Bệnh van tim hậu thấp là tổn thương van mạn tính hình thành sau sốt thấp khớp, phản ứng miễn dịch có thể xảy ra sau nhiễm liên cầu nhóm A. Van hai lá bị ảnh hưởng thường nhất, với hẹp, hở hoặc phối hợp; van động mạch chủ và van ba lá cũng có thể tổn thương. Bệnh không lây trực tiếp, nhưng nhiễm liên cầu trong cộng đồng đông đúc làm nguy cơ sốt thấp tăng. Người bệnh có thể khó thở, mệt, hồi hộp, phù hoặc ho ra máu; nhiều trường hợp được phát hiện muộn khi đã rung nhĩ, tăng áp phổi hay suy tim. Siêu âm tim xác định hình thái hậu thấp, mức độ và tổn thương đa van. Điều trị gồm dự phòng tái phát thấp tim theo chỉ định, kiểm soát biến chứng và can thiệp sửa, nong hoặc thay van khi cần. Phòng bệnh bắt đầu từ nhận biết và điều trị nhiễm liên cầu đúng hướng dẫn.
Bệnh van tim hậu thấp là bệnh gì?
Bệnh van tim hậu thấp là tổn thương van tim mạn sau sốt thấp khớp, một biến chứng miễn dịch của nhiễm Streptococcus pyogenes nhóm A. Bệnh khác với viêm nội tâm mạc nhiễm trùng: trong hậu thấp, vi khuẩn thường không còn ở van; hệ miễn dịch đã gây viêm rồi để lại xơ hóa, dính mép và co rút. Van hai lá thường bị hẹp hoặc hở, van động mạch chủ có thể hở hay hẹp, và tổn thương nhiều van khá phổ biến. Một người có thể không nhớ từng bị sốt thấp, nên chẩn đoán dựa vào siêu âm, bệnh sử và bối cảnh dịch tễ. Tiêu chuẩn sàng lọc siêu âm và tiêu chuẩn xác nhận có mục đích khác nhau, không nên dùng để tự chẩn đoán.

| Tên bệnh | Bệnh van tim hậu thấp |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Rheumatic valvular heart disease |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Bệnh tim do thấp; bệnh tim hậu thấp; rheumatic heart disease; RHD |
| Mã ICD-10 | I05–I09 – Nhóm bệnh tim do thấp mạn; chọn mã I05–I08 theo van và kiểu hẹp/hở cụ thể |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Tim mạch; bệnh van tim mắc phải; hậu quả của sốt thấp khớp |
| Cơ quan ảnh hưởng | Chủ yếu van hai lá, sau đó van động mạch chủ và van ba lá; ảnh hưởng nhĩ, thất, phổi, gan và tuần hoàn hệ thống. |
| Tính chất bệnh | Bệnh không lây trực tiếp; là hậu quả mạn của phản ứng miễn dịch sau nhiễm liên cầu nhóm A, thường tiến triển và có thể tái tổn thương sau các đợt thấp tim. |
| Mức độ phổ biến | Vẫn là gánh nặng lớn ở nhiều nước thu nhập thấp và trung bình, đặc biệt ở trẻ em, thanh thiếu niên và người trưởng thành trẻ; dữ liệu hiện đại đại diện cho Việt Nam còn hạn chế. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng; vi khuẩn liên cầu gây viêm họng hoặc nhiễm da có thể lây, nhưng bệnh van hậu thấp là phản ứng miễn dịch và không truyền từ người sang người. |
Tổng quan chuyên môn về Bệnh van tim hậu thấp
Sau viêm họng do liên cầu nhóm A, hoặc có thể sau một số nhiễm trùng da nông do liên cầu, một số người xuất hiện phản ứng miễn dịch chéo gây sốt thấp. Các đợt viêm tái diễn làm lá van dày, dính mép, co rút dây chằng và biến dạng van. Van hai lá thường bị ảnh hưởng nhất, sau đó là van động mạch chủ; tổn thương có thể vừa hẹp vừa hở và tiến triển trong nhiều năm.
Bệnh được phân theo van tổn thương, kiểu hẹp–hở, số van, mức độ huyết động và giai đoạn lâm sàng. Hướng dẫn WHF 2023 còn phân giai đoạn siêu âm từ nguy cơ hoặc bệnh tiềm ẩn đến bệnh xác định và tiến triển, với tiêu chí sàng lọc và xác nhận riêng. Phân loại giúp quyết định dự phòng thứ phát, tần suất theo dõi và thời điểm can thiệp.
WHO xem bệnh tim hậu thấp là bệnh tim mắc phải thường gặp nhất ở người dưới 25 tuổi trên toàn cầu và gánh nặng tập trung ở các nước thu nhập thấp, trung bình và cộng đồng thiệt thòi. Bệnh liên quan nghèo đói, nhà ở đông đúc và khó tiếp cận chăm sóc. Việt Nam từng có gánh nặng đáng kể, nhưng dữ liệu quần thể cập nhật và đồng nhất còn hạn chế; không nên dùng số liệu toàn cầu để khẳng định tỷ lệ hiện tại trong nước.
Liên cầu có thể lây qua giọt bắn và tiếp xúc gần gây viêm họng; nhiễm da cũng được WHO xem xét trong phòng bệnh. Bệnh van hậu thấp không truyền trực tiếp. Sau nhiễm, phản ứng miễn dịch ở người nhạy cảm gây sốt thấp, viêm tim và sẹo van. Chuỗi này giải thích vì sao điều trị nhiễm liên cầu và ngăn tái phát có thể phòng bệnh.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Bệnh van tim hậu thấp
Nguyên nhân nền là một hoặc nhiều đợt sốt thấp sau nhiễm liên cầu nhóm A. Mối liên hệ chắc chắn nhất là với viêm họng; WHO 2024 cho biết nhiễm trùng da nông do liên cầu cũng có thể liên quan. Nguy cơ tăng khi nhiễm trùng không được nhận biết hoặc điều trị, người bệnh không được dự phòng thứ phát, sống đông đúc hoặc khó tiếp cận chăm sóc y tế.
Trẻ 5–15 tuổi, người sống đông đúc, thiếu tiếp cận y tế, từng sốt thấp khớp hoặc có thành viên gia đình mắc bệnh có nguy cơ cao hơn. Nguy cơ tiến triển tăng khi dự phòng thứ phát không đều, tổn thương nhiều van, hẹp hai lá, rung nhĩ và tăng áp phổi. Yếu tố xã hội cần được giải quyết song song điều trị cá nhân.
Trẻ em và thanh thiếu niên ở vùng lưu hành, người từng đau khớp di chuyển kèm sốt hoặc viêm tim, người có tiếng thổi và tiền sử viêm họng tái diễn, phụ nữ trẻ có khó thở trong thai kỳ và người đã được chẩn đoán thấp tim cần đánh giá. Người nhập cư từ vùng lưu hành cũng có thể biểu hiện bệnh nhiều năm sau.
Triệu chứng và dấu hiệu của Bệnh van tim hậu thấp
Bệnh có thể im lặng trong thời gian dài sau đợt thấp ban đầu. Triệu chứng phụ thuộc van: hẹp hai lá gây khó thở và rung nhĩ; hở van gây mệt và giãn buồng tim; tổn thương van phải gây phù và cổ trướng. Mang thai hoặc nhiễm trùng thường làm bệnh bộc lộ. Trẻ có thể giảm sức chơi hoặc chậm tăng trưởng.
- Khó thở khi gắng sức, khi nằm hoặc về đêm do áp lực phổi tăng.
- Mệt và giảm sức bền do cung lượng tim hạn chế.
- Hồi hộp, nhịp tim không đều khi nhĩ giãn và xuất hiện rung nhĩ.
- Phù chân, đầy bụng hoặc cổ trướng khi suy tim phải.
- Đau hoặc tức ngực và ho kéo dài.
- Ho ra máu có thể gặp ở hẹp van hai lá và tăng áp phổi.
- Đột quỵ hoặc tắc mạch do rung nhĩ và huyết khối nhĩ trái.
- Khàn tiếng do nhĩ trái giãn lớn.
- Vàng da và suy dinh dưỡng do sung huyết kéo dài.
- Đợt sốt thấp tái phát với sốt, đau khớp di chuyển, múa giật hoặc viêm tim.
Nên đặt lịch khám: khi từng sốt thấp khớp, có tiếng thổi, khó thở, hồi hộp hoặc phù. Cần khám trong ngày: nếu nhịp không đều mới xuất hiện, ho ra máu, sốt kéo dài, khó thở tăng hoặc thai phụ có triệu chứng. Cần tái khám sớm: khi bỏ lỡ dự phòng, chuẩn bị mang thai, siêu âm cho thấy bệnh tiến triển hoặc thuốc chống đông không được theo dõi đúng.
- Khó thở dữ dội, ho bọt hồng, tím tái hoặc không thể nằm cần gọi 115.
- Yếu liệt, méo miệng, nói khó hoặc mất thị lực đột ngột có thể là đột quỵ.
- Ngất, đau ngực nặng, tụt huyết áp hoặc nhịp tim rất nhanh cần cấp cứu.
- Sốt cao, rét run và tình trạng xấu nhanh ở người bệnh van cần loại trừ viêm nội tâm mạc.
- Không tự dùng kháng sinh, chống đông hoặc trì hoãn để thử mẹo dân gian.
Chẩn đoán Bệnh van tim hậu thấp
Bác sĩ khai thác tiền sử sốt thấp, viêm họng, đau khớp, dự phòng và triệu chứng van tim. Siêu âm đánh giá hình thái dày, dính, co rút và dòng hở hoặc hẹp ở từng van, áp dụng tiêu chí xác nhận phù hợp. Điện tâm đồ tìm rung nhĩ; xét nghiệm và hình ảnh đánh giá suy tim, tăng áp phổi, huyết khối và bệnh van phối hợp. Chẩn đoán sốt thấp cấp dùng tiêu chuẩn riêng.
Khám có thể nghe nhiều loại tiếng thổi do tổn thương đa van, nhịp rung nhĩ, tiếng mở van, ran phổi, tĩnh mạch cổ nổi, gan to và phù. Bác sĩ tìm dấu sốt thấp cấp như viêm khớp, ban vòng, nốt dưới da hoặc múa giật khi phù hợp. Khám không xác định đầy đủ mức độ nếu thiếu siêu âm.
Xét nghiệm kháng thể kháng streptolysin O hoặc anti-DNase B có thể hỗ trợ chứng minh nhiễm liên cầu gần đây trong sốt thấp cấp, nhưng không xác định bệnh van mạn đơn độc. Công thức máu, CRP, chức năng gan thận và đông máu đánh giá viêm, suy tim và điều trị. Cấy máu khi nghi viêm nội tâm mạc.
Siêu âm tim qua thành ngực là nền tảng; siêu âm qua thực quản tìm huyết khối, viêm nội tâm mạc và lập kế hoạch nong hoặc phẫu thuật. X-quang và điện tâm đồ đánh giá hậu quả. CT hoặc MRI dùng khi giải phẫu hoặc chức năng chưa rõ. Chương trình sàng lọc siêu âm chỉ nên triển khai theo hệ thống có đường dẫn xác nhận và chăm sóc.
Chẩn đoán bệnh hậu thấp xác định dựa trên tiêu chí hình thái và chức năng van được chuẩn hóa, với bộ tiêu chí WHF 2023 tách sàng lọc và xác nhận, đồng thời phân giai đoạn nguy cơ. Chẩn đoán sốt thấp cấp dựa trên tiêu chuẩn Jones điều chỉnh theo nguy cơ quần thể và bằng chứng nhiễm liên cầu. Không tự kết luận chỉ từ hở van nhẹ trên siêu âm.
Điều trị Bệnh van tim hậu thấp
Mục tiêu gồm ngăn đợt thấp tái phát, kiểm soát suy tim, rung nhĩ và huyết khối, theo dõi nhiều van và can thiệp đúng thời điểm. Dự phòng thứ phát là trụ cột ở người có chỉ định. Nong van hai lá, sửa hoặc thay van được lựa chọn theo giải phẫu và mức độ. Chăm sóc cần liên tục qua tuổi trưởng thành, thai kỳ và sau phẫu thuật.
Benzathine penicillin G hoặc phác đồ kháng sinh thay thế có thể được dùng dự phòng thứ phát theo hướng dẫn và đánh giá dị ứng, nhưng bài viết không cung cấp liều. Lợi tiểu, thuốc kiểm soát nhịp, điều trị suy tim và chống đông dùng theo biến chứng. Thuốc không làm sẹo van biến mất. Không tự tiêm penicillin, tự ngừng dự phòng hoặc dùng kháng sinh khi đau họng mà chưa được đánh giá.
Khi có hẹp van hai lá hậu thấp mức vừa–nặng kèm rung nhĩ, thuốc kháng vitamin K như warfarin thường được ưu tiên; không tự chuyển sang thuốc chống đông đường uống trực tiếp.
Nong van hai lá bằng bóng là can thiệp quan trọng khi hẹp hậu thấp có giải phẫu thuận lợi, không huyết khối nhĩ trái và không hở đáng kể. Nong các van khác ít phổ biến. Can thiệp qua ống thông cho van thoái hóa sau phẫu thuật có thể được cân nhắc. Mọi thủ thuật cần đánh giá tổn thương đa van và khả năng tiếp tục dự phòng.
Sửa hoặc thay van được thực hiện khi bệnh nặng không phù hợp nong, có hở đáng kể hoặc tổn thương nhiều van. Sửa van có thể khó bền khi mô hậu thấp co rút lan tỏa. Lựa chọn van cơ học hay sinh học phải tính tuổi trẻ, khả năng chống đông, thai kỳ và khả năng tiếp cận tái khám. Phẫu thuật không loại bỏ nhu cầu dự phòng thấp.
Hỗ trợ gồm giáo dục tuân thủ dự phòng, hệ thống nhắc lịch, cải thiện chăm sóc răng miệng, dinh dưỡng, vận động và tiếp cận y tế. Điều kiện nhà ở, giảm đông đúc và phát hiện viêm họng giúp phòng bệnh ở cộng đồng. Người bệnh cần được hỗ trợ chi phí và chuyển tuyến để tránh bỏ điều trị dài hạn.
Theo dõi từng van, nhịp tim, huyết khối, áp lực phổi, chức năng hai thất, thai kỳ và tuân thủ dự phòng. Lịch siêu âm tùy mức độ; người có rung nhĩ hoặc van cơ học cần theo dõi chống đông chặt. Sau can thiệp vẫn tiếp tục đánh giá thấp tái phát và bệnh van khác.
Bệnh van hậu thấp là mạn tính và thường cần theo dõi suốt đời. Dự phòng thứ phát kéo dài nhiều năm, thời hạn tùy tuổi, tiền sử viêm tim, bệnh van và nguy cơ phơi nhiễm. Thuốc suy tim hoặc chống đông có thể lâu dài. Van sửa hoặc thay vẫn cần theo dõi và có thể phải can thiệp lại.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng gồm hẹp hoặc hở đa van, suy tim, rung nhĩ, huyết khối nhĩ trái, đột quỵ, tăng áp phổi, ho ra máu, suy thất phải, viêm nội tâm mạc và biến chứng thai kỳ. Đợt thấp tái phát làm tổn thương nặng hơn. Sau phẫu thuật có nguy cơ chảy máu, huyết khối van và thoái hóa van.
Tiên lượng phụ thuộc mức tổn thương, khả năng duy trì dự phòng, phát hiện sớm và tiếp cận can thiệp. Bệnh nhẹ có thể ổn định; hẹp hai lá, tăng áp phổi, rung nhĩ và suy tim làm nguy cơ tăng. Nong hoặc phẫu thuật cải thiện huyết động nhưng không xóa nguyên nhân miễn dịch và bất bình đẳng tiếp cận chăm sóc.
Sốt thấp có thể tái phát sau nhiễm liên cầu mới và làm sẹo van nặng thêm, đặc biệt khi dự phòng không đầy đủ. Sau nong, van có thể tái hẹp; sau sửa, hở có thể trở lại; van sinh học thoái hóa. Tuân thủ dự phòng và tái khám giảm nguy cơ nhưng không bảo đảm không tái phát.
Phòng nguyên phát gồm cải thiện điều kiện sống và nhận biết, điều trị nhiễm liên cầu đúng hướng dẫn. Phòng thứ phát dùng kháng sinh kéo dài cho người đã sốt thấp hoặc bệnh tim hậu thấp theo chỉ định, kết hợp hệ thống hỗ trợ tuân thủ. Sàng lọc siêu âm chỉ có ích khi đi kèm xác nhận, dự phòng và theo dõi. Tiêm vaccine liên cầu vẫn là lĩnh vực nghiên cứu, chưa phải biện pháp thường quy.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Bệnh van tim hậu thấp
Ăn có lợi cho tim, giảm muối khi phù hoặc suy tim và bảo đảm dinh dưỡng cho trẻ, phụ nữ trẻ và người suy mòn. Người dùng kháng vitamin K duy trì lượng vitamin K ổn định. Không có thực phẩm chữa sẹo van. Khó tiếp cận thực phẩm lành mạnh cần được xem như yếu tố xã hội, không đổ lỗi cho người bệnh.
Bệnh nhẹ có thể vận động đều; mức giới hạn phụ thuộc van, áp lực phổi, nhịp và suy tim. Trẻ không nên bị cấm hoạt động tùy tiện nhưng cần đánh giá trước thể thao nặng. Thai phụ và người có hẹp hai lá nặng cần kế hoạch riêng. Dừng tập khi đau ngực, ngất hoặc khó thở khác thường.
Theo dõi lịch dự phòng, triệu chứng, cân nặng, phù, nhịp tim và khả năng vận động. Ghi lại lần tiêm hoặc uống thuốc, phản ứng và ngày hẹn. Báo bác sĩ khi bỏ liều, sốt, đau họng, nhịp không đều hoặc khó thở tăng. Không tự chẩn đoán tái phát thấp chỉ từ đau khớp.
- Không tự ngừng dự phòng thứ phát khi thấy khỏe.
- Không tự tiêm penicillin hoặc dùng kháng sinh còn thừa.
- Không bỏ qua viêm họng, sốt hoặc đau khớp di chuyển ở người từng thấp tim.
- Không trì hoãn tư vấn trước mang thai khi có hẹp van hoặc tăng áp phổi.
- Không dùng thuốc nam thay cho chống đông, điều trị suy tim hoặc can thiệp van.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Trẻ là nhóm trọng tâm của phòng bệnh. Sốt thấp có thể biểu hiện bằng viêm khớp di chuyển, viêm tim, múa giật hoặc dấu ít điển hình. Trẻ được chẩn đoán cần dự phòng, theo dõi tăng trưởng và siêu âm theo chuyên khoa. Việc đi học và vận động được điều chỉnh theo mức van, tránh kỳ thị và bỏ học không cần thiết.
Người cao tuổi có thể mang di chứng hậu thấp nhiều thập kỷ, thường kèm vôi hóa, rung nhĩ, bệnh thận và nhiều lần can thiệp. Cần phân biệt tổn thương hậu thấp với thoái hóa. Chống đông, phẫu thuật và phục hồi phải cân nhắc tình trạng dễ tổn thương (frailty), nguy cơ té ngã và khả năng tiếp cận theo dõi.
Bệnh hậu thấp là nguyên nhân quan trọng của biến chứng tim ở thai phụ tại vùng lưu hành. Hẹp hai lá đặc biệt nguy hiểm khi thể tích máu tăng. Phụ nữ cần đánh giá trước mang thai, tối ưu van và thuốc, lập kế hoạch theo dõi và sinh với Pregnancy Heart Team (nhóm tim mạch–sản khoa đa chuyên khoa). Không tự ngừng chống đông hoặc dự phòng.
Nguy cơ thai kỳ nên được phân tầng theo mWHO 2.0. Người thuộc nhóm mWHO II–III trở lên, hoặc có tổn thương van nặng, triệu chứng, suy thất, tăng áp phổi hay van cơ học, nên được Pregnancy Heart Team (nhóm tim mạch–sản khoa đa chuyên khoa) đánh giá từ trước thụ thai, theo dõi trong thai kỳ, lập kế hoạch sinh và chăm sóc sau sinh.
Cho con bú thường được khuyến khích khi tình trạng mẹ ổn định, nhưng thuốc chống đông, lợi tiểu, chống loạn nhịp và kháng sinh dự phòng phải được rà soát. Benzathine penicillin và nhiều thuốc có thể sử dụng trong bối cảnh phù hợp, song quyết định cá thể hóa. Không bỏ dự phòng vì lo ngại không được kiểm chứng.
Suy giảm miễn dịch không gây phản ứng thấp điển hình nhưng làm nguy cơ nhiễm khuẩn và viêm nội tâm mạc tăng. Biểu hiện sốt có thể mờ. Người bệnh van hậu thấp có sốt, rét run hoặc suy kiệt cần khám sớm và cấy máu trước kháng sinh khi phù hợp.
Rung nhĩ, suy tim, tăng áp phổi, thiếu máu, mang thai, bệnh thận và suy dinh dưỡng làm bệnh nặng hơn. Điều trị phải xét khả năng tuân thủ dự phòng và chống đông, điều kiện kinh tế và khoảng cách đến cơ sở y tế. Các yếu tố xã hội là phần của kế hoạch chăm sóc.
Sau nong hoặc phẫu thuật, người bệnh tiếp tục dự phòng thấp theo chỉ định, chống đông và theo dõi các van còn lại. Chăm sóc vết mổ, răng miệng và phục hồi vận động cần thiết. Sốt, khó thở, chảy máu, ngất hoặc dấu đột quỵ cần được đánh giá ngay.
Câu hỏi thường gặp về Bệnh van tim hậu thấp
Bệnh van tim hậu thấp không lây từ người sang người. Nhiễm liên cầu nhóm A gây viêm họng hoặc nhiễm da có thể lây trong cộng đồng, nhưng tổn thương van là hậu quả của phản ứng miễn dịch ở một số người sau nhiễm. Vì vậy, người sống cùng không “lây bệnh van”, song cần phòng lây nhiễm hô hấp, khám khi viêm họng và cải thiện điều kiện sống đông đúc.
Sẹo van đã hình thành thường không thể đảo ngược hoàn toàn bằng thuốc. Dự phòng thứ phát giúp ngăn đợt thấp tái phát và hạn chế tổn thương thêm; thuốc kiểm soát suy tim, nhịp và huyết khối. Nong, sửa hoặc thay van có thể cải thiện dòng máu khi bệnh nặng. Sau can thiệp, người bệnh vẫn cần theo dõi và tiếp tục dự phòng theo chỉ định vì nguy cơ tái thấp và tổn thương van khác còn tồn tại.
Thời gian dự phòng phụ thuộc tuổi, số năm từ đợt thấp cuối, có viêm tim hay bệnh van tồn tại và nguy cơ tiếp xúc liên cầu. Một số người cần nhiều năm hoặc lâu hơn. Bác sĩ chọn thuốc, đường dùng và thời hạn theo hướng dẫn và hoàn cảnh cá nhân. Không tự ngừng vì đã hết đau khớp hoặc sau phẫu thuật van; phẫu thuật không loại bỏ nguy cơ đợt thấp mới.
Có, đặc biệt khi hẹp van hai lá, tăng áp phổi, rung nhĩ hoặc suy tim. Thai kỳ làm tăng thể tích máu và nhịp tim, có thể gây phù phổi hoặc mất bù ở người trước đó ít triệu chứng. Đánh giá trước mang thai giúp quyết định có cần can thiệp van, điều chỉnh chống đông và lập kế hoạch sinh. Phụ nữ không nên tự ngừng thuốc hoặc trì hoãn khám khi khó thở tăng.
Phòng bệnh bắt đầu bằng cải thiện điều kiện sống, giảm đông đúc và tiếp cận chăm sóc khi trẻ đau họng hoặc nhiễm da nghi liên cầu. Người đã từng sốt thấp hoặc có bệnh tim hậu thấp cần dự phòng thứ phát đúng lịch để ngăn tái phát. Sàng lọc siêu âm chỉ có giá trị khi có hệ thống xác nhận và theo dõi. Không tự dùng kháng sinh cho mọi viêm họng vì cần chẩn đoán và lựa chọn phù hợp.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

