Bệnh u hạt mạn tính là rối loạn di truyền khiến các tế bào thực bào, đặc biệt bạch cầu trung tính, không tạo đủ các chất oxy hóa cần thiết để tiêu diệt một số vi khuẩn và nấm. Người bệnh vì thế dễ gặp viêm phổi, áp-xe da hoặc gan, viêm hạch, viêm xương và các đợt viêm tạo u hạt ở đường tiêu hóa hay tiết niệu. Bệnh không lây nhưng có thể diễn tiến nặng nếu nhiễm trùng không được nhận diện sớm. Xét nghiệm dihydrorhodamine bằng flow cytometry giúp đánh giá “bùng nổ hô hấp” của bạch cầu, sau đó xét nghiệm gen xác định thể bệnh và hỗ trợ tư vấn gia đình. Điều trị thường bao gồm dự phòng kháng khuẩn, kháng nấm, xử trí nhanh từng ổ nhiễm trùng và theo dõi viêm; ghép tế bào gốc tạo máu có thể mang lại khả năng chữa khỏi cho người phù hợp.
Bệnh u hạt mạn tính là bệnh gì?
Bệnh u hạt mạn tính là một sai sót miễn dịch bẩm sinh của tế bào thực bào. Các tế bào như bạch cầu trung tính và đại thực bào vẫn có thể nhận diện, nuốt vi sinh vật nhưng không tạo được đầy đủ “bùng nổ hô hấp” để sinh các phân tử oxy hóa tiêu diệt một số vi khuẩn và nấm. Vì vậy nhiễm trùng dễ tái phát, lan sâu hoặc tạo áp-xe.
Tên “u hạt” mô tả các khối tế bào viêm tích tụ khi cơ thể cố cô lập tác nhân hoặc điều hòa viêm không hiệu quả. U hạt có thể gây hẹp đường tiêu hóa hoặc tiết niệu, nhưng bệnh không phải ung thư và không đồng nghĩa với bệnh lao. CGD khác với giảm bạch cầu trung tính: số lượng tế bào có thể bình thường nhưng chức năng diệt khuẩn bị suy giảm.
| Tên bệnh | Bệnh u hạt mạn tính |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Chronic Granulomatous Disease |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Bệnh u hạt mạn; CGD; bệnh u hạt mạn tính di truyền |
| Mã ICD-10 | D71 – Rối loạn chức năng bạch cầu đa nhân trung tính, bao gồm bệnh u hạt mạn tính |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Sai sót miễn dịch bẩm sinh; rối loạn chức năng thực bào; chuyên khoa Miễn dịch lâm sàng – Dị ứng và Nhiễm trùng |
| Cơ quan ảnh hưởng | Bạch cầu thực bào là thành phần bị ảnh hưởng chính; phổi, hạch, gan, da, xương, đường tiêu hóa và tiết niệu là các vị trí thường xuất hiện nhiễm trùng hoặc viêm u hạt. |
| Tính chất bệnh | Bệnh di truyền mạn tính, không lây, thuộc nhóm thiếu hụt miễn dịch bẩm sinh; có thể di truyền liên kết nhiễm sắc thể X hoặc lặn trên nhiễm sắc thể thường. |
| Mức độ phổ biến | Bệnh hiếm, ước tính xảy ra khoảng 1 trên 200.000–250.000 người trên thế giới; số ca và kiểu di truyền khác nhau theo quần thể. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Bệnh u hạt mạn tính
Phagocyte NADPH oxidase là phức hợp enzyme tạo superoxide và các chất oxy hóa trong không bào sau khi tế bào thực bào nuốt vi sinh vật. Biến thể gây bệnh ở CYBB, CYBA, NCF1, NCF2, NCF4 hoặc CYBC1 làm phức hợp không lắp ráp hoặc hoạt động không đủ, khiến quá trình tiêu diệt một số vi khuẩn và nấm bị suy yếu.
Tác nhân còn sống kéo dài trong mô, gây nhiễm trùng sâu và huy động nhiều tế bào viêm. Đồng thời, tín hiệu oxy hóa vốn giúp kết thúc phản ứng viêm bị thiếu, tạo khuynh hướng viêm quá mức, u hạt và viêm ruột. Mức hoạt tính oxy hóa còn lại khác nhau giữa các kiểu gen và có thể ảnh hưởng tuổi khởi phát, mức độ nhiễm trùng và tiên lượng.
- CGD liên kết nhiễm sắc thể X: thường do biến thể CYBB, gặp chủ yếu ở nam và thường biểu hiện sớm hơn.
- CGD lặn trên nhiễm sắc thể thường: liên quan CYBA, NCF1, NCF2, NCF4 hoặc CYBC1; nam và nữ đều có thể mắc.
- Phân tầng theo hoạt tính oxy hóa: không còn, rất thấp hoặc còn một phần; thông tin này hỗ trợ đánh giá nguy cơ nhưng không thay thế theo dõi lâm sàng.
CGD là bệnh hiếm với tần suất ước tính khoảng 1/200.000–250.000 người. Tỷ lệ nam cao hơn ở nơi thể liên kết X chiếm ưu thế; tại quần thể có hôn nhân cận huyết, các thể lặn trên nhiễm sắc thể thường có thể gặp nhiều hơn.
Đa số người bệnh được chẩn đoán trước 5 tuổi, nhưng biểu hiện muộn ở thanh thiếu niên hoặc người trưởng thành ngày càng được nhận diện nhờ xét nghiệm DHR và di truyền. Dữ liệu đăng ký quốc gia tại Việt Nam còn hạn chế, nên chưa có ước tính đáng tin cậy cho cộng đồng trong nước.
Bệnh không lây và không có đường truyền nhiễm giữa người với người. Tác nhân từ môi trường hoặc vi sinh vật cư trú xâm nhập qua hô hấp, da, tiêu hóa hoặc vết thương. Do bạch cầu thực bào không tạo đủ chất oxy hóa, vi sinh vật tồn tại, hình thành áp-xe hoặc lan sang cơ quan khác. Phơi nhiễm nhiều bào tử nấm từ mùn, cỏ khô, lá mục hay công trình bụi hữu cơ đặc biệt đáng lo vì có thể gây viêm phổi nấm cấp.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Bệnh u hạt mạn tính
Nguyên nhân trực tiếp là biến thể gây bệnh ở các gen mã hóa hoặc hỗ trợ lắp ráp phagocyte NADPH oxidase. CYBB gây thể liên kết X; CYBA, NCF1, NCF2, NCF4 và CYBC1 thường gây thể lặn trên nhiễm sắc thể thường. Một số người có biểu hiện giống CGD do gen khác và cần phân tích chuyên sâu.
Tiếp xúc nấm mốc, vi khuẩn hoặc vật chất hữu cơ không gây ra bệnh di truyền, nhưng có thể khởi phát nhiễm trùng ở người đã mắc. Thuốc ức chế miễn dịch, suy dinh dưỡng và chẩn đoán chậm là yếu tố làm bệnh nặng hơn chứ không phải nguyên nhân nền.
- Không thay đổi được: mang biến thể gây bệnh, là nam trong gia đình có CGD liên kết X, cha mẹ cùng mang gen lặn hoặc có người thân mắc CGD.
- Có thể giảm: tiếp xúc mùn, phân ủ, cỏ khô, lá mục, bụi xây dựng ẩm mốc; chăm sóc răng miệng kém; bỏ thuốc dự phòng; trì hoãn khám khi sốt.
- Làm tăng mức độ nặng: nhiễm trùng đang hoạt động, viêm ruột khó kiểm soát, suy dinh dưỡng hoặc dùng thuốc ức chế miễn dịch không được theo dõi sát.
Trẻ có áp-xe gan hoặc da tái diễn, viêm phổi do nấm, viêm hạch, viêm xương, nhiễm Serratia, Burkholderia, Nocardia hoặc Aspergillus, viêm ruột dạng Crohn sớm và tiền sử gia đình tử vong do nhiễm trùng là nhóm cần được đánh giá CGD.
Nam giới có họ hàng bên mẹ mắc bệnh liên kết X có nguy cơ cao. Nữ mang biến thể CYBB thường không mắc đầy đủ nhưng có thể nhiễm trùng, viêm hoặc tự miễn khi bất hoạt nhiễm sắc thể X lệch. Người trưởng thành có nhiễm trùng bất thường vẫn nên được xét nghiệm nếu biểu hiện phù hợp.
Triệu chứng và dấu hiệu của Bệnh u hạt mạn tính
CGD thường biểu hiện bằng nhiễm trùng sâu, tái diễn hoặc do tác nhân ít gặp. Trẻ có thể sốt kéo dài, ho, chậm tăng trưởng, hạch to, áp-xe da hoặc gan. Ngoài nhiễm trùng, viêm u hạt và rối loạn điều hòa miễn dịch có thể gây đau bụng, tiêu chảy, táo bón do hẹp, tiểu khó hoặc tổn thương da.
Khoảng cách giữa các đợt bệnh có thể dài, nên giai đoạn khỏe không loại trừ CGD. Thể có hoạt tính oxy hóa còn lại có thể khởi phát muộn hơn. Nữ mang biến thể liên kết X đôi khi có triệu chứng viêm hoặc nhiễm trùng không điển hình.
- Viêm phổi: sốt, ho, khó thở, đau ngực; có thể do vi khuẩn hoặc nấm và cần đánh giá sớm.
- Áp-xe da hoặc gan: khối đau, đỏ, sưng, sốt hoặc đau vùng hạ sườn phải.
- Viêm hạch: hạch to, đau, có thể hóa mủ.
- Viêm xương: đau khu trú, hạn chế vận động, sốt kéo dài.
- Chậm tăng trưởng: liên quan nhiễm trùng mạn, viêm ruột hoặc giảm ăn.
- Viêm đường tiêu hóa: đau bụng, tiêu chảy, máu trong phân hoặc nôn do u hạt gây hẹp.
- Viêm bàng quang hoặc u hạt đường niệu gây tiểu khó, bí tiểu hoặc tiểu máu.
- Nhiễm trùng hệ thần kinh trung ương, áp-xe não hoặc viêm màng não.
- Viêm mắt, viêm màng bồ đào hoặc tổn thương võng mạc.
- Biểu hiện tự miễn ở người bệnh hoặc nữ mang biến thể liên kết X, như lupus dạng da, viêm khớp hoặc rối loạn tuyến giáp.
- Viêm phổi nặng sau phơi nhiễm vật chất hữu cơ mục nát, còn gọi là hội chứng viêm phổi do mùn.
Nên đặt lịch khám: khi trẻ có áp-xe tái diễn, viêm phổi nhiều lần, hạch hóa mủ, chậm lớn, đau bụng hoặc tiêu chảy kéo dài, hoặc gia đình có CGD.
Cần khám trong ngày: bất kỳ đợt sốt không rõ nguyên nhân, ho mới xuất hiện, tổn thương da sưng đau, đau xương khu trú, đau bụng tăng hoặc tiểu khó ở người đã chẩn đoán CGD.
Cần tái khám sớm: khi bỏ liều thuốc dự phòng, gặp tác dụng phụ, phơi nhiễm nhiều nấm mốc hoặc chuẩn bị ghép, phẫu thuật và mang thai.
- Khó thở, tím tái, đau ngực, thở nhanh hoặc ho ra máu.
- Sốt kèm lơ mơ, co giật, cứng cổ, tụt huyết áp hoặc rét run dữ dội.
- Đau bụng dữ dội, nôn liên tục, bụng chướng, không trung tiện hoặc đi ngoài ra máu nhiều.
- Tổn thương da lan nhanh, đau dữ dội, hoại tử hoặc sưng vùng mặt–cổ.
- Triệu chứng cấp sau tiếp xúc mùn, lá mục, cỏ khô hoặc bụi hữu cơ.
Chẩn đoán Bệnh u hạt mạn tính
Chẩn đoán bắt đầu từ kiểu nhiễm trùng, tác nhân, cơ quan bị ảnh hưởng, tiền sử gia đình và biểu hiện viêm. Xét nghiệm chức năng đo bùng nổ hô hấp của bạch cầu bằng dihydrorhodamine 123 (DHR) qua flow cytometry là phương pháp chủ lực. Kết quả bất thường cần được lặp hoặc xác nhận trong bối cảnh phù hợp.
Xét nghiệm gen xác định thể liên kết X hoặc lặn, hỗ trợ dự báo gia đình và lựa chọn người cho ghép. Nuôi cấy, sinh thiết và hình ảnh giúp tìm tác nhân, ổ áp-xe hoặc u hạt. Không nên tự loại trừ CGD chỉ vì công thức máu bình thường.
Bác sĩ hỏi tuổi khởi phát, số đợt viêm phổi, áp-xe, viêm hạch, viêm xương, tác nhân vi sinh, phơi nhiễm mùn hoặc nấm mốc, thuốc dự phòng và người thân mắc bệnh. Khám đánh giá hô hấp, da, hạch, gan lách, xương khớp, vùng hậu môn, tăng trưởng và dấu hiệu mất nước.
Ở người có đau bụng hoặc tiểu khó, bác sĩ tìm dấu hiệu tắc nghẽn do u hạt. Nữ có họ hàng mắc CGD được hỏi thêm về loét miệng, ban, đau khớp, nhiễm trùng và tiền sử thai sản.
- DHR bằng flow cytometry: đo khả năng bạch cầu tạo chất oxy hóa; mô hình huỳnh quang giúp phân biệt người bệnh, người mang biến thể liên kết X và một số thiếu enzyme khác.
- Nitroblue tetrazolium: xét nghiệm cũ, có thể dùng nơi không có DHR nhưng cung cấp ít thông tin định lượng hơn.
- Xét nghiệm gen: xác nhận nguyên nhân, kiểu di truyền, hỗ trợ tư vấn và lựa chọn người cho ghép.
- Nuôi cấy và xét nghiệm vi sinh: máu, đờm, dịch áp-xe hoặc mô để chọn điều trị đích; kết quả âm tính không loại trừ nhiễm trùng.
- Công thức máu, CRP, tốc độ lắng máu, chức năng gan thận: theo dõi viêm, độc tính thuốc và biến chứng.
X-quang và CT ngực xác định viêm phổi, nốt, hang hoặc tổn thương nấm; CT thường nhạy hơn nhưng có tia xạ. Siêu âm, CT hoặc MRI ổ bụng giúp phát hiện áp-xe gan, lách và hạch. MRI phù hợp đánh giá viêm xương, hệ thần kinh hoặc mô mềm.
Nội soi và hình ảnh ruột được cân nhắc khi đau bụng, tiêu chảy, thiếu máu hoặc nghi hẹp. Hình ảnh không xác nhận CGD mà xác định vị trí và mức độ biến chứng; lựa chọn cần phối hợp với bác sĩ nhiễm trùng, miễn dịch và chẩn đoán hình ảnh.
Chẩn đoán CGD được xác lập khi người có biểu hiện phù hợp có chức năng bùng nổ hô hấp của phagocyte giảm rõ hoặc mất trên xét nghiệm DHR, sau đó được củng cố bằng phát hiện biến thể gây bệnh ở gen liên quan. GeneReviews xem xác định biến thể gây bệnh hoặc có khả năng gây bệnh trong kiểu di truyền phù hợp là tiêu chuẩn phân tử.
DHR có thể bị ảnh hưởng bởi mẫu máu, thời gian xử lý và một số thuốc; thiếu myeloperoxidase có thể tạo mẫu bất thường khác. Kết quả phải được phòng xét nghiệm và bác sĩ miễn dịch diễn giải, không dùng để tự chẩn đoán.
Điều trị Bệnh u hạt mạn tính
Mục tiêu là phòng nhiễm trùng, phát hiện sớm ổ bệnh, kiểm soát viêm không làm tăng nguy cơ nhiễm trùng quá mức và đánh giá điều trị dứt điểm. Thuốc dự phòng kháng khuẩn và kháng nấm thường được dùng lâu dài; tuân thủ và theo dõi độc tính là nền tảng.
Mọi đợt sốt hoặc tổn thương nghi nhiễm trùng cần lấy bệnh phẩm và điều trị sớm. Nhập viện khi nhiễm trùng sâu, khó thở, nhiễm nấm, áp-xe gan, viêm xương hoặc tình trạng toàn thân nặng. Ghép tế bào gốc được thảo luận sớm tại trung tâm chuyên sâu, không chỉ khi bệnh đã rất nặng.
Dự phòng thường gồm một thuốc kháng khuẩn và một thuốc kháng nấm có phổ phù hợp; hoạt chất và lịch dùng do bác sĩ lựa chọn theo tuổi, cân nặng, chức năng gan thận, kháng thuốc và nguồn lực. Interferon gamma có thể được dùng ở một số hệ thống y tế để giảm nhiễm trùng.
Khi nhiễm trùng xảy ra, điều trị thường kéo dài hơn người không suy giảm miễn dịch và được điều chỉnh theo nuôi cấy, hình ảnh và đáp ứng. Thuốc chống viêm hoặc ức chế miễn dịch cho viêm ruột phải dùng thận trọng vì có thể làm nhiễm trùng nặng hơn. Không tự thay đổi thuốc dự phòng.
Dẫn lưu qua da hoặc phẫu thuật có thể cần cho áp-xe gan, phổi, da hoặc ổ nhiễm trùng không đáp ứng thuốc. Sinh thiết mô hỗ trợ tìm nấm, vi khuẩn và phân biệt viêm u hạt. Nội soi tiêu hóa được cân nhắc khi nghi viêm ruột hoặc hẹp.
Truyền bạch cầu hạt chỉ dành cho tình huống chọn lọc tại trung tâm chuyên sâu do nguy cơ miễn dịch và biến chứng. Mọi thủ thuật cần phối hợp kháng sinh, kháng nấm và kiểm soát nhiễm trùng trước–sau can thiệp.
Phẫu thuật được cân nhắc khi áp-xe không dẫn lưu được bằng phương pháp ít xâm lấn, u hạt gây tắc ruột hoặc đường niệu, tổn thương mô cần cắt bỏ, hoặc cần xử lý biến chứng của nhiễm trùng. Mục tiêu là kiểm soát ổ bệnh và bảo tồn cơ quan.
Nguy cơ nhiễm trùng vết mổ, chậm lành và tái phát cao hơn, nên cần ê-kíp miễn dịch–nhiễm trùng–ngoại khoa. Phẫu thuật không sửa được khiếm khuyết miễn dịch nền, trừ khi thủ thuật là ghép tế bào gốc tạo máu.
Dinh dưỡng đủ năng lượng, theo dõi tăng trưởng, vật lý trị liệu hô hấp khi có bệnh phổi mạn và chăm sóc răng miệng giúp giảm gánh nặng bệnh. Gia đình cần kế hoạch xử trí sốt, thông tin liên hệ trung tâm điều trị và danh sách thuốc hiện tại.
Tránh mùn, phân ủ, lá mục, cỏ khô, bụi hữu cơ và môi trường ẩm mốc; không nên làm vườn, đảo phân ủ hoặc vào khu phá dỡ nhiều nấm. Hỗ trợ tâm lý và học đường quan trọng vì điều trị kéo dài có thể ảnh hưởng sinh hoạt.
Theo dõi gồm sốt, cân nặng, chiều cao, triệu chứng phổi, da, xương, tiêu hóa và tiết niệu. Xét nghiệm định kỳ đánh giá công thức máu, viêm, chức năng gan thận và nồng độ thuốc kháng nấm khi cần. Hình ảnh được lặp theo triệu chứng, không thực hiện máy móc.
Đội ghép đánh giá người cho, chức năng cơ quan, nhiễm trùng và viêm trước điều trị dứt điểm. Liên hệ bác sĩ ngay khi quên nhiều liều dự phòng, có tác dụng phụ, sốt, ho, đau khu trú hoặc phơi nhiễm nấm đáng kể.
Điều trị dự phòng và theo dõi thường kéo dài suốt đời nếu chưa ghép tế bào gốc thành công. Nhiễm trùng sâu hoặc nấm có thể cần nhiều tuần đến nhiều tháng điều trị, tùy tác nhân, cơ quan và khả năng dẫn lưu. Viêm ruột thường có diễn tiến mạn với các đợt bùng phát.
Sau ghép, thời gian phục hồi miễn dịch và ngừng thuốc dự phòng phụ thuộc mọc ghép, biến chứng và hướng dẫn trung tâm. Không thể hứa thời điểm khỏi hoặc ngừng thuốc trước khi bác sĩ xác nhận chức năng miễn dịch ổn định.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
- Nhiễm trùng xâm lấn: viêm phổi nấm, áp-xe gan, viêm xương, nhiễm khuẩn huyết, áp-xe não.
- Tổn thương cơ quan: sẹo phổi, suy giảm chức năng gan, biến dạng xương hoặc tổn thương thần kinh.
- Viêm mạn: viêm ruột, u hạt gây tắc dạ dày–ruột hoặc đường tiết niệu, viêm da và tự miễn.
- Biến chứng điều trị: độc tính gan thận, tương tác thuốc, kháng kháng sinh, bệnh ghép chống chủ hoặc nhiễm trùng sau ghép.
- Dinh dưỡng: chậm tăng trưởng, thiếu máu và suy dinh dưỡng do viêm kéo dài.
Tiên lượng đã cải thiện rõ nhờ chẩn đoán sớm, dự phòng kháng khuẩn–kháng nấm, chăm sóc đa chuyên khoa và ghép tế bào gốc. Tuy vậy, người điều trị bảo tồn vẫn có nguy cơ nhiễm trùng và viêm tái diễn suốt đời. Hoạt tính oxy hóa còn lại, kiểu gen, tuổi chẩn đoán, tổn thương cơ quan và tuân thủ thuốc ảnh hưởng diễn tiến.
Ghép thành công có thể loại bỏ khiếm khuyết miễn dịch và giảm viêm, nhưng có nguy cơ thủ thuật. Không thể dự đoán tuổi thọ cá nhân; đánh giá cần dựa trên hồ sơ bệnh, chức năng cơ quan và lựa chọn điều trị.
Nhiễm trùng có thể tái phát ở cùng cơ quan hoặc vị trí mới nếu tác nhân chưa được loại bỏ, có ổ áp-xe chưa dẫn lưu, phơi nhiễm nấm hoặc thuốc dự phòng không phù hợp. Viêm ruột và u hạt cũng có thể bùng phát ngay khi không tìm thấy vi sinh vật.
Giảm nguy cơ bằng tuân thủ thuốc, tái khám, lấy bệnh phẩm trước khi đổi kháng sinh khi có thể, xử lý ổ nhiễm trùng, tránh vật chất hữu cơ mục nát và cân nhắc ghép sớm. Không tự tăng liều hoặc dùng thuốc còn dư.
Không thể phòng biến thể di truyền sau khi đã hình thành, nhưng tư vấn di truyền giúp gia đình hiểu nguy cơ cho con và lựa chọn xét nghiệm. Phòng biến chứng dựa trên thuốc kháng khuẩn–kháng nấm, tiêm chủng theo kế hoạch chuyên khoa, vệ sinh răng miệng và tránh phơi nhiễm nấm.
Vaccine sống vi khuẩn như BCG hoặc thương hàn uống thường không phù hợp với CGD; vaccine virus sống cần được bác sĩ miễn dịch xem xét theo tình trạng cụ thể. Người bệnh nên có kế hoạch sốt và không trì hoãn khám để tự điều trị tại nhà.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Bệnh u hạt mạn tính
Không có chế độ ăn chữa được CGD. Người bệnh cần thực phẩm nấu chín an toàn, nguồn nước sạch, đủ protein và năng lượng để duy trì tăng trưởng và phục hồi sau nhiễm trùng. Rửa kỹ rau quả, tránh thực phẩm hỏng mốc và tuân thủ hướng dẫn an toàn thực phẩm khi đang dùng thuốc ức chế miễn dịch hoặc sau ghép.
Viêm ruột, hẹp tiêu hóa hoặc tác dụng phụ thuốc có thể cần chế độ riêng do bác sĩ tiêu hóa và chuyên gia dinh dưỡng thiết kế. Không tự dùng men vi sinh chứa vi sinh vật sống hoặc thảo dược khi chưa trao đổi.
Trong giai đoạn ổn định, trẻ và người lớn có thể học tập, làm việc và vận động phù hợp với chức năng phổi, xương và mức năng lượng. Khi sốt, viêm phổi, viêm xương hoặc đau bụng, cần nghỉ và được đánh giá trước khi trở lại hoạt động.
Tránh làm vườn, đảo đất ẩm, dọn lá mục, tiếp xúc phân ủ, cỏ khô hoặc công trường ẩm mốc. Có thể sử dụng phương án thay thế an toàn thay vì cô lập hoàn toàn. Vận động phục hồi nên tăng dần dưới hướng dẫn nếu có bệnh phổi mạn.
Gia đình nên ghi nhiệt độ, ho, khó thở, đau khu trú, thay đổi phân, tiểu khó, tổn thương da, lượng thuốc đã dùng và phơi nhiễm nấm. Theo dõi cân nặng và chiều cao ở trẻ giúp nhận diện viêm hoặc dinh dưỡng kém.
Không chờ sốt rất cao mới liên hệ bác sĩ vì người dùng thuốc dự phòng có thể biểu hiện kín đáo. Máy đo SpO2 có thể hỗ trợ khi được hướng dẫn nhưng không thay thế khám. Không tự chọc áp-xe, cắt u hạt hoặc gửi mẫu DHR từ cơ sở không bảo đảm xử lý.
- Không tự ngừng kháng khuẩn, kháng nấm hoặc interferon gamma khi thấy khỏe.
- Không tiếp xúc mùn, phân ủ, lá mục, cỏ khô và không tham gia dọn khu vực ẩm mốc.
- Không tự chọc, nặn hoặc dẫn lưu áp-xe tại nhà.
- Không dùng corticosteroid hoặc thuốc ức chế miễn dịch để giảm đau bụng trước khi loại trừ nhiễm trùng.
- Không tiêm vaccine sống hoặc dùng men vi sinh sống khi chưa có ý kiến bác sĩ miễn dịch.
- Không trì hoãn khám khi sốt, ho, đau ngực hoặc tổn thương da lan nhanh.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
CGD thường khởi phát ở trẻ với viêm phổi, hạch hóa mủ, áp-xe gan hoặc da, chậm tăng trưởng và viêm ruột. Trẻ cần theo dõi phát triển, dinh dưỡng, học tập, tiêm chủng và tác dụng thuốc. Cha mẹ nên có kế hoạch xử trí sốt bằng văn bản.
Ghép tế bào gốc thường được thảo luận sớm vì kết quả có thể thuận lợi hơn trước khi xuất hiện tổn thương cơ quan hoặc nhiễm trùng kéo dài. Lựa chọn thời điểm phụ thuộc người cho, thể bệnh và khả năng của trung tâm.
CGD hiếm khi mới được nhận diện ở tuổi cao nhưng có thể xảy ra ở thể còn hoạt tính oxy hóa hoặc nữ mang biến thể liên kết X. Triệu chứng có thể bị nhầm với bệnh phổi mạn, ung thư, viêm ruột hoặc tác dụng thuốc.
Chức năng gan thận, loãng xương, bệnh tim và đa thuốc ảnh hưởng lựa chọn kháng sinh, kháng nấm và ghép. Mục tiêu điều trị cần cá thể hóa, chú ý tương tác thuốc và khả năng tự quản lý phác đồ dự phòng.
Phụ nữ mắc CGD hoặc mang biến thể CYBB cần tư vấn trước mang thai để đánh giá di truyền, thuốc dự phòng, chức năng gan thận và tiền sử viêm. Một số thuốc kháng nấm hoặc kháng khuẩn không phù hợp ở từng giai đoạn thai kỳ, nên phải chuyển đổi có kế hoạch thay vì tự ngừng.
Thai kỳ có thể làm thay đổi nguy cơ nhiễm trùng và viêm; sản khoa nguy cơ cao phối hợp miễn dịch và di truyền sẽ xây dựng kế hoạch. Với thể liên kết X, xác suất truyền biến thể phụ thuộc giới tính thai và tình trạng của mẹ.
Quyết định cho con bú dựa trên tình trạng nhiễm trùng của mẹ, thuốc kháng khuẩn–kháng nấm, thuốc chống viêm và sức khỏe trẻ. CGD không lây qua sữa mẹ, nhưng một số hoạt chất có thể đi vào sữa và cần thay thế hoặc theo dõi.
Không mặc định ngừng cho bú và cũng không tự tiếp tục mọi thuốc. Bác sĩ miễn dịch, nhiễm trùng, sản khoa và nhi khoa cần cùng đánh giá lợi ích–nguy cơ, đặc biệt sau ghép hoặc khi mẹ đang dùng thuốc ức chế miễn dịch.
CGD là suy giảm miễn dịch chức năng thực bào. Nếu đồng thời giảm bạch cầu, dùng corticosteroid, thuốc sinh học, hóa trị hoặc sau ghép, nguy cơ nhiễm trùng nấm và vi khuẩn tăng thêm, trong khi dấu hiệu viêm có thể mờ.
Nhóm này cần đánh giá sớm hơn khi sốt, điều chỉnh dự phòng, sàng lọc tương tác thuốc và đôi khi cách ly bảo vệ theo hướng dẫn trung tâm. Không áp dụng phác đồ của người CGD ổn định cho người đang suy giảm miễn dịch phối hợp.
Viêm ruột, bệnh gan, bệnh phổi mạn, suy thận, suy dinh dưỡng và bệnh tự miễn làm tăng phức tạp điều trị. Viêm ruột có thể cần thuốc chống viêm nhưng bất kỳ tăng ức chế miễn dịch nào cũng phải cân nhắc nguy cơ nấm và vi khuẩn.
Chức năng gan ảnh hưởng thuốc kháng nấm; chức năng thận ảnh hưởng lựa chọn kháng khuẩn. Đánh giá ghép cần xem xét tổn thương cơ quan và kiểm soát nhiễm trùng trước thủ thuật.
Sau phẫu thuật, người CGD cần theo dõi sát sốt, đau tăng, đỏ vết mổ, dịch mủ, khó thở và chức năng cơ quan. Thuốc dự phòng và điều trị nhiễm trùng được phối hợp với ê-kíp ngoại khoa; cấy bệnh phẩm được lấy khi nghi nhiễm trùng.
Vết mổ có thể là cửa ngõ nhiễm khuẩn và quá trình viêm có thể kéo dài. Không tự tháo dẫn lưu, ngừng thuốc hoặc dùng corticosteroid giảm sưng. Tái khám đúng hẹn đặc biệt quan trọng sau can thiệp áp-xe và ghép.
Câu hỏi thường gặp về Bệnh u hạt mạn tính
CGD có thể nguy hiểm vì làm tăng nguy cơ viêm phổi nấm, áp-xe gan, nhiễm khuẩn huyết, viêm xương và tổn thương cơ quan do viêm kéo dài. Mức độ khác nhau theo kiểu gen, hoạt tính oxy hóa còn lại, tuổi chẩn đoán và tuân thủ thuốc dự phòng. Điều trị hiện đại đã cải thiện đáng kể tiên lượng, nhưng sốt hoặc triệu chứng mới vẫn cần được đánh giá sớm. Người bệnh không nên chờ bệnh tự hết vì nhiễm trùng sâu đôi khi tiến triển kín đáo. Khó thở, đau ngực, lơ mơ, đau bụng dữ dội hoặc tổn thương da lan nhanh là dấu hiệu cần cấp cứu.
Ghép tế bào gốc tạo máu từ người cho phù hợp là phương pháp đã được công nhận có khả năng chữa khỏi khiếm khuyết miễn dịch của CGD. Kết quả phụ thuộc tuổi, tình trạng nhiễm trùng, viêm, tổn thương cơ quan, độ phù hợp người cho và kinh nghiệm trung tâm. Điều trị dự phòng bằng kháng khuẩn, kháng nấm và đôi khi interferon gamma giúp kiểm soát bệnh nhưng không sửa được nguyên nhân di truyền. Liệu pháp gen đang phát triển nhưng vẫn chưa là lựa chọn chuẩn ở mọi nơi. Quyết định ghép cần thảo luận sớm, không tự suy luận chỉ từ một đợt bệnh nặng hay nhẹ.
CGD không lây qua hô hấp, tiếp xúc, ăn uống, máu hay quan hệ tình dục. Đây là bệnh di truyền do bất thường gen ảnh hưởng chức năng bạch cầu thực bào. Người bệnh có thể mắc vi khuẩn hoặc nấm từ môi trường và một số nhiễm trùng thông thường vẫn có khả năng lây như ở người khác, nhưng CGD không truyền sang người chăm sóc. Gia đình có thể có nhiều người mắc do kiểu di truyền liên kết X hoặc lặn trên nhiễm sắc thể thường. Tư vấn di truyền giúp phân biệt nguy cơ di truyền với lây nhiễm và xác định ai nên xét nghiệm.
Nếu chưa được ghép tế bào gốc thành công, phần lớn người CGD cần dự phòng kháng khuẩn và kháng nấm lâu dài, cùng theo dõi định kỳ. Mỗi đợt nhiễm trùng có thể cần điều trị riêng trong nhiều tuần hoặc lâu hơn. Sau ghép, thuốc dự phòng không được ngừng ngay mà giảm theo quá trình mọc ghép, phục hồi miễn dịch và hướng dẫn trung tâm. Không tự ngừng thuốc khi thấy khỏe, vì nhiễm trùng có thể tái phát trước khi xuất hiện triệu chứng rõ. Tác dụng phụ, tương tác hoặc khó tuân thủ nên được trao đổi để bác sĩ điều chỉnh an toàn.
Trong giai đoạn ổn định, người CGD có thể tập thể dục theo khả năng và chức năng phổi, xương, tim. Vận động đều giúp duy trì thể lực, cơ bắp và sức khỏe tinh thần. Cần tạm ngừng khi sốt, khó thở, đau ngực, viêm xương, đau bụng hoặc đang điều trị nhiễm trùng nặng, sau đó trở lại từ từ. Tránh hoạt động làm vườn, đảo đất ẩm, dọn lá mục, phân ủ hoặc khu vực nhiều nấm mốc vì nguy cơ hít bào tử nấm. Kế hoạch tập sau viêm phổi hoặc ghép nên được bác sĩ và chuyên gia phục hồi chức năng hướng dẫn.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

