Benzylpenicilin, còn gọi là Penicilin G hoặc Benzylpenicillin, là kháng sinh beta-lactam nhóm penicillin nhạy cảm với beta-lactamase, chủ yếu dùng đường tiêm để điều trị các nhiễm khuẩn nặng do vi khuẩn còn nhạy cảm. Thuốc có tác dụng diệt khuẩn bằng cách ức chế tổng hợp thành tế bào vi khuẩn thông qua protein gắn penicillin. Benzylpenicilin không phù hợp để tự dùng vì cần chỉ định, đường tiêm, hiệu chỉnh liều, theo dõi dị ứng, chức năng thận, điện giải và đáp ứng vi sinh. Người có tiền sử phản vệ với penicillin không được dùng thuốc này, trừ khi có quy trình chuyên khoa phù hợp. Bài viết chỉ cung cấp thông tin y khoa tham khảo, không thay thế tư vấn của bác sĩ/dược sĩ và không khuyến khích tự mua hoặc tự sử dụng kháng sinh. (Medicines.org.uk)
Nội dung chính
- Benzylpenicilin là kháng sinh penicillin dùng cho nhiễm khuẩn do vi khuẩn nhạy cảm.
- Bối cảnh dùng phụ thuộc loại nhiễm khuẩn, mức độ nặng và kết quả vi sinh khi có.
- Cần dùng đúng chỉ định để hạn chế kháng kháng sinh và biến cố dị ứng.
- Có thể gây phát ban, tiêu chảy, sốc phản vệ hoặc rối loạn điện giải tùy chế phẩm.
- Báo bác sĩ về dị ứng beta-lactam, bệnh thận, thuốc đang dùng và thai kỳ.
Hoạt chất Benzylpenicilin là gì?
Benzylpenicilin là kháng sinh beta-lactam dạng tiêm, còn gọi Penicilin G, dùng điều trị một số nhiễm khuẩn do vi khuẩn nhạy cảm. Thuốc không điều trị nhiễm virus như cảm lạnh hoặc cúm. (DailyMed)
Benzylpenicilin
INN Benzylpenicillin
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Benzylpenicilin |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Benzylpenicillin |
| Tên IUPAC | (2S,5R,6R)-3,3-dimethyl-7-oxo-6-(2-phenylacetamido)-4-thia-1-azabicyclo[3.2.0]heptane-2-carboxylic acid |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Penicilin G, Penicillin G, benzylpenicillin sodium, penicillin G potassium. Cần phân biệt với các dạng depot như benzathine benzylpenicillin hoặc procaine benzylpenicillin vì dược động học, đường dùng và chỉ định có thể khác nhau. |
| Tên Latinh / tên dược điển | benzylpenicillinum |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | 61-33-6 |
|---|---|
| UNII | Q42T66VG0C |
| PubChem CID | 5904 |
| RxNorm CUI | 7980 |
| Công thức phân tử | C16H18N2O4S |
Dược động học của Benzylpenicilin
Benzylpenicilin không bền trong acid nên dùng đường tiêm. Sau tiêm bắp, muối kiềm của benzylpenicillin được hấp thu nhanh và gần như hoàn toàn; thuốc phân bố vào nhiều mô, gắn protein huyết tương khoảng 55%, thải trừ chủ yếu qua thận và có thời gian bán thải ngắn ở người có chức năng thận bình thường. (Medicines.org.uk)
Giai đoạn I: Hấp thu
Sau tiêm bắp 6000 mg benzylpenicillin, SmPC ghi nồng độ đỉnh huyết tương khoảng 0,09–0,12 mg/mL đạt sau 15–30 phút; sau truyền ngắn 30 phút, nồng độ đỉnh có thể đạt khoảng 0,3 mg/mL. Hấp thu từ depot tiêm bắp có thể chậm hơn ở người bệnh đái tháo đường. (Medicines.org.uk)
| F · Sinh khả dụng | Dữ liệu sinh khả dụng tuyệt đối theo đường tiêm. SmPC ghi các muối kiềm của benzylpenicillin được hấp thu nhanh và hoàn toàn sau tiêm bắp. (Medicines.org.uk) |
|---|
Giai đoạn II: Phân bố
Benzylpenicilin phân bố vào nhiều mô; khi dùng liều cao có thể đạt nồng độ điều trị ở các mô khó thấm như van tim, xương, dịch não tủy hoặc ổ mủ màng phổi. Thuốc qua nhau thai, nồng độ trong tuần hoàn thai khoảng 10–30% nồng độ huyết tương mẹ; bài tiết vào sữa mẹ thấp. Thể tích phân bố khoảng 0,3–0,4 L/kg ở người lớn và khoảng 0,75 L/kg ở trẻ em; gắn protein huyết tương khoảng 55%. (Medicines.org.uk)
Giai đoạn III: Chuyển hóa
Benzylpenicilin được thải trừ phần lớn dưới dạng không đổi; thông tin chi tiết về chuyển hóa ngoài thận. (Medicines.org.uk)
Giai đoạn IV: Thải trừ
Thải trừ chủ yếu qua thận; SmPC ghi khoảng 50–80% thải dưới dạng không đổi qua thận, với thải trừ qua thận chiếm 85–95%, và một phần nhỏ qua mật ở dạng còn hoạt tính khoảng 5%. DailyMed cũng mô tả thanh thải thận nhanh nhờ lọc cầu thận và bài tiết ống thận chủ động. (Medicines.org.uk)
| t½ · Thời gian bán thải | SmPC ghi thời gian bán thải huyết tương khoảng 30 phút ở người lớn có thận khỏe; DailyMed ghi beta-phase serum half-life trung bình khoảng 42 phút ở bệnh nhân có chức năng thận bình thường. Thời gian bán thải kéo dài khi suy thận, trẻ sơ sinh/sinh non và người cao tuổi. (Medicines.org.uk) |
|---|---|
| CL · Độ thanh thải toàn phần | Thanh thải chủ yếu qua thận; probenecid ức chế bài tiết ống thận, làm kéo dài thải trừ và tăng nồng độ penicillin G trong huyết thanh. Giá trị độ thanh thải định lượng chuẩn. (DailyMed) |
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
Các yếu tố quan trọng gồm chức năng thận, tuổi, tình trạng sinh non/sơ sinh, suy gan kèm suy thận, dùng probenecid hoặc thuốc cạnh tranh bài tiết ống thận, đường tiêm và bệnh đái tháo đường. DailyMed ghi thời gian bán thải có thể kéo dài rõ ở người vô niệu và cần giảm liều ở suy thận nặng, đặc biệt khi kèm bệnh gan. (DailyMed)
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Benzylpenicilin
Trong ATC, benzylpenicillin thuộc nhóm J01C — beta-lactam antibacterials, penicillins; phân nhóm J01CE — beta-lactamase sensitive penicillins; mã J01CE01. (FHI ATC DDD)
Phần III: Cơ chế tác dụng
Benzylpenicilin ức chế tổng hợp thành tế bào vi khuẩn trong pha phát triển bằng cách gắn và ức chế các penicillin-binding proteins, bao gồm transpeptidase; hậu quả là tác dụng diệt khuẩn. (Medicines.org.uk)
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Hiệu quả của benzylpenicilin phụ thuộc chủ yếu vào thời gian nồng độ thuốc duy trì trên MIC của vi khuẩn gây bệnh. Thuốc không có tác dụng với nhiều vi khuẩn sinh beta-lactamase/penicillinase, và đề kháng có thể liên quan beta-lactamase, thay đổi PBP, giảm thấm qua màng ngoài ở vi khuẩn Gram âm hoặc bơm tống thuốc. (Medicines.org.uk)
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Benzylpenicilin
Benzylpenicilin được dùng trong điều trị nhiễm khuẩn do tác nhân nhạy cảm, bao gồm nhiễm khuẩn da và vết thương, bạch hầu phối hợp kháng độc tố, viêm phổi cộng đồng, empyema, viêm quầng, viêm nội tâm mạc nhiễm khuẩn, viêm phúc mạc, viêm màng não, áp-xe não, viêm xương tủy, bệnh than, uốn ván phối hợp điều trị đặc hiệu, hoại thư sinh hơi, listeriosis, pasteurellosis, rat-bite fever, fusospirochaetosis, actinomycosis và một số biến chứng lậu/giang mai khi tác nhân còn nhạy cảm. Cần dựa vào kháng sinh đồ, hướng dẫn điều trị và tờ hướng dẫn sử dụng của sản phẩm cụ thể. (Medicines.org.uk)
NICE khuyến cáo trong trường hợp nghi ngờ mạnh viêm màng não do vi khuẩn hoặc bệnh não mô cầu và có khả năng chậm chuyển viện, có thể dùng ceftriaxone hoặc benzylpenicillin đường tĩnh mạch/tiêm bắp ngoài bệnh viện, nhưng không được làm chậm chuyển viện. Đây là bối cảnh cấp cứu theo hướng dẫn chuyên môn, không phải khuyến cáo tự dùng. (NICE)
Liều dùng và cách sử dụng
Liều Benzylpenicilin phụ thuộc loại nhiễm khuẩn, mức độ nặng, vi khuẩn gây bệnh, MIC/kháng sinh đồ, tuổi, cân nặng, chức năng thận, chức năng gan và dạng muối. Ví dụ, DailyMed ghi penicillin G potassium có thể dùng 12–24 triệu đơn vị/ngày chia mỗi 4–6 giờ cho nhiễm khuẩn nặng do Streptococcus nhạy cảm như nhiễm khuẩn huyết, viêm phổi, viêm nội tâm mạc hoặc viêm màng não; neurosyphilis có thể dùng 12–24 triệu đơn vị/ngày trong 10–14 ngày. Đây chỉ là thông tin tham khảo từ nhãn thuốc, không dùng để tự tính liều. (DailyMed)
Thuốc được dùng đường tiêm bắp hoặc tĩnh mạch/truyền tĩnh mạch bởi nhân viên y tế. Khi tiêm bắp cần tránh tiêm vào hoặc gần dây thần kinh, mạch máu lớn; khi dùng tĩnh mạch cần lưu ý nguy cơ viêm tĩnh mạch huyết khối. SmPC cảnh báo truyền quá nhanh có thể gây co giật và rối loạn điện giải, đặc biệt khi dùng liều cao. (DailyMed)
Cần theo dõi đáp ứng lâm sàng, kết quả cấy/kháng sinh đồ, dấu hiệu dị ứng, tiêu chảy do C. difficile, chức năng thận, gan, huyết học, điện giải và tình trạng tim mạch khi điều trị kéo dài hoặc dùng liều cao đường tĩnh mạch. DailyMed khuyến cáo đánh giá định kỳ các hệ cơ quan trong điều trị kéo dài với liều cao penicillin G tĩnh mạch. (DailyMed)
Cảnh báo và lưu ý về Benzylpenicilin
Chống chỉ định ở người có tiền sử phản ứng quá mẫn/phản vệ với bất kỳ penicillin nào. SmPC cũng chống chỉ định khi có tiền sử phản ứng quá mẫn tức thì nặng, như phản vệ, với beta-lactam khác như cephalosporin, carbapenem hoặc monobactam. (DailyMed)
Tác dụng không mong muốn có thể gồm mày đay, ngứa, phát ban, sốt, đau khớp, phản ứng phản vệ/phản vệ dạng phản vệ, bệnh huyết thanh, phù mạch, phản ứng Jarisch-Herxheimer trong nhiễm xoắn khuẩn, buồn nôn, nôn, viêm miệng, viêm lưỡi, tiêu chảy, viêm đại tràng giả mạc/C. difficile, bất thường huyết học, viêm gan/ứ mật, viêm thận kẽ hoặc phản ứng tại vị trí tiêm. (DailyMed)
Cần cấp cứu nếu có dấu hiệu phản vệ như khó thở, khò khè, phù mặt/môi/lưỡi/họng, tụt huyết áp, choáng hoặc ngất. Các phản ứng da nghiêm trọng như Stevens-Johnson syndrome, toxic epidermal necrolysis, DRESS và AGEP đã được báo cáo với beta-lactam, bao gồm penicillin. Dùng liều rất cao, nhất là ở người suy thận, có thể gây lú lẫn, ảo giác, co giật, hôn mê, bệnh não và tăng kali máu. (DailyMed)
Thận trọng ở người có cơ địa dị ứng, hen phế quản, tiền sử dị ứng beta-lactam không nặng, suy thận, bệnh gan kèm suy thận, rối loạn điện giải, bệnh tim nặng, động kinh, phù não, viêm màng não, tăng bạch cầu đơn nhân nhiễm khuẩn, bệnh nấm da và người dùng thuốc chống đông. Penicillin G potassium liều cao đường tĩnh mạch cần truyền chậm do nguy cơ rối loạn điện giải từ kali; mỗi 1 triệu đơn vị chứa 1,68 mEq kali và 0,3 mEq natri. (Medicines.org.uk)
Quá liều hoặc dùng liều rất cao có thể gây tăng kích thích thần kinh cơ, co giật, lú lẫn, bệnh não và tăng kali máu, đặc biệt ở người suy thận nặng. Xử trí gồm ngừng thuốc, theo dõi lâm sàng và điều trị triệu chứng/hỗ trợ; benzylpenicilin có thể được thẩm tách máu, nhưng mức độ hiệu quả tùy trường hợp. (DailyMed)
Bảo quản theo nhãn sản phẩm cụ thể. SmPC benzylpenicillin sodium ghi lọ chưa mở không bảo quản trên 25°C; dung dịch sau pha nên dùng ngay từ góc độ vi sinh, và thời gian bảo quản sau pha phụ thuộc nồng độ/nhiệt độ. (Medicines.org.uk)
Đối tượng đặc biệt
Liều trẻ em phải tính theo cân nặng, tuổi thai/tuổi sau sinh, mức độ nhiễm khuẩn và chức năng thận. Ở trẻ sơ sinh, chức năng thận chưa hoàn thiện có thể làm chậm thải trừ penicillin, nên cần giảm liều hoặc giãn khoảng cách dùng và theo dõi chặt chẽ. (DailyMed)
Người cao tuổi có thể giảm chức năng thận, gan hoặc tim và dùng nhiều thuốc phối hợp; cần chọn liều thận trọng và theo dõi chức năng thận. SmPC nêu quá trình thải trừ có thể chậm theo tuổi và liều cần điều chỉnh theo chức năng thận từng trường hợp. (DailyMed)
Benzylpenicilin qua nhau thai. SmPC nêu thuốc có thể dùng trong thai kỳ nếu có chỉ định phù hợp sau khi cân nhắc lợi ích-nguy cơ; DailyMed ghi kinh nghiệm ở người với penicillin chưa cho thấy bằng chứng tích cực về tác dụng bất lợi trên thai, nhưng chưa có nghiên cứu đầy đủ và kiểm soát tốt để loại trừ hoàn toàn nguy cơ. Phụ nữ có thai không được tự dùng thuốc. (Medicines.org.uk)
Penicillin bài tiết vào sữa mẹ với lượng nhỏ. Cần thận trọng vì có thể gây mẫn cảm hoặc ảnh hưởng hệ vi khuẩn đường ruột của trẻ bú mẹ; quyết định dùng thuốc khi cho con bú cần theo chỉ định bác sĩ. (Medicines.org.uk)
SmPC ghi không cần giảm liều khi suy gan nếu chức năng thận không suy; tuy nhiên DailyMed cho biết suy gan kèm suy thận có thể làm thay đổi thải trừ và cần điều chỉnh thêm. (Medicines.org.uk)
SmPC ghi nhìn chung benzylpenicillin không ảnh hưởng đến khả năng tập trung và phản ứng, nhưng các tác dụng không mong muốn nghiêm trọng như sốc phản vệ hoặc phản ứng dạng phản vệ có thể ảnh hưởng đến khả năng lái xe/vận hành máy móc. (Medicines.org.uk)
Tương tác thuốc của Benzylpenicilin
Probenecid ức chế bài tiết ống thận, làm tăng nồng độ và kéo dài thải trừ benzylpenicilin. Kháng sinh kìm khuẩn như chloramphenicol, erythromycin, sulfonamide hoặc tetracycline có thể đối kháng tác dụng diệt khuẩn của penicillin trong thử nghiệm in vitro, nên thường tránh phối hợp nếu không có chỉ định. Methotrexate có thể tăng độc tính do giảm thải trừ khi dùng cùng penicillin; warfarin/acenocoumarol cần theo dõi đông máu nếu phối hợp. (DailyMed)
Thắc mắc về hoạt chất Benzylpenicilin
Có. Benzylpenicilin còn được gọi là Penicilin G hoặc Benzylpenicillin. Đây là kháng sinh beta-lactam nhóm penicillin, chủ yếu dùng đường tiêm vì không bền trong acid dạ dày. (Medicines.org.uk)
Thuốc được dùng cho một số nhiễm khuẩn do vi khuẩn nhạy cảm, bao gồm viêm phổi, viêm màng não, viêm nội tâm mạc, nhiễm khuẩn da/vết thương, bệnh than, bạch hầu phối hợp kháng độc tố, uốn ván phối hợp điều trị đặc hiệu, listeriosis, actinomycosis và một số nhiễm khuẩn đặc hiệu khác. Bác sĩ cần xác định chỉ định dựa trên bệnh cảnh và độ nhạy của vi khuẩn. (Medicines.org.uk)
Người có tiền sử phản vệ hoặc quá mẫn nặng với penicillin không được dùng Benzylpenicilin, trừ tình huống chuyên khoa đặc biệt có đánh giá và xử trí phù hợp. Phản vệ với penicillin có thể nghiêm trọng hoặc gây tử vong, nên cần khai báo đầy đủ tiền sử dị ứng trước khi dùng. (DailyMed)
Không dùng đường uống trong các chế phẩm thông thường vì Benzylpenicilin không bền trong acid; thuốc được dùng đường tiêm bắp hoặc tiêm/truyền tĩnh mạch. (Medicines.org.uk)
Không nên. Benzylpenicilin là kháng sinh dạng tiêm, có nguy cơ phản vệ, co giật, rối loạn điện giải, tương tác thuốc và cần điều chỉnh liều theo chức năng thận. Thuốc chỉ nên dùng khi có chỉ định và theo dõi bởi nhân viên y tế. (DailyMed)

