò và tăng kích thích thần kinh – cơ.
- Mệt, lo âu, khó tập trung hoặc “sương mù não”.
- Da khô, tóc thô và móng dễ gãy trong bệnh kéo dài.
- Co giật hoặc co thắt thanh quản khi hạ canxi nặng.
- Kéo dài QT và rối loạn nhịp tim.
- Đục thủy tinh thể, vôi hóa hạch nền hoặc rối loạn vận động khi bệnh mạn.
- Bất thường men răng và mọc răng ở trẻ mắc bệnh sớm.
Nên đặt lịch khám: khi tê quanh miệng, chuột rút tái diễn, tiền sử phẫu thuật cổ hoặc đang dùng canxi – calcitriol lâu dài.
Cần khám trong ngày: khi co rút cơ tăng, hồi hộp, nôn nhiều, tiêu chảy hoặc bỏ thuốc khiến triệu chứng xuất hiện.
Cần tái khám sớm: khi mang thai, có thay đổi thuốc, sỏi thận, tiểu nhiều hoặc xét nghiệm canxi bất thường.
Gọi 115 hoặc đến cơ sở cấp cứu khi co giật, co thắt cơ toàn thân, khó thở hoặc tiếng rít thanh quản, ngất, đau ngực, hồi hộp kèm choáng, lơ mơ hoặc yếu tăng nhanh. Không tự lái xe khi tình trạng nặng và không trì hoãn để uống nhiều viên canxi tại nhà.
Chẩn đoán Suy cận giáp
Bác sĩ xác nhận hạ canxi bằng canxi ion hóa hoặc canxi toàn phần hiệu chỉnh albumin, đồng thời đo PTH. Phosphat, magie, creatinine, vitamin D, canxi niệu và tiền sử phẫu thuật giúp xác định nguyên nhân và nguy cơ biến chứng.
Bác sĩ đánh giá dấu tăng kích thích thần kinh – cơ, co rút, nhịp tim, da tóc móng, sẹo phẫu thuật cổ, dấu bệnh tự miễn và các bất thường phát triển ở trẻ. Một số nghiệm pháp lâm sàng chỉ có giá trị hỗ trợ.
Canxi ion hóa là chỉ số trực tiếp nhất; canxi toàn phần cần hiệu chỉnh theo albumin. PTH thấp hoặc không tăng phù hợp với suy cận giáp; phosphat thường tăng. Magie, 25-hydroxyvitamin D, creatinine/eGFR và canxi niệu 24 giờ giúp định hướng điều trị và bảo vệ thận.
Siêu âm thận được dùng khi nghi sỏi hoặc vôi hóa thận. CT não chỉ cân nhắc khi có triệu chứng thần kinh hoặc cần đánh giá vôi hóa hạch nền. Hình ảnh vùng cổ không thường cần để xác nhận chẩn đoán.
Suy cận giáp mạn được xác định khi canxi thấp kèm PTH thấp hoặc không phù hợp trên các lần đo, sau khi đánh giá magie và nguyên nhân khác. Mốc thời gian xác định mạn sau phẫu thuật có thể khác giữa hướng dẫn; cần dựa vào hồ sơ và diễn biến cụ thể.
Điều trị Suy cận giáp
Mục tiêu là giảm triệu chứng, duy trì canxi ở phần thấp của khoảng bình thường hoặc ngay dưới bình thường, tránh tăng phosphat và tăng canxi niệu. Điều trị nguyên nhân như hạ magie được ưu tiên; người nặng cần nhập viện.
Canxi uống và vitamin D hoạt tính như calcitriol là điều trị thông thường. Magie được bổ sung khi thiếu; thiazide có thể được cân nhắc để giảm canxi niệu ở một số người. Liệu pháp thay thế PTH được xem xét khi kiểm soát kém, có biến chứng hoặc cần liều bổ sung rất cao. Không tự điều chỉnh liều.
Trong hạ canxi nặng có triệu chứng, canxi đường tĩnh mạch và theo dõi điện tim được thực hiện tại bệnh viện. Không có thủ thuật can thiệp thường quy khác để phục hồi tuyến cận giáp.
Không áp dụng
Duy trì khẩu phần canxi phù hợp, hạn chế phosphat quá mức từ thực phẩm chế biến khi cần, uống đủ nước nếu không bị hạn chế và quản lý lo âu – giấc ngủ. Giáo dục nhận biết dấu hạ canxi là phần quan trọng.
Theo dõi triệu chứng, canxi, phosphat, magie, creatinine/eGFR và canxi niệu. Tần suất tăng khi mới điều chỉnh thuốc, mang thai, bệnh cấp hoặc có triệu chứng. Siêu âm thận được cân nhắc để phát hiện sỏi/vôi hóa.
Suy cận giáp tạm thời sau mổ có thể hồi phục trong nhiều tháng. Bệnh mạn thường cần điều trị lâu dài; nhu cầu thuốc thay đổi theo chế độ ăn, chức năng thận, thai kỳ, bệnh cấp và thuốc dùng kèm.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Hạ canxi cấp gây co giật, co thắt thanh quản và loạn nhịp. Bệnh mạn hoặc điều trị lâu dài có thể gây sỏi, vôi hóa thận, giảm chức năng thận, đục thủy tinh thể, vôi hóa hạch nền và giảm chất lượng sống.
Phần lớn người bệnh có thể kiểm soát triệu chứng khi được theo dõi đều, nhưng mục tiêu sinh hóa cần cân bằng để tránh tăng canxi niệu. Tiên lượng phụ thuộc nguyên nhân, khả năng hồi phục sau mổ và biến chứng thận – thần kinh.
Triệu chứng có thể tái xuất hiện khi bỏ thuốc, tiêu chảy/nôn làm giảm hấp thu, thay đổi chế độ ăn, thiếu magie hoặc nhu cầu canxi tăng. Sau mổ tạm thời, bệnh có thể hồi phục nhưng vẫn cần giảm thuốc dưới giám sát.
Không thể phòng mọi nguyên nhân. Giảm nguy cơ sau phẫu thuật bằng phẫu thuật viên có kinh nghiệm và theo dõi canxi sớm. Người đã mắc bệnh cần tuân thủ thuốc, xét nghiệm định kỳ và xử trí sớm nôn, tiêu chảy hoặc bệnh cấp.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Suy cận giáp
Ăn đủ canxi theo hướng dẫn, ưu tiên thực phẩm phù hợp với chức năng thận; có thể cần hạn chế nguồn phosphat hấp thu cao. Không tự tăng sữa, viên canxi hoặc vitamin D vì có thể gây tăng canxi niệu và tổn thương thận.
Vận động đều giúp duy trì cơ và xương khi canxi ổn định. Tránh lái xe, bơi một mình, leo cao hoặc vận hành máy khi đang tê nhiều, co rút, chóng mặt hoặc vừa thay đổi liều thuốc.
Ghi triệu chứng tê, chuột rút, thời điểm uống thuốc và các đợt nôn/tiêu chảy. Không dựa vào triệu chứng để tự suy ra canxi; cả canxi thấp và cao đều có thể gây mệt hoặc rối loạn tiêu hóa.
- Không tự tăng hoặc giảm canxi và calcitriol.
- Không bỏ xét nghiệm thận và canxi niệu.
- Không dùng đồng thời nhiều sản phẩm vitamin D không rõ tổng liều.
- Không trì hoãn cấp cứu khi co giật hoặc khó thở.
- Không tự ngừng điều trị khi hết tê hoặc hết chuột rút.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Trẻ có thể bị ảnh hưởng tăng trưởng, răng và phát triển thần kinh; nguyên nhân di truyền cần được xem xét nhiều hơn. Liều và mục tiêu điều trị khác người lớn, cần nội tiết nhi theo dõi.
Biểu hiện có thể là lú lẫn, té ngã, yếu hoặc loạn nhịp. Suy thận và đa thuốc làm tăng nguy cơ tăng canxi do điều trị, nên cần xét nghiệm thường xuyên hơn khi đổi thuốc.
Nhu cầu canxi và calcitriol có thể thay đổi trong thai kỳ; cả hạ và tăng canxi đều ảnh hưởng mẹ – thai. Cần phối hợp nội tiết và sản khoa, theo dõi canxi thường xuyên và không tự điều chỉnh thuốc.
Trong thời kỳ cho con bú, PTHrP có thể làm nhu cầu calcitriol và canxi giảm, tăng nguy cơ tăng canxi nếu giữ liều cũ. Cần kiểm tra sớm sau sinh và điều chỉnh dưới giám sát; không mặc định ngừng cho bú.
Bệnh tự miễn đa tuyến có thể đi kèm nhiễm nấm mạn hoặc suy tuyến thượng thận. Người suy giảm miễn dịch cần đánh giá nguyên nhân toàn diện và ngưỡng đi khám thấp khi có bệnh cấp làm rối loạn hấp thu.
Suy thận, bệnh ruột kém hấp thu, bệnh gan, bệnh tim và rối loạn magie ảnh hưởng lựa chọn thuốc và mục tiêu canxi. Suy tuyến thượng thận đồng mắc cần được nhận biết sớm.
Sau mổ tuyến giáp, tê quanh miệng, tê tay, chuột rút hoặc co cứng có thể báo hạ canxi. Cần liên hệ cơ sở phẫu thuật; khó thở, co giật hoặc co thắt toàn thân cần cấp cứu.
Câu hỏi thường gặp về Suy cận giáp
Bệnh có thể nguy hiểm khi canxi giảm nhanh hoặc rất thấp, gây co giật, co thắt thanh quản, loạn nhịp và ngất. Về lâu dài, cả bệnh và điều trị có thể làm tăng nguy cơ sỏi, vôi hóa thận hoặc giảm chức năng thận. Theo dõi canxi, phosphat, magie, chức năng thận và canxi niệu giúp giảm các rủi ro này.
Suy cận giáp sau phẫu thuật có thể tạm thời và hồi phục trong nhiều tháng, nhưng một số trường hợp trở thành mạn tính. Các nguyên nhân di truyền hoặc tự miễn thường cần điều trị lâu dài. Điều trị hiện nay chủ yếu thay thế canxi, vitamin D hoạt tính và đôi khi PTH để kiểm soát, chứ không phải lúc nào cũng phục hồi tuyến cận giáp.
Bệnh không lây. Phần lớn ca ở người lớn là mắc phải sau phẫu thuật. Một số ít do đột biến gen hoặc hội chứng như DiGeorge, có thể liên quan gia đình. Người bệnh khởi phát sớm, có dị tật bẩm sinh hoặc nhiều thành viên mắc rối loạn canxi có thể được tư vấn di truyền.
Nếu bệnh mạn, đa số cần dùng canxi và vitamin D hoạt tính lâu dài; một số người phù hợp với liệu pháp PTH. Liều không cố định suốt đời vì có thể thay đổi theo chức năng thận, chế độ ăn, thai kỳ, cho con bú và bệnh cấp. Tự tăng liều có thể gây tăng canxi máu hoặc tăng canxi niệu.
Có thể vận động khi canxi ổn định và không có triệu chứng. Hoạt động đều giúp sức cơ và xương, nhưng nên tăng từ từ. Khi đang tê nhiều, co rút, chóng mặt hoặc vừa thay đổi thuốc, tránh bơi một mình, leo cao và vận hành máy. Người có loạn nhịp, bệnh thận hoặc co giật cần kế hoạch riêng.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

