Acetazolamide là hoạt chất ức chế enzym carbonic anhydrase, được dùng theo chỉ định trong một số tình trạng như glaucoma, phù do suy tim sung huyết hoặc do thuốc, một số thể động kinh và phòng/giảm triệu chứng say độ cao tùy tờ hướng dẫn sử dụng từng sản phẩm. Thuốc làm tăng thải bicarbonate, natri, nước và kali qua thận, đồng thời giảm tiết thủy dịch trong mắt nên có thể làm giảm nhãn áp. Vì có thể gây toan chuyển hóa, rối loạn điện giải, phản ứng kiểu sulfonamide, ảnh hưởng thận/gan và tương tác thuốc, Acetazolamide cần được dùng dưới giám sát y tế. Người bệnh không nên tự ý dùng, tăng liều, phối hợp với thuốc khác hoặc ngừng thuốc khi chưa hỏi bác sĩ/dược sĩ.
Nội dung chính
- Trả lời nhanh: Acetazolamide là thuốc ức chế carbonic anhydrase. Thuốc được dùng hỗ trợ trong glaucoma, phù, một số thể động kinh và phòng/giảm triệu chứng say độ cao theo nhãn DailyMed; SmPC Anh của viên 250 mg nêu các chỉ định glaucoma, giữ dịch bất thường và động kinh.
- Hoạt chất: Acetazolamide
- Nhóm: Thuốc ức chế carbonic anhydrase
- Mã ATC: S01EC01
- Dạng dùng phổ biến: Viên nén 250 mg; viên nang giải phóng kéo dài 500 mg; bột pha tiêm tĩnh mạch 500 mg tùy thị trường
- Đường dùng phổ biến: Đường uống; đường tiêm tĩnh mạch trong một số sản phẩm
- Chỉ định thường gặp: Glaucoma, phù do suy tim sung huyết hoặc do thuốc, một số thể động kinh, say độ cao cấp tùy nhãn thuốc
- Nguy cơ chính: Toan chuyển hóa, hạ natri/hạ kali, dị cảm, rối loạn tiêu hóa, buồn ngủ, sỏi thận, phản ứng da nặng, rối loạn huyết học
- Cần theo dõi: Điện giải, công thức máu/tiểu cầu, triệu chứng dị ứng da-niêm mạc, chức năng thận/gan khi có nguy cơ
- Không tự ý dùng: Cần hỏi bác sĩ/dược sĩ, nhất là khi có bệnh gan, thận, phổi, đái tháo đường, tiền sử sỏi thận, dị ứng sulfonamide hoặc đang dùng aspirin liều cao
Hoạt chất Acetazolamide là gì?
Acetazolamide là một dược chất sulfonamid dị vòng có tác dụng ức chế enzym carbonic anhydrase. Hồ sơ này chuẩn hóa đúng thực thể hóa học acetazolamide trung hòa, có công thức C4H6N4O3S2; không đồng nhất với acetazolamide sodium, là muối natri có định danh và công thức riêng, cũng không đại diện cho bất kỳ viên nén, chế phẩm tiêm hay nhãn hàng cụ thể nào. Về dược lý, acetazolamide làm giảm hoạt tính carbonic anhydrase và qua đó làm thay đổi cân bằng carbon dioxide–bicarbonat ở các mô có enzym này. Đặc tính đó là cơ sở cho các tác dụng tại mắt, thận và một số mô khác. Các định danh CAS, RxNorm, UNII và PubChem trong record này đều được chọn cho chính acetazolamide, không lấy từ muối natri hoặc thành phẩm.
Acetazolamide
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Acetazolamide |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Acetazolamide |
| Tên IUPAC | N-(5-sulfamoyl-1,3,4-thiadiazol-2-yl)acetamide |
| Tên hóa học khác | Acetamide, N-[5-(aminosulfonyl)-1,3,4-thiadiazol-2-yl]- | 2-Acetylamino-1,3,4-thiadiazole-5-sulfonamide |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | N-(5-sulfamoyl-1,3,4-thiadiazol-2-yl)acetamide |
| Tên viết tắt | ACZ |
| Tên Latinh / tên dược điển | Acetazolamidum |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | 59-66-5 |
|---|---|
| UNII | O3FX965V0I |
| PubChem CID | 1986 |
| RxNorm CUI | 167 |
| Công thức phân tử | C4H6N4O3S2 |
| Khối lượng phân tử | 222,25 g/mol |
Tính chất vật lý
Đặc tính quan sát và các thông số vật lý
| Ngoại quan | Bột kết tinh màu trắng đến trắng hơi vàng, không mùi; mô tả áp dụng cho acetazolamide dược chất. |
|---|---|
| Điểm / khoảng nóng chảy | Khoảng 258–259 °C, có hiện tượng phân hủy/thoát khí theo dữ liệu tổng hợp của PubChem; một số nguồn thứ cấp trong PubChem ghi giá trị xấp xỉ 260,5 °C. |
Tính chất lý – hóa
Các thông số lý–hóa có ý nghĩa dược học
| Độ tan / tính tan | Rất ít tan trong nước và ít tan trong ethanol theo nhãn DailyMed; độ tan phụ thuộc trạng thái ion hóa của nhóm sulfonamid và điều kiện môi trường. |
|---|---|
| pKa | Khoảng 7,2 và 8,7 trong nước; nghiên cứu neutron/protonation của phức acetazolamide–human carbonic anhydrase II cho thấy trạng thái ion hóa của nhóm sulfonamid liên quan trực tiếp đến kiểu gắn với Zn2+. |
Dược động học của Acetazolamide
Dược động học đường uống của acetazolamide đã được mô tả trong các nghiên cứu người khỏe mạnh, bệnh nhân tăng nhãn áp và một số quần thể đặc biệt. Sau liều uống 250 mg ở người khỏe mạnh, nồng độ huyết tương đạt đỉnh khoảng 10–18 µg/mL trong 1–3 giờ; nồng độ trong hồng cầu đạt đỉnh muộn hơn. Mô hình PK ở bệnh nhân tăng nhãn áp phù hợp mô hình một ngăn với hấp thu bậc nhất, với ka khoảng 0,821 giờ⁻¹, tlag khoảng 0,497 giờ và V/F khoảng 0,231 L/kg. Acetazolamide phân bố đáng kể vào hồng cầu và gắn protein huyết tương; thay đổi độ cao có thể làm biến đổi phân bố, gắn protein và CL/F. Dược chất được thải trừ chủ yếu dưới dạng không đổi qua nước tiểu. Suy thận làm giảm thải trừ; một ca bệnh thẩm phân phúc mạc ghi nhận t½ 28,5 giờ và chỉ 6,8% liều được loại qua CAPD. Các thông số trên chủ yếu đến từ nghiên cứu đường uống của acetazolamide trung hòa; dữ liệu tiêm dùng muối acetazolamide sodium không được trộn vào profile định lượng này.
Giai đoạn I: Hấp thu
Sau uống, acetazolamide được hấp thu với nồng độ huyết tương đạt đỉnh khoảng 1–3 giờ trong nghiên cứu 250 mg ở người khỏe mạnh. Ở mô hình quần thể bệnh nhân tăng nhãn áp, hấp thu được mô tả bởi quá trình bậc nhất với ka 0,821 giờ⁻¹ và thời gian trễ 0,497 giờ.
| F · Sinh khả dụng | Hấp thu toàn thân sau đường uống được chứng minh bằng nồng độ huyết tương và hồng cầu đo được; chưa xác minh được sinh khả dụng tuyệt đối bằng nghiên cứu đối chiếu đường tĩnh mạch của cùng exact entity. |
|---|---|
| Tmax · Thời gian đạt nồng độ đỉnh | Khoảng 1–3 giờ sau liều uống 250 mg ở 5 người tình nguyện khỏe mạnh; ở ca bệnh ESRD/CAPD, Cmax xuất hiện lúc 6,5 giờ. |
| Cmax · Nồng độ đỉnh | Khoảng 10–18 µg/mL sau liều uống đơn 250 mg ở 5 người tình nguyện khỏe mạnh; ca ESRD/CAPD đạt 27 µg/mL sau 250 mg. |
| Ka · Hằng số hấp thu | 0,821 giờ⁻¹ trong mô hình một ngăn ở bệnh nhân tăng nhãn áp dùng acetazolamide đường uống. |
| Tlag · Thời gian trễ hấp thu | 0,497 giờ trong mô hình PK ở bệnh nhân tăng nhãn áp dùng acetazolamide đường uống. |
Giai đoạn II: Phân bố
Acetazolamide phân bố giữa huyết tương và hồng cầu; đỉnh nồng độ trong hồng cầu xuất hiện muộn hơn đỉnh huyết tương. Các nghiên cứu độ cao cho thấy thay đổi phân bố biểu kiến, gắn protein và hấp thu vào hồng cầu tùy điều kiện sinh lý.
Các thông số phân bố
| Vd / Vss · Thể tích phân bố | V/F khoảng 0,231 L/kg trong mô hình PK quần thể ở bệnh nhân tăng nhãn áp. |
|---|---|
| Gắn protein huyết tương | Có gắn protein huyết tương; nghiên cứu độ cao ghi nhận mức gắn giảm trong phơi nhiễm cấp ở 4.360 m, nhưng record này không lưu một tỷ lệ phần trăm canonical do chưa có nguồn định lượng phù hợp cùng bối cảnh. |
| Phân bố tại mô và dịch cơ thể | Phân bố đáng kể vào hồng cầu; đỉnh hồng cầu xuất hiện ít nhất khoảng 1 giờ sau đỉnh huyết tương trong nghiên cứu 250 mg đường uống. |
Giai đoạn III: Chuyển hóa
Các nguồn PK người được sử dụng cho record này không cung cấp bằng chứng định lượng cho một con đường chuyển hóa chiếm ưu thế; dữ liệu thải qua nước tiểu cho thấy acetazolamide được bài xuất chủ yếu dưới dạng không đổi.
Giai đoạn IV: Thải trừ
Acetazolamide được thải trừ chủ yếu qua thận và chủ yếu dưới dạng không đổi trong nước tiểu. Suy chức năng thận làm kéo dài phơi nhiễm; hiệu quả loại bỏ bằng thẩm phân phúc mạc liên tục ngoại trú thấp trong một báo cáo ca bệnh.
| t½ · Thời gian bán thải | Nguồn nghiên cứu dẫn chiếu khoảng t½ thông thường 5–10 giờ; ở một bệnh nhân suy thận giai đoạn cuối đang CAPD, t½ quan sát được là 28,5 giờ. Giá trị ca bệnh không được khái quát cho người có chức năng thận bình thường. |
|---|---|
| CL · Độ thanh thải toàn phần | Ở mô hình PK quần thể trên bệnh nhân tăng nhãn áp, độ thanh thải biểu kiến đường uống liên quan với độ thanh thải creatinin; nghiên cứu báo cáo CL/F = 0,0468 × CCR L/giờ theo cách biểu diễn của tác giả. |
| MRT · Thời gian lưu trú trung bình | MRT giảm trong phơi nhiễm cấp ở độ cao 4.360 m so với mực nước biển trong nghiên cứu 250 mg đường uống; không lưu một giá trị tuyệt đối canonical vì abstract không cung cấp số cụ thể. |
| Đường thải chính | Thận; bài xuất qua nước tiểu là đường thải trừ chính. |
| Tỷ lệ thải nguyên dạng | Chủ yếu được bài xuất dưới dạng acetazolamide không đổi trong nước tiểu; chưa lưu tỷ lệ % canonical. |
| Khả năng thẩm tách | Có thể được thẩm tách theo nhãn; trong một ca ESRD điều trị CAPD, khoảng 17,1 mg, tương đương 6,8% liều 250 mg, được loại qua dịch thẩm phân trong 24 giờ. |
Dược động học quần thể và nhóm đặc biệt
| Tuyến tính theo liều | Trong nghiên cứu liều 63–500 mg ở 9 bệnh nhân tăng nhãn áp, nồng độ acetazolamide huyết tương tăng gần tuyến tính theo liều trong phạm vi khảo sát; đây là dữ liệu nghiên cứu quy mô nhỏ, không phải xác nhận tuyến tính toàn bộ dải liều. |
|---|---|
| Suy thận | Độ thanh thải acetazolamide liên quan với chức năng thận trong mô hình quần thể. Ở một ca ESRD/CAPD, t½ kéo dài đến 28,5 giờ và CAPD chỉ loại 6,8% liều, cho thấy nguy cơ tích lũy khi chức năng thận giảm. |
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
Chức năng thận và độ cao là các yếu tố có bằng chứng ảnh hưởng PK. Ở độ cao 4.360 m, nghiên cứu chéo cho thấy tốc độ thải trừ và CL/F tăng, Vz/F giảm khoảng 17% trong phơi nhiễm cấp; ở người cư trú lâu dài tại độ cao, Vd biểu kiến và hấp thu vào hồng cầu khác với nhóm phơi nhiễm cấp.
Nguồn và chất lượng bằng chứng
| Đường dùng | Đường uống. |
|---|---|
| Liều nghiên cứu | Các nghiên cứu định lượng chính: liều đơn 250 mg ở người khỏe mạnh; 62,5–500 mg ở bệnh nhân tăng nhãn áp; 250 mg ở nghiên cứu độ cao; 250 mg ở ca ESRD/CAPD. |
| Dạng bào chế | Chế phẩm acetazolamide dùng đường uống; không gộp dữ liệu tiêm của acetazolamide sodium. |
| Quần thể | Người tình nguyện khỏe mạnh; bệnh nhân tăng nhãn áp; người phơi nhiễm cấp hoặc cư trú ở độ cao; một ca suy thận giai đoạn cuối đang thẩm phân phúc mạc. |
| Khoảng lấy mẫu | Tùy nghiên cứu; nghiên cứu nước tiểu thu mẫu đến 36 giờ, nghiên cứu CAPD theo dõi 24 giờ; các nghiên cứu huyết tương/hồng cầu lấy mẫu nối tiếp sau liều. |
| Phương pháp | Định lượng nồng độ huyết tương/hồng cầu hoặc nước tiểu; mô hình PK quần thể NONMEM trong nghiên cứu Yano và cộng sự. |
| Nguồn dữ liệu | Wallace et al., J Pharm Sci 1977, DOI 10.1002/jps.2600660416; Yano et al., Biol Pharm Bull 1998, PMID 9591933; Ritschel et al., Int J Clin Pharmacol Ther 1998, PMID 9650543 và PMID 9604855; Schwenk et al., Perit Dial Int 1994, PMID 7999862. |
| Giới hạn dữ liệu | Dữ liệu PK người có nguồn nhưng phân tán giữa nhiều quần thể và thiết kế nhỏ. Các giá trị Tmax/Cmax, ka/tlag/V/F, ảnh hưởng độ cao và dữ liệu ESRD được giữ nguyên bối cảnh nghiên cứu, không trình bày như một profile duy nhất. Chưa có dữ liệu mass-balance người đầy đủ hoặc sinh khả dụng tuyệt đối được xác minh trong bộ nguồn này. Dữ liệu tiêm có nguy cơ thuộc acetazolamide sodium đã được loại khỏi các thông số canonical của exact entity này. |
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Acetazolamide
Acetazolamide là chất ức chế carbonic anhydrase thuộc nhóm sulfonamid. Ở mức phân tử, dạng sulfonamid khử proton phối trí trực tiếp với Zn2+ tại trung tâm hoạt động của carbonic anhydrase; cấu trúc tinh thể/neutron của phức với human carbonic anhydrase II (CA2) xác nhận kiểu gắn này. Ức chế carbonic anhydrase làm giảm chuyển đổi CO2 và nước thành bicarbonat và proton, từ đó làm giảm tạo bicarbonat ở biểu mô thể mi, tăng mất bicarbonat qua thận và gây thay đổi acid–base. Tác dụng này liên kết trực tiếp với giảm tiết thủy dịch và hạ nhãn áp, đồng thời tạo lợi niệu kiềm hóa nước tiểu. Acetazolamide ức chế nhiều isozyme carbonic anhydrase người với ái lực khác nhau; CA2 là target trực tiếp được mô tả cấu trúc rõ, nhưng không phải isozyme duy nhất bị ức chế. Cơ chế chống co giật có liên quan đến ức chế carbonic anhydrase trong hệ thần kinh trung ương, song chuỗi phân tử chi tiết đến hiệu quả lâm sàng kém trực tiếp hơn cơ chế tại mắt và thận.
Phần I: Phân loại và phạm vi tác dụng
Thông tin phân loại dược lý
| Phân loại theo cơ chế | Chất ức chế carbonic anhydrase phụ thuộc kẽm. |
|---|---|
| Phân loại theo tác dụng | Ức chế enzym carbonic anhydrase; làm giảm tạo bicarbonat và thay đổi vận chuyển ion/nước phụ thuộc bicarbonat. |
| Vị trí tác dụng | Trung tâm hoạt động chứa Zn2+ của các isozyme carbonic anhydrase; tác dụng mô nổi bật tại thể mi, ống thận và hệ thần kinh trung ương. |
| Cơ quan / hệ cơ quan chịu tác động | Mắt, thận và hệ thần kinh trung ương là các hệ cơ quan có ý nghĩa dược lý/lâm sàng chính. |
Phần II: Đích tác dụng và tương tác thuốc–đích
Thông tin đích tác dụng
| Đích tác dụng chính | Carbonic anhydrase II người |
|---|---|
| Ký hiệu gene / protein | CA2 |
| Mã định danh đích | UniProt P00918; HGNC:1373 |
| Đích tác dụng phụ / bổ sung | Các isozyme carbonic anhydrase người khác có bằng chứng ức chế định lượng gồm CA1, CA3, CA4, CA5A, CA5B, CA6, CA7, CA9, CA12, CA13 và CA14. |
| Độ chọn lọc dược lý | Không chọn lọc tuyệt đối cho CA2. Dữ liệu stopped-flow cho thấy Ki khác nhau đáng kể giữa các isozyme, từ mức nM thấp ở một số isozyme đến khoảng 20 µM ở CA3. |
| Biểu hiện đích tại mô / tế bào | CA2 được biểu hiện rộng ở nhiều mô; ý nghĩa dược lý của acetazolamide phụ thuộc phân bố isozyme và khả năng tiếp cận mô. |
| Ghi chú về đích | CA2 là target trực tiếp có bằng chứng cấu trúc độ phân giải cao và định lượng Ki. Không suy diễn rằng mọi tác dụng lâm sàng chỉ do CA2, vì acetazolamide ức chế nhiều isozyme carbonic anhydrase. |
Phần III: Cơ chế tác dụng
Bằng chứng cấu trúc cho thấy trạng thái proton hóa của ligand và mạng hydrogen bond quanh Zn2+ quyết định kiểu gắn; các isozyme khác nhau tạo ra phổ ái lực không đồng nhất.
Chuỗi cơ chế tác dụng
| Cơ chế tác dụng tóm tắt | Nhóm sulfonamid của acetazolamide ở trạng thái phù hợp phối trí với Zn2+ tại trung tâm hoạt động carbonic anhydrase, ức chế phản ứng hydrat hóa CO2/khử hydrat bicarbonat. Hậu quả là giảm cung cấp bicarbonat tại các mô đích, làm giảm tiết thủy dịch, tăng thải bicarbonat qua thận và thay đổi cân bằng acid–base. |
|---|---|
| Sự kiện khởi đầu ở mức phân tử | Phối trí của nhóm sulfonamid khử proton với Zn2+ trong trung tâm hoạt động của carbonic anhydrase. |
| Biến đổi sinh hóa | Giảm tốc độ chuyển đổi CO2 + H2O ↔ HCO3− + H+ do ức chế carbonic anhydrase. |
| Đáp ứng tế bào | Giảm tạo bicarbonat tại các tế bào biểu mô phụ thuộc carbonic anhydrase, làm thay đổi vận chuyển ion và nước. |
| Đáp ứng mô / cơ quan | Giảm tiết thủy dịch ở mắt; tăng bài xuất bicarbonat, natri, nước và kali qua thận. |
| Tác dụng sinh lý | Hạ nhãn áp, lợi niệu kèm kiềm hóa nước tiểu và xu hướng toan chuyển hóa do mất bicarbonat. |
| Liên kết cơ chế với hiệu quả điều trị | Giảm hoạt tính carbonic anhydrase tại thể mi làm giảm tạo/tiết thủy dịch và hạ nhãn áp; ức chế tại ống thận làm giảm tái hấp thu bicarbonat và tăng bài xuất bicarbonat. |
| Cơ chế thứ cấp | Tác dụng chống co giật được cho là liên quan đến ức chế carbonic anhydrase trong hệ thần kinh trung ương, nhưng cầu nối phân tử–hiệu quả ít được định lượng hơn cơ chế hạ nhãn áp. |
| Cơ chế liên quan độc tính | Mất bicarbonat và kali do ức chế carbonic anhydrase ở thận có thể góp phần vào rối loạn acid–base và điện giải. |
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Đáp ứng dược lực học được định lượng rõ nhất ở mắt. Sau uống, đỉnh nồng độ huyết tương có thể xuất hiện khoảng 1 giờ trong nghiên cứu liều–đáp ứng, trong khi nhãn áp thấp nhất xuất hiện khoảng 2 giờ, cho thấy độ trễ PK–PD. Mô hình Emax ở 17 bệnh nhân ước tính Emax giảm 7,2 mmHg và EC50 1,64 µg/mL. Tại thận, ức chế carbonic anhydrase làm tăng thải bicarbonat và kiềm hóa nước tiểu; hiệu quả lợi niệu có thể giảm khi dùng liên tục do dự trữ bicarbonat cạn dần. Các endpoint định lượng ở đây không được đồng nhất với hiệu quả điều trị ở mọi chỉ định.
Thông số dược lực học và diễn biến tác dụng
| Tổng quan ái lực và hiệu lực | Trong assay stopped-flow đo hoạt tính carbonic anhydrase người, acetazolamide có Ki (nM) xấp xỉ: CA1 250; CA2 12; CA3 20.000; CA4 74; CA5A 63; CA5B 54; CA6 11; CA7 2,5; CA9 25; CA12 5,7; CA13 17; CA14 41. Mỗi giá trị là trung bình của ba phép đo, sai số báo cáo khoảng 5–10%. |
|---|---|
| Ki · Hằng số ức chế | Ki trong assay stopped-flow CO2 hydrase: CA2 12 nM; CA7 2,5 nM; CA12 5,7 nM; CA6 11 nM; CA13 17 nM; CA9 25 nM; CA14 41 nM; CA5B 54 nM; CA5A 63 nM; CA4 74 nM; CA1 250 nM; CA3 20.000 nM. |
| EC50 · Nồng độ tạo 50% đáp ứng | EC50 khoảng 1,64 µg/mL cho giảm nhãn áp trong mô hình PK/PD ở 17 bệnh nhân tăng nhãn áp thoáng qua. |
| Emax · Đáp ứng tối đa | Emax khoảng 7,2 mmHg giảm nhãn áp trong mô hình PK/PD ở 17 bệnh nhân tăng nhãn áp thoáng qua. |
| Quan hệ liều–đáp ứng | Nghiên cứu 0–500 mg ở 9 bệnh nhân tăng nhãn áp cho thấy đáp ứng hạ nhãn áp tăng mạnh ở liều thấp và có xu hướng đạt plateau; liều 63 mg đã tạo mức giảm nhãn áp trung bình 8,2 mmHg trong thiết kế nghiên cứu này. |
| Quan hệ nồng độ–đáp ứng | Mô hình Emax ở bệnh nhân tăng nhãn áp ước tính EC50 1,64 µg/mL và Emax 7,2 mmHg; khoảng 4 µg/mL tương ứng xấp xỉ 70% Emax theo tác giả. |
| Thông số định lượng khác | Trong nghiên cứu liều–đáp ứng, hiệu quả hạ nhãn áp tối đa khoảng 30–35% so với ban đầu và xuất hiện sau đỉnh nồng độ huyết tương. |
| Tác dụng dược lý chính | Ức chế carbonic anhydrase, làm giảm tiết thủy dịch và hạ nhãn áp; tăng bài xuất bicarbonat qua thận. |
| Tác dụng dược lý thứ cấp | Tác dụng chống co giật và hỗ trợ thích nghi độ cao liên quan đến thay đổi acid–base do ức chế carbonic anhydrase. |
| Biomarker dược lực học | Nhãn áp; nồng độ acetazolamide huyết tương trong các mô hình PK/PD. |
| Endpoint dược lực học / lâm sàng | Mức giảm nhãn áp (mmHg hoặc % so với ban đầu) là endpoint định lượng chính trong các nghiên cứu PD được sử dụng. |
| Thời gian đạt tác dụng tối đa | Khoảng 2 giờ đối với mức giảm nhãn áp tối đa trong nghiên cứu liều–đáp ứng đường uống. |
| Độ trễ PK–PD / hysteresis | Có độ trễ: đỉnh nồng độ huyết tương khoảng 1 giờ nhưng nhãn áp tối thiểu khoảng 2 giờ trong nghiên cứu Friedland và cộng sự. |
| Dung nạp / tachyphylaxis / giảm nhạy | Hiệu quả lợi niệu có thể giảm khi dùng liên tục do mất dự trữ bicarbonat; nhãn DailyMed khuyến cáo lịch nghỉ giữa các ngày ở chỉ định phù do suy tim để phục hồi đáp ứng lợi niệu. |
| Biến thiên dược lực học | Đáp ứng hạ nhãn áp thay đổi giữa bệnh nhân và có plateau theo liều trong nghiên cứu quy mô nhỏ. |
Bối cảnh nghiên cứu và chất lượng bằng chứng
| Đường dùng | Đường uống trong các nghiên cứu PK/PD nhãn áp; in vitro đối với assay enzym và cấu trúc protein–ligand. |
|---|---|
| Liều / nồng độ nghiên cứu | Liều uống 62,5–500 mg trong các nghiên cứu nhãn áp; assay enzym dùng dải nồng độ phù hợp để xác định Ki theo từng isozyme. |
| Dạng bào chế | Acetazolamide đường uống; acetazolamide tinh khiết/ligand trong nghiên cứu enzym và cấu trúc. |
| Quần thể nghiên cứu | Bệnh nhân tăng nhãn áp; protein carbonic anhydrase người tinh sạch trong nghiên cứu in vitro/cấu trúc. |
| Loài / mô hình nghiên cứu | Nghiên cứu lâm sàng PK/PD, assay enzym stopped-flow và cấu trúc tinh thể/neutron protein–ligand. |
| Assay / phương pháp đo | Stopped-flow đo hoạt tính hydrat hóa CO2 để xác định Ki; tinh thể học tia X 1,1 Å và nhiễu xạ neutron để khảo sát kiểu gắn acetazolamide–hCA II; mô hình Emax/NONMEM cho đáp ứng nhãn áp. |
| Định nghĩa endpoint và thời điểm đo | Thay đổi nhãn áp so với ban đầu; Ki ức chế enzym carbonic anhydrase trong assay CO2 hydrase. |
| Đối chứng / chất so sánh | Placebo/liều 0 trong nghiên cứu liều–đáp ứng; so sánh giữa các liều acetazolamide và giữa các isozyme carbonic anhydrase. |
| Nguồn dữ liệu | Sippel et al., Acta Crystallogr D 2009, PMC2765883; Fisher et al., J Am Chem Soc 2012, PMC3524527; Supuran et al., 2021, PMC8143618; Yano et al., PMID 9591933; Friedland et al., PMID 334132. |
| Giới hạn và độ không chắc chắn | Dữ liệu target/kiểu gắn và Ki có bằng chứng trực tiếp mạnh, nhưng phần lớn định lượng isozyme là in vitro. Dữ liệu PK/PD nhãn áp đến từ nghiên cứu nhỏ, quần thể hẹp. Không ngoại suy Ki in vitro thành mức ức chế tại mô hoặc hiệu quả lâm sàng ở các chỉ định khác. |
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Acetazolamide
Theo nhãn DailyMed hiện hành tại Hoa Kỳ, acetazolamide đường uống được chỉ định trong một số bối cảnh glôcôm (góc mở mạn tính, glôcôm thứ phát và trước phẫu thuật ở glôcôm góc đóng cấp khi cần trì hoãn phẫu thuật), điều trị bổ trợ phù do suy tim sung huyết, phù do thuốc, điều trị bổ trợ một số thể động kinh trung tâm và phòng ngừa/cải thiện triệu chứng bệnh núi cấp. Các row dưới đây chỉ ghi các chỉ định có bằng chứng trực tiếp từ nhãn được kiểm tra và giữ riêng bối cảnh/đường dùng; không suy diễn các tác dụng dược lý thành chỉ định mới.
Điều trị bổ trợ glôcôm góc mở mạn tính
Được phê duyệtBệnh lý liên quan: Glôcôm góc mở mạn tính
Nhãn DailyMed liệt kê acetazolamide là điều trị bổ trợ cho glôcôm góc mở mạn tính.
Điều trị glôcôm thứ phát
Được phê duyệtBệnh lý liên quan: Glôcôm thứ phát
Nhãn DailyMed liệt kê glôcôm thứ phát trong chỉ định.
Giảm nhãn áp trước phẫu thuật ở glôcôm góc đóng cấp
Được phê duyệtBệnh lý liên quan: Glôcôm góc đóng cấp
Nhãn DailyMed cho phép dùng trước phẫu thuật ở glôcôm góc đóng cấp khi cần trì hoãn phẫu thuật để hạ nhãn áp.
Điều trị bổ trợ phù do suy tim sung huyết
Được phê duyệtBệnh lý liên quan: Phù do suy tim sung huyết
Nhãn DailyMed liệt kê acetazolamide là điều trị bổ trợ phù do suy tim sung huyết.
Điều trị phù do thuốc
Được phê duyệtBệnh lý liên quan: Phù do thuốc
Nhãn DailyMed liệt kê phù do thuốc trong chỉ định.
Điều trị bổ trợ động kinh thể trung tâm, gồm petit mal và cơn không khu trú
Được phê duyệtBệnh lý liên quan: Động kinh thể trung tâm
Nhãn DailyMed liệt kê các thể động kinh trung tâm, chủ yếu petit mal và cơn không khu trú, dưới dạng điều trị bổ trợ.
Phòng ngừa hoặc cải thiện triệu chứng bệnh núi cấp
Được phê duyệtBệnh lý liên quan: Bệnh núi cấp
Nhãn DailyMed liệt kê phòng ngừa hoặc cải thiện các triệu chứng liên quan bệnh núi cấp ở người leo núi.
Liều dùng và cách sử dụng Acetazolamide
Liều acetazolamide phụ thuộc chỉ định, không được suy ra từ liều của nghiên cứu PK/PD. Theo nhãn DailyMed tại Hoa Kỳ, glôcôm góc mở dùng tổng 250 mg–1 g/ngày; glôcôm thứ phát hoặc góc đóng cấp có thể dùng 250 mg mỗi 4 giờ với các phương án ngắn hạn khác được nhãn nêu. Động kinh dùng khoảng 8–30 mg/kg/ngày chia liều, thường 375–1000 mg/ngày. Phù do suy tim hoặc do thuốc dùng 250–375 mg/lần với lịch nghỉ để tránh mất đáp ứng lợi niệu. Bệnh núi cấp dùng 500–1000 mg/ngày chia liều, bắt đầu 24–48 giờ trước khi lên cao. Các regimen được tách theo chỉ định và bối cảnh; không tạo điều chỉnh liều suy thận chỉ từ mô hình PK hoặc báo cáo ca.
Phác đồ / liều dùng
| Chỉ định / đối tượng | Liều & lịch dùng | Cách dùng & theo dõi | Nguồn / rà soát |
|---|---|---|---|
|
Glôcôm góc mở mạn tính Glôcôm góc mở mạn tính Đối tượng: Người lớn Theo nhãn DailyMed Giai đoạn: Điều trị liên tục | 250 mg đến 1 g mỗi 24 giờ Cơ sở: Liều cố định Tần suất: Chia liều nếu tổng liều >250 mg Liều tối đa: 1 g/ngày; nhãn nêu tăng liều trên mức này không làm tăng tác dụng | Đường dùng: Uống Dạng: Viên acetazolamide Cách dùng: Điều chỉnh lịch chia liều theo tổng liều và đáp ứng nhãn áp. Theo dõi: Theo dõi nhãn áp và dung nạp lâm sàng. | |
|
Glôcôm thứ phát hoặc giảm nhãn áp trước phẫu thuật Glôcôm thứ phát / glôcôm góc đóng cấp Đối tượng: Người lớn Theo nhãn DailyMed Giai đoạn: Cấp cứu / rescue | Ưu tiên 250 mg mỗi 4 giờ; một số trường hợp ngắn hạn đáp ứng với 250 mg hai lần/ngày; trường hợp cấp có thể dùng 500 mg ban đầu rồi 125–250 mg mỗi 4 giờ Cơ sở: Liều cố định Tần suất: Theo phác đồ cụ thể Liều nạp: Có thể dùng 500 mg ban đầu trong trường hợp cấp theo nhãn. | Đường dùng: Uống Dạng: Viên acetazolamide Cách dùng: Dùng trong bối cảnh kiểm soát nhãn áp, đặc biệt khi cần trì hoãn phẫu thuật ở góc đóng cấp. Theo dõi: Theo dõi nhãn áp và tình trạng lâm sàng. Ghi chú: Các phương án liều là các lựa chọn được nêu trong nhãn, không gộp thành một lịch bắt buộc duy nhất. | |
|
Điều trị bổ trợ động kinh thể trung tâm Động kinh thể trung tâm Đối tượng: Không xác định riêng Người lớn và trẻ em theo nhãn Giai đoạn: Điều trị liên tục | 8–30 mg/kg/ngày, chia nhiều liều; khoảng tối ưu thường 375–1000 mg/ngày Cơ sở: Theo cân nặng Tần suất: Chia nhiều liều Duy trì: Khi dùng phối hợp với thuốc chống co giật khác, nhãn gợi ý bắt đầu 250 mg một lần/ngày rồi tăng dần. Chuẩn độ: Thay đổi giữa acetazolamide và thuốc chống co giật khác nên thực hiện từ từ. | Đường dùng: Uống Dạng: Viên acetazolamide Cách dùng: Không tăng/giảm đột ngột phác đồ chống co giật. Theo dõi: Theo dõi kiểm soát cơn và dung nạp. | |
|
Phù do suy tim sung huyết Phù do suy tim sung huyết Đối tượng: Người lớn Theo nhãn DailyMed Giai đoạn: Khác | 250–375 mg một lần/ngày vào buổi sáng, xấp xỉ 5 mg/kg Cơ sở: Liều cố định Tần suất: Một lần/ngày khi dùng Thời gian / chu kỳ: Nhãn ưu tiên dùng cách ngày hoặc 2 ngày dùng xen 1 ngày nghỉ. | Đường dùng: Uống Dạng: Viên acetazolamide Cách dùng: Dùng buổi sáng; cần có ngày nghỉ để phục hồi bicarbonat và đáp ứng lợi niệu. Theo dõi: Theo dõi tình trạng dịch, điện giải và acid–base phù hợp bối cảnh lâm sàng. | |
|
Phù do thuốc Phù do thuốc Đối tượng: Người lớn Theo nhãn DailyMed Giai đoạn: Khác | 250–375 mg một lần/ngày Cơ sở: Liều cố định Tần suất: Một lần/ngày Thời gian / chu kỳ: Dùng 1–2 ngày, xen kẽ 1 ngày nghỉ theo nhãn. | Đường dùng: Uống Dạng: Viên acetazolamide Cách dùng: Không dùng liên tục nếu đáp ứng lợi niệu giảm; lịch nghỉ là một phần của phác đồ nhãn. | |
|
Phòng ngừa hoặc cải thiện bệnh núi cấp Bệnh núi cấp Đối tượng: Người lớn Người leo núi theo nhãn Giai đoạn: Dự phòng | 500–1000 mg/ngày chia liều; 1000 mg/ngày được khuyến nghị khi lên cao nhanh Cơ sở: Liều cố định Tần suất: Chia liều Thời gian / chu kỳ: Bắt đầu 24–48 giờ trước khi lên cao và tiếp tục 48 giờ ở độ cao hoặc lâu hơn nếu cần kiểm soát triệu chứng. | Đường dùng: Uống Dạng: Viên acetazolamide Cách dùng: Việc dùng thuốc không loại bỏ nhu cầu xuống độ cao thấp hơn nếu xuất hiện bệnh núi cấp nặng. Theo dõi: Theo dõi triệu chứng bệnh núi cấp và khả năng dung nạp. |
Hướng dẫn sử dụng chung
Dùng đúng lịch theo từng chỉ định. Với phù, nhãn nhấn mạnh lịch dùng ngắt quãng để phục hồi bicarbonat và duy trì đáp ứng lợi niệu. Với bệnh núi cấp, nên bắt đầu 24–48 giờ trước khi lên cao; thuốc không thay thế việc xuống thấp khi có bệnh nặng. Với điều trị chống co giật, thay đổi phác đồ nên tiến hành từ từ.
Cảnh báo và lưu ý về Acetazolamide
Chống chỉ định gồm quá mẫn với acetazolamide hoặc tá dược; quá mẫn với sulfonamide; hạ natri hoặc hạ kali; bệnh hoặc rối loạn chức năng thận/gan rõ; suy tuyến thượng thận; toan tăng chloride máu; xơ gan do tăng nguy cơ bệnh não gan. Dùng dài hạn cũng chống chỉ định trong glaucoma góc đóng mạn không sung huyết vì có thể che lấp tình trạng đóng góc tiến triển bằng cách hạ nhãn áp.
Tác dụng không mong muốn thường gặp sớm gồm dị cảm, đặc biệt cảm giác tê râm ran ở tay chân, rối loạn nghe hoặc ù tai, chán ăn, thay đổi vị giác, buồn nôn, nôn, tiêu chảy, tiểu nhiều, buồn ngủ và lú lẫn. Toan chuyển hóa và rối loạn điện giải có thể xảy ra; cận thị thoáng qua đã được báo cáo và thường giảm khi giảm liều hoặc ngừng thuốc.
Phản ứng nghiêm trọng kiểu sulfonamide có thể gồm hội chứng Stevens-Johnson, hoại tử thượng bì nhiễm độc, hoại tử gan tối cấp, phản vệ, mất bạch cầu hạt, thiếu máu bất sản và các rối loạn huyết học khác. SmPC cũng ghi nhận AGEP, tràn dịch/bong hắc mạc, suy thận, sỏi thận, viêm gan hoặc vàng da ứ mật. Cần ngừng thuốc và đi khám ngay nếu có phát ban nặng, phồng rộp da, loét miệng/mắt, sốt, vàng da, giảm thị lực hoặc đau mắt cấp, lú lẫn nặng, khó thở, yếu liệt hoặc dấu hiệu rối loạn điện giải.
Thận trọng ở người có bệnh phổi tắc nghẽn hoặc khí phế thũng vì thuốc có thể làm nặng toan máu; người có tiền sử sỏi thận cần cân nhắc nguy cơ tạo sỏi; người đái tháo đường hoặc rối loạn dung nạp glucose cần lưu ý vì đã có báo cáo tăng hoặc giảm đường huyết. Khi dùng dài ngày, cần theo dõi công thức máu, tiểu cầu và điện giải; nếu có phát ban bất thường, rối loạn huyết học hoặc phản ứng da nặng, cần ngừng thuốc và xử trí y tế.
Quá liều có thể gây rối loạn điện giải, tình trạng toan và ảnh hưởng thần kinh trung ương; cần xử trí cấp cứu y khoa. Không có thuốc giải độc đặc hiệu; điều trị chủ yếu là hỗ trợ, điều chỉnh nước-điện giải và cân bằng acid-base. DailyMed nêu cần theo dõi điện giải, đặc biệt kali, và pH máu; bicarbonate có thể được dùng để điều chỉnh toan trong một số trường hợp. Acetazolamide có thể thẩm tách được, đặc biệt hữu ích khi quá liều kèm suy thận.
SmPC ghi bảo quản trong bao bì gốc để tránh ánh sáng và ẩm, không yêu cầu điều kiện nhiệt độ đặc biệt. Một nhãn DailyMed của viên 250 mg ghi bảo quản ở nhiệt độ phòng kiểm soát 15–30°C và cấp phát trong bao bì kín. Điều kiện bảo quản cuối cùng cần theo tờ hướng dẫn sử dụng của từng sản phẩm.
Đối tượng đặc biệt
Thông tin nhi khoa khác nhau theo nhãn thuốc và chỉ định. SmPC Anh có nêu liều tham khảo cho trẻ em trong điều trị động kinh, nhưng DailyMed ghi độ an toàn và hiệu quả ở trẻ em chưa được thiết lập. Không tự ý dùng Acetazolamide cho trẻ nếu không có chỉ định và theo dõi của bác sĩ.
SmPC khuyến cáo chỉ dùng đặc biệt thận trọng ở người cao tuổi, nhất là người có nguy cơ tắc nghẽn đường niệu, rối loạn cân bằng điện giải hoặc rối loạn chức năng gan. DailyMed cũng nhấn mạnh thận trọng ở người suy giảm chức năng thận, bao gồm người cao tuổi, do nguy cơ rối loạn điện giải và acid-base.
DailyMed ghi acetazolamide gây quái thai trên một số loài động vật và chưa có nghiên cứu đầy đủ, có đối chứng tốt ở phụ nữ mang thai; chỉ dùng khi lợi ích tiềm năng biện minh cho nguy cơ đối với thai. SmPC Anh khuyến cáo không dùng trong thai kỳ, đặc biệt trong 3 tháng đầu. Người đang mang thai hoặc dự định mang thai cần hỏi bác sĩ trước khi dùng.
Acetazolamide đã được phát hiện ở nồng độ thấp trong sữa mẹ. SmPC cho rằng ít khả năng gây hại cho trẻ nhưng cần hết sức thận trọng; DailyMed nêu cần cân nhắc ngừng cho bú hoặc ngừng thuốc dựa trên tầm quan trọng của thuốc đối với người mẹ.
Acetazolamide chống chỉ định trong bệnh gan rõ hoặc rối loạn chức năng gan rõ; không dùng ở bệnh nhân xơ gan vì có thể tăng nguy cơ bệnh não gan. Người có rối loạn chức năng gan cần được bác sĩ đánh giá trước khi dùng.
Người suy gan hoặc suy thận cần được đánh giá cá thể hóa. Suy gan làm tăng nguy cơ bệnh não gan trong một số bối cảnh; suy thận làm tăng nguy cơ rối loạn điện giải, toan chuyển hóa và tích lũy tác dụng không mong muốn. Không tự ý dùng hoặc chỉnh liều.
Acetazolamide có thể gây buồn ngủ, mệt mỏi, chóng mặt, mất điều hòa hoặc cận thị thoáng qua; những tác dụng này có thể ảnh hưởng khả năng lái xe và vận hành máy móc. Nếu có triệu chứng, người dùng không nên lái xe hoặc làm việc cần tỉnh táo.
Tương tác thuốc của Acetazolamide
| Tương tác | Mức độ | Cơ chế / ảnh hưởng | Khuyến nghị / xử trí | Theo dõi | Bằng chứng / nguồn |
|---|---|---|---|---|---|
|
Codeine
Codeine và các opioid có thể làm giảm hiệu quả của thuốc lợi tiểu, dẫn đến giảm bài niệu hoặc kiểm soát huyết áp kém. Kế thừa từ nhóm: | Mức 2: Tương tác cần thận trọng | Cơ chế: Tương tác dược lực học/sinh lý. Opioid có thể kích thích giải phóng hormone chống bài niệu, làm giảm đáp ứng lợi tiểu. Ảnh hưởng: Giảm lượng nước tiểu, giữ dịch, phù hoặc huyết áp không được kiểm soát như mong đợi. | Khuyến nghị: monitor Xử trí: Đánh giá dấu hiệu giảm bài niệu và ảnh hưởng lên huyết áp. Điều chỉnh thuốc lợi tiểu chỉ khi có chỉ định lâm sàng và theo dõi phù hợp. | Lượng nước tiểu; cân nặng; phù; huyết áp; chức năng thận và điện giải khi phù hợp với loại thuốc lợi tiểu. | Bằng chứng: high Nguồn: [DailyMed/FDA] | Codeine Sulfate Tablets, USP | Mục 7 Drug Interactions — Diuretics | https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/drugInfo.cfm?setid=010905f9-3bcb-4b50-9fe8-a3ad0010f14c | Kiểm tra ngày 2026-08-03 |
Thắc mắc về hoạt chất Acetazolamide
Acetazolamide là thuốc ức chế carbonic anhydrase, có thể làm giảm nhãn áp, gây lợi tiểu kiềm hóa nước tiểu và được dùng hỗ trợ trong một số thể động kinh hoặc say độ cao tùy chỉ định được phê duyệt. Thuốc cần dùng theo hướng dẫn của bác sĩ/dược sĩ.
Nhãn DailyMed nêu acetazolamide dùng hỗ trợ trong glaucoma, phù do suy tim sung huyết hoặc do thuốc, một số thể động kinh và phòng/giảm triệu chứng say độ cao cấp. SmPC Anh của viên 250 mg nêu glaucoma, giữ dịch bất thường và động kinh. Chỉ định cụ thể cần theo tờ hướng dẫn sử dụng của từng sản phẩm.
Không nên tự ý dùng. DailyMed có nêu chỉ định phòng hoặc giảm triệu chứng say độ cao cấp, nhưng thuốc không thay thế việc lên cao từ từ và không thay thế việc hạ độ cao khẩn cấp nếu có dấu hiệu phù phổi hoặc phù não độ cao. Cần hỏi bác sĩ, nhất là nếu có bệnh thận, gan, phổi, dị ứng sulfonamide hoặc đang dùng thuốc khác.
Các tác dụng phụ có thể gặp gồm tê râm ran tay chân, ù tai hoặc rối loạn nghe, chán ăn, thay đổi vị giác, buồn nôn, nôn, tiêu chảy, tiểu nhiều, buồn ngủ, lú lẫn, toan chuyển hóa và rối loạn điện giải. Một số phản ứng hiếm nhưng nghiêm trọng như Stevens-Johnson, hoại tử thượng bì nhiễm độc, rối loạn huyết học hoặc tổn thương gan cần được xử trí y tế kịp thời.
Cần đặc biệt thận trọng với aspirin liều cao, phenytoin, primidone, thuốc ức chế carbonic anhydrase khác, thuốc hạ đường huyết, thuốc chống đông đường uống, glycoside tim, thuốc hạ huyết áp, amphetamine, quinidine, methenamine, ciclosporin, lithium và sodium bicarbonate. Người bệnh nên báo bác sĩ/dược sĩ toàn bộ thuốc, thực phẩm bổ sung và bệnh nền trước khi dùng.

