Bosentan là thuốc kê đơn thuộc nhóm đối kháng thụ thể endothelin kép, tác động lên cả ETA và ETB. Hoạt chất này được dùng chủ yếu trong tăng áp động mạch phổi — PAH, WHO nhóm 1 — để cải thiện khả năng gắng sức và giảm nguy cơ bệnh diễn tiến xấu ở một số nhóm người bệnh; chỉ định cụ thể khác nhau theo cơ quan quản lý. Tại Liên minh châu Âu, bosentan còn được phê duyệt để giảm số loét đầu chi mới ở người lớn mắc xơ cứng bì hệ thống đang có bệnh loét đầu chi, nhưng không được chứng minh giúp làm lành các vết loét hiện hữu. Thuốc có nguy cơ gây độc gan, giữ nước, giảm hemoglobin và gây hại cho thai, vì vậy cần được bác sĩ chuyên khoa kê đơn, theo dõi men gan định kỳ và đánh giá tương tác thuốc. Nội dung dưới đây chỉ nhằm cung cấp thông tin y khoa, không thay thế chẩn đoán, kê đơn hoặc tư vấn của bác sĩ/dược sĩ.
Nội dung chính
- Bosentan là gì? Thuốc đối kháng cạnh tranh cả thụ thể endothelin ETA và ETB.
- Chỉ định chính: Điều trị một số trường hợp tăng áp động mạch phổi WHO nhóm 1.
- Chỉ định khác: Tại EU: giảm số loét đầu chi mới trong xơ cứng bì hệ thống đang có bệnh loét đầu chi.
- Dạng và đường dùng: Viên bao phim hoặc viên phân tán, dùng đường uống.
- Nguy cơ quan trọng: Độc tính trên gan, giữ nước/phù, giảm hemoglobin, độc tính đối với thai.
- Theo dõi chính: Men gan trước điều trị và hằng tháng; hemoglobin sau 1 tháng, 3 tháng và định kỳ tiếp theo.
- Lưu ý: Không tự mua, tự tăng giảm liều hoặc ngừng thuốc.
Hoạt chất Bosentan là gì?
Bosentan là thuốc đối kháng kép thụ thể endothelin, được dùng theo đơn trong điều trị một số dạng tăng áp động mạch phổi. Thuốc không phải là thuốc chữa khỏi PAH và không phù hợp với mọi dạng tăng áp phổi.
Bosentan
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Bosentan |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Bosentan |
| Tên IUPAC | 4-tert-butyl-N-[6-(2-hydroxyethoxy)-5-(2-methoxyphenoxy)-2-pyrimidin-2-ylpyrimidin-4-yl]benzenesulfonamide |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Bosentan monohydrat là dạng hydrat được sử dụng trong nhiều chế phẩm; hàm lượng trên nhãn thường được quy đổi tương đương bosentan khan. |
| Tên Latinh / tên dược điển | Bosentanum |
| Tên USAN | bosentan |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | 147536-97-8 |
|---|---|
| UNII | XUL93R30K2 |
| PubChem CID | 104865 |
| RxNorm CUI | 75207 |
| Công thức phân tử | C27H29N5O6S |
Dược động học của Bosentan
Bosentan được hấp thu qua đường uống, gắn mạnh với protein huyết tương, chuyển hóa chủ yếu tại gan và thải trừ chủ yếu qua mật. Thuốc có hiện tượng tự cảm ứng enzym chuyển hóa, làm nồng độ ở trạng thái dùng lặp lại thấp hơn so với sau liều đầu.
Giai đoạn I: Hấp thu
Nồng độ đỉnh trong huyết tương thường đạt sau khoảng 3–5 giờ. Viên phân tán có Cmax và AUC trung bình thấp hơn viên bao phim lần lượt khoảng 14% và 11% trong nghiên cứu sinh khả dụng tương đối.
| F · Sinh khả dụng | Sinh khả dụng tuyệt đối khoảng 50% ở người khỏe mạnh và không bị ảnh hưởng đáng kể bởi thức ăn. |
|---|
Giai đoạn II: Phân bố
Bosentan gắn trên 98% với protein huyết tương, chủ yếu là albumin. Thuốc không thâm nhập đáng kể vào hồng cầu; thể tích phân bố được báo cáo khoảng 18 lít.
Giai đoạn III: Chuyển hóa
Bosentan được chuyển hóa chủ yếu qua CYP2C9 và CYP3A; CYP2C19 có thể cũng tham gia. Thuốc tạo ba chất chuyển hóa, trong đó một chất còn hoạt tính dược lý và có thể đóng góp khoảng 10–20% tác dụng. Bosentan đồng thời cảm ứng CYP2C9 và CYP3A.
Giai đoạn IV: Thải trừ
Sau chuyển hóa tại gan, bosentan được thải trừ chủ yếu qua mật. Dưới 3% liều uống được tìm thấy trong nước tiểu.
| t½ · Thời gian bán thải | Thời gian bán thải cuối khoảng 5–5,4 giờ. |
|---|---|
| CL · Độ thanh thải toàn phần | Nhãn thuốc Hoa Kỳ ghi nhận độ thanh thải toàn phần sau một liều tiêm tĩnh mạch khoảng 4 lít/giờ ở người mắc PAH. SmPC châu Âu báo cáo 8,2 lít/giờ sau một liều tiêm tĩnh mạch 250 mg ở đối tượng nghiên cứu; khác biệt có thể liên quan quần thể và thiết kế nghiên cứu. |
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
- Mức phơi nhiễm ở người lớn mắc PAH có thể cao khoảng gấp đôi người lớn khỏe mạnh.
- Thức ăn không ảnh hưởng đáng kể đến sinh khả dụng.
- Tự cảm ứng enzym làm nồng độ khi dùng lặp lại giảm còn khoảng 50–65% so với sau liều đơn; trạng thái ổn định đạt trong khoảng 3–5 ngày.
- Suy gan mức độ vừa làm tăng đáng kể mức phơi nhiễm bosentan và chất chuyển hóa có hoạt tính.
- Suy thận nặng ít ảnh hưởng đến nồng độ bosentan, dù nồng độ các chất chuyển hóa có thể tăng.
- Dạng viên phân tán và viên bao phim không hoàn toàn tương đương về Cmax và AUC.
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Bosentan
Bosentan là thuốc đối kháng cạnh tranh, đặc hiệu đối với thụ thể endothelin ETA và ETB, có ái lực với ETA nhỉnh hơn ETB. Đây là thuốc đối kháng thụ thể endothelin không chọn lọc hoặc đối kháng kép.
Phần III: Cơ chế tác dụng
Endothelin-1 là chất trung gian nội sinh tác động lên thụ thể ETA và ETB tại nội mô và cơ trơn mạch. Bosentan cạnh tranh tại cả hai thụ thể này, làm giảm các tín hiệu do endothelin-1 điều khiển, trong đó có co mạch và biến đổi mạch máu. Ý nghĩa lâm sàng chính xác của việc phong bế đồng thời cả ETA và ETB chưa được xác định đầy đủ.
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Trong các thử nghiệm ở PAH, bosentan làm giảm sức cản mạch máu phổi, cải thiện một số chỉ số huyết động và giảm tỷ lệ diễn tiến lâm sàng xấu so với giả dược ở quần thể nghiên cứu. Mức đáp ứng khác nhau giữa từng người bệnh và thuốc không loại bỏ nguyên nhân nền của bệnh.
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Bosentan
Theo nhãn Hoa Kỳ:
- Điều trị PAH thuộc WHO nhóm 1 ở người lớn nhằm cải thiện khả năng gắng sức và giảm diễn tiến lâm sàng xấu.
- Trẻ từ 3 tuổi trở lên mắc PAH vô căn hoặc PAH liên quan tim bẩm sinh: cải thiện sức cản mạch máu phổi, được kỳ vọng hỗ trợ khả năng gắng sức.
Theo EMA:
- PAH, chủ yếu ở phân loại chức năng WHO độ III; một số cải thiện cũng được ghi nhận ở độ II.
- PAH vô căn hoặc có tính gia đình.
- PAH liên quan xơ cứng bì không có bệnh phổi kẽ đáng kể.
- PAH liên quan shunt tim bẩm sinh và sinh lý Eisenmenger.
- Giảm số loét đầu chi mới ở người lớn mắc xơ cứng bì hệ thống đang có bệnh loét đầu chi. Bosentan không được chứng minh giúp làm lành vết loét hiện hữu.
Chỉ định được phê duyệt tại Việt Nam phải được đối chiếu với tờ hướng dẫn sử dụng của từng thuốc đã được cấp phép.
Bosentan đã được nghiên cứu trong tăng áp phổi do huyết khối tắc mạch mạn tính không phẫu thuật được — CTEPH. Thử nghiệm BENEFiT ghi nhận cải thiện huyết động nhưng không cải thiện khả năng gắng sức tại thời điểm đánh giá. CTEPH không nằm trong các chỉ định PAH được nêu trong nhãn FDA và EMA tham chiếu ở bài này; việc sử dụng cho CTEPH phải được xem là ngoài chỉ định hoặc nghiên cứu tùy quốc gia và không nên thực hiện ngoài cơ sở chuyên khoa.
Các ứng dụng ngoài chỉ định khác.
Liều dùng và cách sử dụng
Thông tin dưới đây chỉ để tham khảo nhãn thuốc, không phải hướng dẫn tự dùng. Liều phải do bác sĩ chuyên khoa quyết định.
Theo nhãn Hoa Kỳ:
| Nhóm người bệnh | Liều 4 tuần đầu | Liều duy trì theo nhãn |
|---|---|---|
| Trên 12 tuổi, trên 40 kg | 62,5 mg, ngày 2 lần | 125 mg, ngày 2 lần |
| Trên 12 tuổi, dưới 40 kg | 62,5 mg, ngày 2 lần | 62,5 mg, ngày 2 lần |
| Từ 4 đến 8 kg | 16 mg, ngày 2 lần | 16 mg, ngày 2 lần |
| Trên 8 đến 16 kg | 32 mg, ngày 2 lần | 32 mg, ngày 2 lần |
| Trên 16 đến 24 kg | 48 mg, ngày 2 lần | 48 mg, ngày 2 lần |
| Trên 24 đến 40 kg | 64 mg, ngày 2 lần | 64 mg, ngày 2 lần |
Chỉ định nhi khoa của nhãn Hoa Kỳ áp dụng từ 3 tuổi trở lên. Liều trên 125 mg hai lần/ngày không cho thấy lợi ích bổ sung đủ bù cho nguy cơ độc gan cao hơn. Liều dùng có thể khác theo nhãn sản phẩm, dạng bào chế, cân nặng, tuổi, chức năng gan và thuốc đang dùng.
- Thường dùng hai lần mỗi ngày, buổi sáng và buổi tối.
- Có thể uống cùng hoặc không cùng thức ăn.
- Viên bao phim được nuốt với nước.
- Viên phân tán được phân tán trong một lượng nước tối thiểu ngay trước khi uống.
- Không tự bẻ viên bao phim hoặc thay thế giữa các dạng bào chế khi chưa được hướng dẫn.
- Không tự ngừng thuốc đột ngột. SmPC châu Âu khuyến nghị cân nhắc giảm liều từ từ trong 3–7 ngày và tăng cường theo dõi nếu cần ngừng điều trị, do nguy cơ bệnh diễn tiến xấu.
- Định lượng ALT, AST và thường kèm bilirubin trước điều trị, sau đó hằng tháng.
- Xác nhận không mang thai trước khi bắt đầu ở người có khả năng mang thai; xét nghiệm lại khi chậm kinh, nghi ngờ mang thai hoặc theo quy trình chuyên khoa.
- Kiểm tra hemoglobin sau 1 tháng, 3 tháng và mỗi 3 tháng sau đó.
- Theo dõi phù ngoại biên, tăng cân nhanh, khó thở tăng lên và dấu hiệu giữ nước.
- Theo dõi dấu hiệu tổn thương gan: buồn nôn, nôn, sốt, đau bụng, vàng da, mệt bất thường.
- Đánh giá đáp ứng PAH, khả năng gắng sức, triệu chứng, phân loại chức năng và các thuốc phối hợp.
Cảnh báo và lưu ý về Bosentan
Các chống chỉ định thay đổi một phần theo nhãn quốc gia.
Nhãn Hoa Kỳ nêu:
- Đang mang thai.
- Dùng đồng thời cyclosporine A.
- Dùng đồng thời glyburide — glibenclamide.
- Quá mẫn với bosentan hoặc thành phần của thuốc.
SmPC châu Âu còn nêu:
- Suy gan trung bình hoặc nặng — Child-Pugh B hoặc C.
- ALT hoặc AST nền trên 3 lần giới hạn trên của bình thường.
- Người có khả năng mang thai không sử dụng biện pháp tránh thai đáng tin cậy.
Cần kiểm tra tờ hướng dẫn sử dụng của sản phẩm được kê đơn tại Việt Nam.
Các tác dụng không mong muốn thường được báo cáo gồm:
- Phù hoặc giữ nước.
- Đau đầu.
- Tăng hoặc bất thường men gan.
- Giảm hemoglobin hoặc thiếu máu.
- Nhiễm trùng đường hô hấp.
- Đỏ bừng.
- Hạ huyết áp, chóng mặt hoặc ngất.
- Đánh trống ngực.
- Đau khớp.
- Nghẹt mũi.
Tần suất trong thử nghiệm không phản ánh chính xác nguy cơ của từng cá nhân và không nên dùng để tự đánh giá mức độ an toàn.
- Tổn thương gan nghiêm trọng, vàng da, viêm gan tự miễn hoặc suy gan.
- Giữ nước đáng kể, phù và mất bù suy tim.
- Phù phổi, đặc biệt cần nghĩ đến bệnh tắc tĩnh mạch phổi.
- Thiếu máu nặng, đôi khi cần truyền máu.
- Phản vệ, phù mạch hoặc phản ứng DRESS.
- Giảm tiểu cầu, giảm bạch cầu hoặc giảm bạch cầu trung tính.
- Gây hại cho thai.
- Giảm số lượng tinh trùng và khả năng ảnh hưởng đến khả năng sinh sản ở nam giới.
Người bệnh cần liên hệ cơ sở y tế ngay khi có vàng da, đau bụng nhiều, khó thở tăng nhanh, phù nhiều, tăng cân nhanh, ngất, sưng mặt/môi/lưỡi hoặc khó thở.
- Độc tính trên gan có thể xuất hiện sớm hoặc muộn và thường không có triệu chứng ban đầu.
- Không nên bắt đầu thuốc khi ALT hoặc AST trên 3 lần giới hạn bình thường theo nhãn tham chiếu.
- Men gan tăng kèm triệu chứng tổn thương gan hoặc bilirubin từ 2 lần giới hạn bình thường trở lên là tình huống cần ngừng thuốc theo hướng dẫn chuyên môn.
- Thận trọng ở người suy tim hoặc có nguy cơ giữ nước.
- Phù phổi trong quá trình điều trị cần đánh giá bệnh tắc tĩnh mạch phổi.
- Theo dõi thiếu máu và giảm hemoglobin.
- Tư vấn khả năng giảm số lượng tinh trùng ở nam giới.
- Không sử dụng trong thai kỳ; biện pháp tránh thai nội tiết đơn độc có thể không đủ hiệu quả.
- Không sử dụng cho các dạng tăng áp phổi khác khi chưa xác định chẩn đoán và chỉ định phù hợp.
Quá liều có thể gây đau đầu, buồn nôn, nôn, hạ huyết áp, chóng mặt, vã mồ hôi, nhìn mờ và tăng nhịp tim. Không có thuốc giải độc đặc hiệu được nêu trong nhãn tham chiếu; xử trí chủ yếu là điều trị hỗ trợ, theo dõi huyết áp, tuần hoàn và triệu chứng tại cơ sở y tế. Thẩm tách máu ít có khả năng loại bỏ bosentan hiệu quả do thuốc gắn protein huyết tương mạnh.
Khi nghi ngờ quá liều, cần liên hệ ngay cơ sở cấp cứu hoặc trung tâm chống độc; không tự gây nôn.
Bảo quản theo đúng nhãn của từng sản phẩm. Nhãn viên phân tán tại Hoa Kỳ quy định 20–25°C, cho phép dao động 15–30°C; phần viên đã chia cần được giữ trong vỉ đã mở và dùng trong thời hạn ghi trên nhãn. Nhãn Tracleer tại EU yêu cầu không bảo quản trên 25°C. Giữ thuốc ngoài tầm nhìn và tầm với của trẻ em.
Đối tượng đặc biệt
Theo nhãn Hoa Kỳ, bosentan được chỉ định cho trẻ từ 3 tuổi trở lên mắc PAH vô căn hoặc PAH liên quan tim bẩm sinh. Liều được xác định theo cân nặng và dạng viên phân tán phù hợp. Dữ liệu an toàn nhi khoa chủ yếu đến từ các nghiên cứu không đối chứng; việc điều trị phải do bác sĩ chuyên khoa nhi tim mạch hoặc tăng áp phổi quản lý.
Độ tuổi được cấp phép có thể khác nhau giữa từng quốc gia và sản phẩm.
Nhãn Hoa Kỳ cho biết số người từ 65 tuổi trở lên trong thử nghiệm chưa đủ để kết luận họ có đáp ứng khác người trẻ hay không. SmPC châu Âu không yêu cầu chỉnh liều chỉ dựa trên tuổi trên 65. Cần đánh giá chức năng gan, bệnh kèm, nguy cơ giữ nước và tương tác thuốc ở từng người.
Bosentan chống chỉ định trong thai kỳ do dữ liệu trên động vật cho thấy nguy cơ dị tật và tử vong thai. Phải loại trừ thai trước điều trị. Khi phát hiện mang thai trong quá trình dùng thuốc, người bệnh cần liên hệ bác sĩ ngay; nhãn Hoa Kỳ khuyến cáo ngừng bosentan càng sớm càng tốt dưới sự quản lý y tế.
Người có khả năng mang thai cần sử dụng biện pháp tránh thai hiệu quả trước, trong điều trị và ít nhất một tháng sau liều cuối. Thuốc tránh thai nội tiết không nên là biện pháp duy nhất do tương tác với bosentan.
Một báo cáo ca bệnh đã phát hiện bosentan trong sữa mẹ. Dữ liệu về ảnh hưởng đối với trẻ bú mẹ còn không đầy đủ; do nguy cơ phản ứng nghiêm trọng như giữ nước và độc tính trên gan, nhãn Hoa Kỳ khuyến cáo không cho con bú trong thời gian điều trị.
- Suy gan nhẹ — Child-Pugh A: dược động học không thay đổi đáng kể; nhãn tham chiếu không yêu cầu chỉnh liều chỉ vì suy gan nhẹ.
- Suy gan trung bình — Child-Pugh B: mức phơi nhiễm bosentan và chất chuyển hóa có hoạt tính tăng rõ rệt.
- Suy gan nặng — Child-Pugh C: chưa được đánh giá đầy đủ.
- Nhãn Hoa Kỳ khuyến cáo nhìn chung tránh dùng ở suy gan trung bình hoặc nặng.
- SmPC châu Âu chống chỉ định ở Child-Pugh B hoặc C.
- Không nên khởi trị khi men gan nền trên 3 lần giới hạn bình thường.
Ảnh hưởng của suy thận lên nồng độ bosentan được đánh giá là nhỏ. Ở người suy thận nặng, nồng độ bosentan gần như không thay đổi nhưng các chất chuyển hóa tăng khoảng hai lần; khác biệt này không được xem là có ý nghĩa lâm sàng trong nhãn tham chiếu. Thông thường không cần chỉnh liều chỉ vì suy thận, nhưng vẫn cần theo dõi toàn trạng và các bệnh kèm.
Chưa có nghiên cứu chuyên biệt đánh giá trực tiếp ảnh hưởng của bosentan lên khả năng lái xe. Thuốc có thể gây hạ huyết áp, chóng mặt, nhìn mờ hoặc ngất. Không lái xe hoặc vận hành máy móc nếu xuất hiện các triệu chứng này.
Tương tác thuốc của Bosentan
| Tương tác | Mức độ | Cơ chế / ảnh hưởng | Khuyến nghị / xử trí | Theo dõi | Bằng chứng / nguồn |
|---|---|---|---|---|---|
|
Ubrogepant
Bosentan có thể làm giảm phơi nhiễm ubrogepant do cảm ứng CYP3A4. | Mức 2: Tương tác cần thận trọng | Cơ chế: Bosentan được nhãn Canada liệt kê trong nhóm chất cảm ứng CYP3A4 yếu hoặc trung bình. Ảnh hưởng: Có thể giảm hiệu quả cắt cơn; mức giảm cụ thể cho cặp này chưa được định lượng. | Khuyến nghị: adjust_dose Xử trí: Dùng ubrogepant 100 mg; nếu cần, liều thứ hai 100 mg sau ít nhất 2 giờ, không vượt liều tối đa ghi nhãn. | Theo dõi đáp ứng giảm đau, tái phát đau đầu và tổng liều trong 24 giờ. | Bằng chứng: high Nguồn: DailyMed | UBRELVY (ubrogepant) Prescribing Information, revised 06/2025 | Sections 2.2, 4, 7.1–7.3, 12.3, 17 | https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/fda/fdaDrugXsl.cfm?setid=fd9f9458-fd96-4688-be3f-f77b3d1af6ab | Kiểm tra ngày 2026-08-02 |
Thắc mắc về hoạt chất Bosentan
Bosentan là thuốc đối kháng kép thụ thể endothelin ETA và ETB. Thuốc được dùng chủ yếu cho một số trường hợp tăng áp động mạch phổi WHO nhóm 1. Tại EU, bosentan còn được phê duyệt nhằm giảm số loét đầu chi mới ở người lớn mắc xơ cứng bì hệ thống đang có bệnh loét đầu chi.
Không. Bosentan không được xem là thuốc chữa khỏi PAH. Thuốc có thể cải thiện khả năng gắng sức, một số chỉ số huyết động và giảm diễn tiến lâm sàng xấu ở những quần thể phù hợp. Người bệnh vẫn cần được theo dõi lâu dài và có thể cần phối hợp các phương pháp điều trị khác.
Bosentan có thể làm tăng ALT và AST, đôi khi liên quan đến tổn thương gan nghiêm trọng. Tăng men gan có thể không gây triệu chứng ban đầu, vì vậy xét nghiệm trước điều trị và hằng tháng giúp phát hiện sớm để bác sĩ điều chỉnh hoặc ngừng thuốc khi cần.
Không. Bosentan chống chỉ định trong thai kỳ do có thể gây hại cho thai. Người có khả năng mang thai phải sử dụng biện pháp tránh thai hiệu quả; tránh thai nội tiết đơn độc có thể không đủ do bosentan làm giảm nồng độ hormone tránh thai.
Không nên tự ngừng. Ngừng đột ngột có thể làm tình trạng lâm sàng xấu đi ở một số người bệnh. Khi có tác dụng phụ hoặc muốn ngừng thuốc, cần liên hệ bác sĩ; việc giảm liều hoặc chuyển sang điều trị khác phải được thực hiện có kế hoạch và theo dõi.

