Viêm màng ngoài tim cấp là tình trạng lớp màng mỏng bao quanh tim bị viêm, thường gây đau ngực sắc hoặc nhói, tăng khi hít sâu, ho hay nằm ngửa và giảm khi ngồi dậy, cúi người về phía trước. Người bệnh cũng có thể sốt nhẹ, mệt, hồi hộp, ho hoặc khó thở. Bệnh thường liên quan nhiễm virus hoặc không xác định được nguyên nhân, nhưng cũng có thể xuất hiện sau nhồi máu cơ tim, phẫu thuật tim, bệnh tự miễn, ung thư, suy thận hoặc nhiễm khuẩn.

Điện tâm đồ, CRP, troponin và siêu âm tim giúp xác định tình trạng viêm, tràn dịch và tổn thương cơ tim đi kèm; CT hoặc MRI tim được dùng khi chẩn đoán chưa rõ. Điều trị thường gồm nghỉ vận động, aspirin hoặc thuốc chống viêm không steroid phối hợp colchicine dưới chỉ định bác sĩ. Chèn ép tim, tràn dịch lớn hoặc sốt cao cần đánh giá khẩn tại bệnh viện.
Viêm màng ngoài tim cấp là bệnh gì?
Viêm màng ngoài tim cấp là hội chứng viêm của màng ngoài tim có khởi phát mới và thời gian triệu chứng không quá bốn tuần, có hoặc không kèm tràn dịch. Màng ngoài tim gồm hai lá bao quanh tim và chứa một lượng dịch nhỏ giúp tim chuyển động ít ma sát. Khi viêm, hai lá cọ xát gây đau và có thể tiết thêm dịch.
Bệnh khác nhồi máu cơ tim, thuyên tắc phổi và bóc tách động mạch chủ, dù đều có thể gây đau ngực cấp. Nếu troponin tăng và MRI hoặc chức năng tim cho thấy tổn thương cơ tim, bác sĩ có thể chẩn đoán viêm cơ–màng ngoài tim. Viêm màng ngoài tim cấp cũng khác thể tái phát, được xác định khi có đợt mới sau một khoảng lui bệnh, và khác viêm màng ngoài tim co thắt mạn tính.
| Tên bệnh | Viêm màng ngoài tim cấp |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Acute pericarditis |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Viêm ngoại tâm mạc cấp; viêm màng tim cấp; acute inflammatory pericardial syndrome |
| Mã ICD-10 | I30.9 – viêm màng ngoài tim cấp không đặc hiệu |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Bệnh viêm màng ngoài tim; chuyên khoa Tim mạch, Hồi sức và Truyền nhiễm khi có căn nguyên đặc hiệu; hệ tim mạch |
| Cơ quan ảnh hưởng | Ảnh hưởng màng ngoài tim bao quanh tim; có thể kèm tràn dịch màng tim, tổn thương cơ tim, phổi–màng phổi hoặc biến chứng huyết động như chèn ép tim. |
| Tính chất bệnh | Bệnh viêm cấp, thường khởi phát trong vài ngày và có thời gian triệu chứng không quá bốn tuần; có thể tự giới hạn, tái phát hoặc tiến triển thành thể kéo dài, hiếm khi co thắt. |
| Mức độ phổ biến | Là một nguyên nhân đã được nhận diện của đau ngực cấp. ESC 2025 ước tính tỷ lệ khoảng 3–32 trường hợp trên 100.000 người-năm; bệnh gặp nhiều hơn ở nam và người trẻ, nhưng có thể xảy ra ở mọi lứa tuổi. |
| Bệnh có lây không? | Không; tác nhân nhiễm trùng nền đôi khi có thể lây |
| Đường lây | Viêm màng ngoài tim cấp không lây trực tiếp. Nếu liên quan virus, vi khuẩn hoặc lao, đường lây phụ thuộc tác nhân; đa số người nhiễm cùng tác nhân không phát triển viêm màng ngoài tim. |
Tổng quan chuyên môn về Viêm màng ngoài tim cấp
Tác nhân nhiễm trùng, tổn thương tế bào, tự kháng nguyên hoặc vật liệu từ mô hoại tử kích hoạt miễn dịch bẩm sinh tại màng ngoài tim. Các cytokine, đặc biệt những đường liên quan interleukin-1, thu hút tế bào viêm, làm tăng tính thấm mao mạch và gây đau, phù cùng tràn dịch.
Trong nhiều trường hợp, đáp ứng viêm giảm sau điều trị và màng ngoài tim hồi phục. Nếu kích thích tồn tại hoặc điều trị không đầy đủ, viêm có thể kéo dài và tái phát theo cơ chế tự viêm. Dịch tích tụ nhanh có thể làm áp lực khoang màng tim tăng, cản trở tim đổ đầy và gây chèn ép tim dù thể tích không quá lớn. Nhiễm khuẩn mủ hoặc lao có thể gây fibrin, dính và xơ hóa, làm tăng nguy cơ co thắt.
Theo thời gian, bệnh gồm cấp không quá bốn tuần; bán cấp hoặc dai dẳng trên bốn tuần đến ba tháng; mạn tính trên ba tháng; và tái phát khi có đợt mới sau thời gian lui bệnh.
Theo căn nguyên, có thể là vô căn hoặc nghi virus; nhiễm khuẩn, lao hoặc nấm; hậu tổn thương tim sau nhồi máu, phẫu thuật hay can thiệp; tự miễn và tự viêm; ung thư; suy thận; thuốc; chấn thương hoặc xạ trị. Theo biểu hiện, bệnh có thể khô, kèm tràn dịch, kèm tổn thương cơ tim, chèn ép hoặc co thắt thoáng qua. Phân loại giúp quyết định nhập viện, xét nghiệm nguyên nhân, thuốc và thời gian theo dõi.
ESC 2025 ước tính tỷ lệ viêm màng ngoài tim cấp khoảng 3–32 trên 100.000 người-năm. Bệnh chiếm một phần các trường hợp nhập viện tim mạch và khoảng 5% người đến cấp cứu vì đau ngực không do nhồi máu trong một số nghiên cứu.
Nam giới và người trẻ được chẩn đoán nhiều hơn, nhưng người cao tuổi có thể khó thở nhiều hơn đau ngực và thường có căn nguyên thứ phát. Khoảng 20–30% người không được điều trị colchicine có thể tái phát trong 18 tháng sau đợt đầu. Dịch tễ căn nguyên khác nhau theo khu vực; lao quan trọng hơn ở nơi lưu hành cao và người suy giảm miễn dịch. Chưa có số liệu đại diện toàn quốc đáng tin cậy tại Việt Nam.
Tác nhân nhiễm trùng có thể đến màng ngoài tim qua máu, đường bạch huyết, lan từ phổi–màng phổi, ổ nhiễm lân cận hoặc sau thủ thuật. Trong bệnh tự miễn hoặc hội chứng sau tổn thương tim, hệ miễn dịch phản ứng với kháng nguyên của mô tim và màng ngoài tim. Ung thư có thể xâm lấn trực tiếp hoặc di căn; suy thận gây viêm do độc chất chuyển hóa. Các cơ chế khác nhau đều dẫn đến hoạt hóa viêm, đau và tạo dịch màng tim.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Viêm màng ngoài tim cấp
Vô căn hoặc nghi virus: là nhóm thường gặp nhất khi không tìm thấy nguyên nhân đặc hiệu; có thể liên quan virus hô hấp, enterovirus, herpesvirus, cúm, SARS-CoV-2 hoặc tác nhân khác nhưng hiếm khi cần chứng minh trực tiếp.
Nhiễm trùng đặc hiệu: lao, vi khuẩn sinh mủ, nấm hoặc ký sinh trùng; các thể này hiếm hơn nhưng nguy hiểm và cần điều trị căn nguyên.
Không nhiễm trùng: lupus, viêm khớp dạng thấp, bệnh tự viêm, ung thư, suy thận, nhồi máu cơ tim, phẫu thuật hoặc thủ thuật tim, xạ trị, chấn thương và một số thuốc.
Liên quan cơ tim: viêm cơ tim có thể đi kèm, làm thay đổi đánh giá vận động, rối loạn nhịp và tiên lượng.
Yếu tố liên quan căn nguyên: nhiễm trùng gần đây, tiếp xúc lao, bệnh tự miễn, ung thư, suy thận nặng, nhồi máu cơ tim, phẫu thuật hoặc can thiệp tim, chấn thương ngực và xạ trị.
Yếu tố liên quan điều trị: dùng thuốc chống đông, suy giảm miễn dịch, mang thai và bệnh dạ dày–thận ảnh hưởng lựa chọn thuốc hơn là trực tiếp gây bệnh.
Dấu nguy cơ diễn tiến phức tạp: sốt trên 38°C, khởi phát bán cấp, tràn dịch lớn trên 20 mm, chèn ép tim và không đáp ứng aspirin hoặc NSAID sau ít nhất một tuần. Tổn thương cơ tim, chấn thương, suy giảm miễn dịch và dùng chống đông là các dấu nguy cơ bổ sung.
Người mới nhiễm virus, mắc lao, bệnh tự miễn, ung thư, suy thận giai đoạn cuối hoặc vừa trải qua nhồi máu, phẫu thuật hay thủ thuật tim có nguy cơ cao hơn. Người dùng thuốc chống đông hoặc suy giảm miễn dịch dễ có biến chứng chảy máu, nhiễm trùng đặc hiệu và biểu hiện không điển hình.
Người từng viêm màng ngoài tim có nguy cơ tái phát, nhất là khi không dùng colchicine phù hợp, dùng corticosteroid sớm liều cao hoặc giảm thuốc quá nhanh. Trẻ em, phụ nữ mang thai và người cao tuổi cần đánh giá riêng vì nguyên nhân, biểu hiện và lựa chọn thuốc khác nhau.
Triệu chứng và dấu hiệu của Viêm màng ngoài tim cấp
Đau ngực là biểu hiện nổi bật ở hơn 80% trường hợp. Đau thường sắc, tăng khi hít sâu, ho, nuốt hoặc nằm ngửa và giảm khi ngồi dậy, cúi ra trước. Đau có thể lan lên vai, cổ hoặc cơ thang, nhưng không phải ai cũng có kiểu đau điển hình.
Sốt nhẹ, mệt, ho, hồi hộp và khó thở có thể đi kèm. Khó thở nổi bật hơn ở người cao tuổi hoặc khi có tràn dịch lớn, tổn thương cơ tim hay suy tim. Triệu chứng của nguyên nhân nền như sụt cân, đổ mồ hôi đêm, đau khớp, phát ban hoặc suy thận có thể gợi ý lao, tự miễn, ung thư hay urê huyết. Chèn ép tim có thể xuất hiện bằng choáng, khó thở và huyết áp thấp.
- Đau ngực kiểu màng phổi: tăng khi hít sâu, ho hoặc nằm và giảm khi ngồi dậy, cúi người về trước.
- Sốt nhẹ: có thể đi sau nhiễm trùng hô hấp; sốt cao làm tăng nghi ngờ căn nguyên đặc hiệu hoặc biến chứng.
- Khó thở: thường do đau khi thở, tràn dịch hoặc tổn thương cơ tim đi kèm.
- Mệt và giảm sức gắng sức: có thể kéo dài sau khi đau ngực đã giảm.
- Hồi hộp: thường do nhịp nhanh xoang; loạn nhịp phức tạp gợi ý tổn thương cơ tim.
- Ho hoặc khó chịu khi nuốt: có thể xuất hiện khi viêm kích thích các cấu trúc lân cận.
- Đau vai hoặc vùng cơ thang: là kiểu lan đau tương đối đặc trưng do thần kinh hoành.
- Ngất hoặc gần ngất: có thể do chèn ép tim, rối loạn nhịp hoặc chẩn đoán cấp khác.
- Tụt huyết áp, tĩnh mạch cổ nổi và mạch nghịch: gợi ý chèn ép tim nhưng không phải lúc nào cũng cùng xuất hiện.
- Phù chân hoặc bụng chướng: có thể gặp khi tràn dịch lớn, co thắt hoặc suy tim.
- Sụt cân, đổ mồ hôi đêm: gợi ý lao, ung thư hoặc bệnh hệ thống.
- Đau khớp, phát ban: có thể liên quan lupus, viêm mạch hoặc bệnh tự viêm.
- Sốt cao, rét run: làm tăng nghi ngờ viêm màng ngoài tim mủ và cần nhập viện khẩn.
Cần khám ngay trong ngày: khi có đau ngực mới, nhất là đau tăng khi thở hoặc nằm; không tự giả định là viêm màng ngoài tim vì nhồi máu, thuyên tắc phổi và bóc tách động mạch chủ có thể tương tự.
Cần đánh giá sớm: khi sốt, khó thở, hồi hộp, đau tái diễn hoặc có tiền sử phẫu thuật tim, bệnh tự miễn, ung thư, suy thận hay lao.
Cần tái khám sớm: khi đau không giảm sau vài ngày, còn CRP tăng, xuất hiện tác dụng phụ thuốc, phù hoặc mệt tăng, hoặc muốn trở lại tập luyện. Người có dấu nguy cơ cao cần nhập viện thay vì tự theo dõi tại nhà.
Gọi cấp cứu 115 hoặc đến cơ sở cấp cứu ngay khi đau ngực kéo dài, dữ dội hoặc không phân biệt được với nhồi máu; khó thở dữ dội, tím tái; ngất, lú lẫn, vã mồ hôi lạnh; huyết áp thấp, mạch nhanh yếu, lạnh đầu chi; tĩnh mạch cổ nổi kèm khó thở; ho ra máu; hoặc ngừng thở, ngừng tim.
Không tự lái xe khi triệu chứng nặng. Không trì hoãn để uống thuốc giảm đau, NSAID, colchicine hoặc kháng sinh còn thừa. Nếu người bệnh ngừng tim và người xung quanh đã được hướng dẫn, bắt đầu hồi sinh tim phổi và sử dụng máy khử rung tự động khi có sẵn.
Chẩn đoán Viêm màng ngoài tim cấp
Đánh giá ban đầu gồm bệnh sử, khám, điện tâm đồ, CRP hoặc tốc độ lắng, troponin, công thức máu, chức năng thận–gan, X-quang ngực và siêu âm tim. Mục tiêu là xác nhận viêm, tìm tràn dịch, nhận diện tổn thương cơ tim và loại trừ nguyên nhân đau ngực nguy hiểm.
Người không có dấu nguy cơ cao và đáp ứng điều trị có thể được quản lý ngoại trú với tái khám trong một đến hai tuần. Người có sốt cao, khởi phát bán cấp, tràn dịch lớn, chèn ép, không đáp ứng hoặc yếu tố nguy cơ bổ sung cần nhập viện và tìm căn nguyên. CT hoặc MRI tim giúp chứng minh viêm khi dấu kinh điển không đầy đủ, đánh giá dày màng tim, dịch khu trú và tổn thương cơ tim.
Bác sĩ hỏi đặc điểm đau, tư thế làm tăng giảm, nhiễm trùng gần đây, lao, bệnh tự miễn, ung thư, suy thận, thuốc, chấn thương, nhồi máu hoặc thủ thuật tim. Triệu chứng khó thở, ngất, sụt cân, đổ mồ hôi đêm và đau khớp giúp phân tầng nguyên nhân.
Khám gồm nhiệt độ, huyết áp, mạch, nhịp thở, độ bão hòa oxy; nghe tiếng cọ màng ngoài tim và phổi; tìm dấu tràn dịch, suy tim hoặc chèn ép. Tiếng cọ có thể thoáng qua và mất khi dịch nhiều, nên không nghe thấy không loại trừ bệnh. Mạch nghịch và tĩnh mạch cổ nổi cần được đánh giá khi nghi chèn ép.
CRP và tốc độ lắng: hỗ trợ xác nhận viêm, theo dõi đáp ứng và hướng dẫn giảm thuốc; mức bình thường không loại trừ hoàn toàn bệnh giai đoạn sớm.
Troponin: tăng gợi ý tổn thương cơ tim đi kèm và cần đánh giá viêm cơ–màng ngoài tim; không phải dấu bắt buộc của viêm màng ngoài tim đơn thuần.
Công thức máu, thận, gan và điện giải: giúp tìm nhiễm trùng, bệnh nền và chọn thuốc an toàn.
Xét nghiệm căn nguyên: lao, cấy máu, HIV, tự miễn, tuyến giáp hoặc ung thư được lựa chọn theo dấu nguy cơ, dịch tễ và bệnh cảnh; xét nghiệm virus huyết thanh rộng rãi thường không giúp xác định nguyên nhân.
Siêu âm tim: là xét nghiệm đầu tay để phát hiện và đo tràn dịch, đánh giá chức năng tim và dấu chèn ép. Siêu âm bình thường không loại trừ viêm màng ngoài tim không có dịch.
X-quang ngực: thường bình thường khi dịch ít; có thể cho thấy bóng tim lớn hoặc bệnh phổi, lao và nguyên nhân khác.
CT tim: đánh giá dày, vôi hóa, dịch khu trú, khối u và cấu trúc lân cận; hữu ích khi nghi biến chứng hoặc trước thủ thuật.
MRI tim: cho thấy phù, tăng tín hiệu và ngấm thuốc của màng ngoài tim, đồng thời đánh giá cơ tim. MRI đặc biệt hữu ích khi chẩn đoán chưa chắc, triệu chứng tái diễn hoặc cần chứng minh viêm hoạt động.
Theo ESC 2025, chẩn đoán viêm màng ngoài tim xác định dựa trên bệnh cảnh lâm sàng phù hợp cùng hơn một tiêu chí bổ sung. Các tiêu chí hỗ trợ gồm tiếng cọ màng ngoài tim, thay đổi điện tâm đồ điển hình, tràn dịch mới hoặc tăng, CRP tăng và hình ảnh CT hoặc MRI chứng minh viêm.
Cách tiếp cận truyền thống thường yêu cầu ít nhất hai trong bốn dấu: đau ngực điển hình, tiếng cọ, ST chênh lan tỏa hoặc PR chênh và tràn dịch mới hay tăng. ESC 2025 mở rộng vai trò của dấu viêm và hình ảnh đa phương thức. Chẩn đoán phải loại trừ hội chứng vành, thuyên tắc phổi, bóc tách động mạch chủ và các nguyên nhân đau ngực khác.
Điều trị Viêm màng ngoài tim cấp
Mục tiêu là giảm đau và viêm, phòng tái phát, tìm và điều trị nguyên nhân đặc hiệu, đồng thời phát hiện sớm tràn dịch và chèn ép. Người nguy cơ thấp có thể điều trị ngoại trú với theo dõi gần; người nguy cơ cao cần nhập viện.
Điều trị đầu tay thường gồm aspirin hoặc NSAID phối hợp colchicine và thuốc bảo vệ dạ dày khi phù hợp. Liều và lựa chọn phụ thuộc tuổi, cân nặng, thận, gan, dạ dày, chống đông, thai kỳ và bệnh mạch vành. Hoạt động thể lực được hạn chế cho đến khi lui bệnh lâm sàng và dấu viêm bình thường. Căn nguyên lao, mủ, ung thư, suy thận hoặc tự miễn cần phác đồ chuyên biệt.
Aspirin hoặc NSAID được dùng để giảm đau và viêm, thường duy trì đến khi triệu chứng và CRP cải thiện rồi giảm dần theo hướng dẫn. Colchicine được phối hợp để tăng đáp ứng và giảm tái phát, thường ít nhất ba tháng ở đợt đầu nếu dung nạp và không chống chỉ định.
Corticosteroid liều thấp đến trung bình chỉ được cân nhắc khi có chống chỉ định hoặc thất bại với điều trị đầu tay, thai kỳ chọn lọc hay bệnh tự miễn đặc hiệu; thuốc cần giảm rất chậm vì dùng sớm hoặc liều cao làm tăng tái phát. Thuốc ức chế interleukin-1 chủ yếu dành cho thể tái phát hoặc kháng trị, không phải điều trị thường quy của đợt đầu. Kháng sinh, thuốc lao hoặc lọc máu chỉ dùng theo căn nguyên. Không tự dùng thuốc.
Chọc dẫn lưu màng tim: là thủ thuật cấp cứu khi chèn ép tim và được dùng khi cần chẩn đoán tràn dịch nghi mủ, lao, ung thư hoặc dịch lớn có triệu chứng. Dịch được xét nghiệm tế bào, sinh hóa, vi sinh và phân tử theo nghi ngờ.
Dẫn lưu kéo dài: có thể cần để giảm tái tích tụ và theo dõi lượng dịch. Cửa sổ màng tim bằng phẫu thuật hoặc nội soi được cân nhắc khi dịch tái phát, khu trú hoặc không thể chọc an toàn.
Không chọc dịch chỉ vì có một lớp dịch nhỏ, ổn định và không gây huyết động. Thủ thuật có nguy cơ chảy máu, tổn thương tim, loạn nhịp và nhiễm trùng nên cần hướng dẫn hình ảnh và đội ngũ kinh nghiệm.
Phẫu thuật hiếm khi cần trong viêm màng ngoài tim cấp không biến chứng. Cửa sổ màng tim hoặc dẫn lưu phẫu thuật được thực hiện khi tràn dịch tái phát, dịch mủ, dịch khu trú, cần sinh thiết hoặc chọc qua da không an toàn.
Cắt màng ngoài tim là điều trị cho co thắt mạn tính nặng, không phải biện pháp thông thường trong đợt cấp. Một số trường hợp co thắt thoáng qua do viêm có thể hồi phục sau điều trị chống viêm nên cần đánh giá hình ảnh và thời gian phù hợp trước khi mổ. Phẫu thuật phải điều trị đồng thời nguyên nhân như lao, ung thư hoặc nhiễm khuẩn.
Chăm sóc hỗ trợ gồm nghỉ tương đối, hạn chế vận động, ngủ đủ, bù dịch hợp lý và hỗ trợ tâm lý khi đau kéo dài hoặc lo tái phát. Người bệnh cần được hướng dẫn tư thế giảm đau, nhận biết dấu chèn ép và cách dùng thuốc đúng lịch.
Phục hồi chức năng tim có thể giúp trở lại vận động sau khi viêm thuyên giảm. Người có bệnh dạ dày, thận hoặc đang chống đông cần kế hoạch theo dõi chảy máu và chức năng cơ quan. Không dùng rượu, thảo dược hoặc thực phẩm bổ sung thay thuốc chống viêm; một số sản phẩm làm tăng chảy máu hoặc tương tác colchicine.
Theo dõi gồm đau ngực, sốt, khó thở, huyết áp, nhịp tim, CRP, công thức máu, thận, gan và tác dụng không mong muốn. Siêu âm được lặp lại khi có dịch, triệu chứng tăng hoặc trước khi trở lại hoạt động ở người nguy cơ cao.
Người ngoại trú nguy cơ thấp nên tái khám trong một đến hai tuần để đánh giá đáp ứng. Thuốc chống viêm được giảm khi triệu chứng hết và CRP bình thường, không giảm chỉ theo số ngày. MRI được cân nhắc khi đau dai dẳng, tái phát hoặc cần xác nhận lui viêm. Đau trở lại sau khoảng lui bệnh, sốt, khó thở hoặc ngất cần đánh giá ngay.
Đợt viêm màng ngoài tim cấp thường lui lâm sàng trong bốn đến sáu tuần, nhưng thời gian thay đổi theo nguyên nhân và đáp ứng. Aspirin hoặc NSAID thường dùng trong thời gian ngắn rồi giảm dần theo triệu chứng và CRP; colchicine thường duy trì ít nhất ba tháng ở đợt đầu.
ESC 2025 khuyến nghị hạn chế hoạt động vượt mức sinh hoạt ít vận động cho đến khi hết triệu chứng và dấu viêm bình thường; nhiều người cần ít nhất khoảng một tháng để đạt lui bệnh, lâu hơn nếu có viêm cơ tim, tràn dịch hoặc căn nguyên đặc hiệu. Không tự rút ngắn thuốc hoặc trở lại tập chỉ vì hết đau.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng thường gặp nhất là viêm màng ngoài tim tái phát, xảy ra ở khoảng 20–30% người không được điều trị colchicine sau đợt đầu. Một số người có triệu chứng dai dẳng mà không đạt lui bệnh hoàn toàn.
Chèn ép tim xảy ra khi dịch cản trở tim đổ đầy và có thể gây tụt huyết áp, sốc hoặc tử vong nếu không dẫn lưu. Viêm co thắt mạn hiếm ở thể vô căn hoặc virus nhưng nguy cơ cao hơn trong lao và nhiễm khuẩn mủ. Tổn thương cơ tim đi kèm có thể gây suy chức năng và loạn nhịp. Thuốc có thể gây xuất huyết tiêu hóa, suy thận, độc gan, giảm tế bào máu hoặc tiêu chảy.
Viêm màng ngoài tim cấp vô căn hoặc nghi virus thường có tiên lượng tốt và chèn ép hay co thắt là hiếm. Phần lớn người bệnh đáp ứng với chống viêm và colchicine, trở lại sinh hoạt sau khi đạt lui bệnh.
Tiên lượng phụ thuộc căn nguyên và dấu nguy cơ. Viêm mủ, lao, ung thư, suy giảm miễn dịch, tràn dịch lớn, chèn ép và tổn thương cơ tim có nguy cơ biến chứng cao hơn. Tái phát gây ảnh hưởng chất lượng sống nhưng thường không làm tăng tử vong trong thể vô căn. Không thể dự đoán kết cục chỉ từ mức đau hoặc một giá trị CRP.
Tái phát được xác định khi có đợt viêm mới sau khoảng lui bệnh. Nguy cơ tăng nếu đợt đầu không điều trị colchicine, corticosteroid được dùng sớm hoặc giảm nhanh, thuốc chống viêm không đủ thời gian, còn nguyên nhân nền hoặc trở lại vận động trước khi hết viêm.
Đau ngực tái phát không luôn là viêm; bác sĩ cần đánh giá CRP, ECG, siêu âm và đôi khi MRI. Điều trị thường lặp lại aspirin hoặc NSAID và colchicine trong thời gian dài hơn; thể phụ thuộc corticosteroid hoặc kháng trị có thể cần thuốc ức chế interleukin-1. Không tự dùng lại đơn thuốc cũ.
Không thể phòng mọi trường hợp. Có thể giảm nguy cơ nhiễm trùng bằng vệ sinh tay, tiêm chủng theo khuyến cáo, điều trị lao và nhiễm khuẩn đúng phác đồ, chăm sóc vết thương và tránh dùng thuốc hoặc chất độc tim không rõ nguồn gốc.
Phòng tái phát dựa trên điều trị đủ aspirin hoặc NSAID, dùng colchicine đúng thời gian, giảm thuốc theo triệu chứng và CRP, hạn chế vận động đến khi lui bệnh và kiểm soát bệnh tự miễn hoặc nguyên nhân nền. Corticosteroid không nên tự dùng. Người từng viêm màng ngoài tim cần báo bác sĩ trước mang thai, phẫu thuật tim hoặc bắt đầu thuốc có tương tác với colchicine.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Viêm màng ngoài tim cấp
Không có thực phẩm đặc hiệu chữa viêm màng ngoài tim. Nên ăn cân đối với rau, trái cây nguyên quả, ngũ cốc nguyên hạt, đậu, cá và đạm nạc; hạn chế thực phẩm chế biến sẵn, nhiều muối, đường và chất béo bão hòa.
Người dùng NSAID nên dùng thuốc đúng hướng dẫn và báo dấu đau dạ dày hoặc phân đen; không uống rượu quá mức vì tăng nguy cơ kích ứng và chảy máu. Suy thận, suy tim hoặc tràn dịch lớn có thể cần điều chỉnh muối và dịch riêng. Tránh bưởi và sản phẩm có tương tác nếu bác sĩ hoặc dược sĩ cảnh báo khi dùng colchicine; không dùng thảo dược thay thuốc.
Trong pha cấp, tránh tập thể thao, chạy, gym nặng và hoạt động làm nhịp tim tăng rõ. Chỉ duy trì sinh hoạt nhẹ nếu không làm đau, khó thở hoặc mệt hơn. Vận động sớm quá mức có thể kéo dài viêm và thúc đẩy tái phát.
Trở lại hoạt động được cá thể hóa sau khi hết đau, hết sốt, CRP bình thường và không còn tràn dịch đáng kể hay tổn thương cơ tim. Tăng dần từ đi bộ nhẹ; vận động viên cần đánh giá chuyên khoa. Nếu có viêm cơ tim đi kèm, tiêu chuẩn trở lại tập nghiêm ngặt hơn. Dừng ngay khi đau ngực, hồi hộp, choáng hoặc khó thở tái xuất hiện.
Người bệnh có thể ghi mức đau, nhiệt độ, nhịp tim, huyết áp nếu có thiết bị phù hợp, khó thở, tư thế gây đau và thuốc đã dùng. Dùng thuốc đúng giờ và tái khám để kiểm tra CRP, thận, gan hoặc siêu âm theo kế hoạch.
Liên hệ bác sĩ khi đau không giảm, sốt trở lại, tiêu chảy nhiều, đau bụng, phân đen, tiểu ít, phù, hồi hộp kéo dài hoặc khó thở tăng. Không tự đoán tái phát chỉ từ đau thành ngực và không tự tăng NSAID hay colchicine. Ngất, tụt huyết áp hoặc khó thở dữ dội cần cấp cứu.
- Không tự chẩn đoán mọi cơn đau ngực là viêm màng ngoài tim; cần loại trừ nhồi máu, thuyên tắc phổi và bóc tách động mạch chủ.
- Không tự dùng aspirin, NSAID, colchicine hoặc corticosteroid khi chưa được đánh giá chống chỉ định và tương tác.
- Không giảm hoặc ngừng thuốc ngay khi hết đau nếu CRP và kế hoạch bác sĩ chưa cho phép.
- Không tập nặng, thi đấu hoặc thử sức trong giai đoạn viêm hoạt động.
- Không dùng đồng thời nhiều NSAID, uống rượu nhiều hoặc dùng thảo dược làm tăng chảy máu.
- Không bỏ qua sốt cao, tràn dịch lớn, khó thở tăng, ngất hoặc tụt huyết áp.
- Không trì hoãn cấp cứu khi đau ngực dữ dội, lú lẫn, tím tái hoặc lạnh đầu chi.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Viêm màng ngoài tim cấp ở trẻ hiếm hơn người lớn và thường liên quan virus, bệnh tự miễn, nhiễm khuẩn, sau phẫu thuật tim hoặc suy thận. Trẻ nhỏ có thể chỉ sốt, quấy khóc, thở nhanh, mệt hoặc đau bụng; trẻ lớn mô tả đau ngực tư thế rõ hơn.
Điều trị phải theo cân nặng, tuổi và chức năng thận–gan; không dùng liều người lớn. Bệnh Kawasaki, sốt thấp khớp, lupus và hội chứng viêm đa hệ cần được phân biệt. Trẻ phải nghỉ thể thao đến khi hết viêm và được tim mạch nhi cho phép; cần hỗ trợ học tập và tâm lý nếu bệnh tái phát.
Người cao tuổi có thể ít đau ngực điển hình và biểu hiện bằng khó thở, mệt, lú lẫn hoặc tràn dịch. Ung thư, suy thận, bệnh tự miễn, thuốc chống đông, phẫu thuật và thủ thuật tim là các căn nguyên hoặc yếu tố nguy cơ quan trọng.
NSAID và colchicine cần điều chỉnh theo thận, gan, dạ dày, cân nặng và đa thuốc. Nguy cơ chảy máu, suy thận và tương tác cao hơn. Không quy đau ngực cho viêm màng ngoài tim trước khi loại trừ hội chứng vành, thuyên tắc phổi và bóc tách động mạch chủ.
Viêm màng ngoài tim có thể xảy ra trong thai kỳ và cần nhóm tim mạch–sản khoa phối hợp. Chẩn đoán ưu tiên ECG và siêu âm; MRI không gadolinium có thể dùng khi cần. Nguyên nhân tự miễn, nhiễm trùng và bệnh liên quan thai kỳ phải được xem xét.
Colchicine được ESC 2025 xem là tương thích với thai kỳ và có thể tiếp tục để phòng tái phát. Aspirin hoặc NSAID có giới hạn theo tuổi thai và cần bác sĩ lựa chọn; corticosteroid liều thấp có thể được dùng trong tình huống phù hợp. Không tự dùng thuốc chống viêm. Chèn ép tim cần dẫn lưu cứu mẹ, không trì hoãn vì thai kỳ.
Colchicine được ESC 2025 xem là tương thích với cho con bú. Một số NSAID và corticosteroid có thể sử dụng với lựa chọn phù hợp, nhưng cần rà soát từng hoạt chất, liều, tuổi trẻ và bệnh nền của mẹ.
Không tự ngừng thuốc để cho bú và không mặc định phải dừng cho bú. Bác sĩ tim mạch, sản khoa và nhi khoa cần đánh giá nguy cơ–lợi ích, theo dõi tiêu chảy, bú kém hoặc tác dụng khác ở trẻ khi cần. Người mẹ nên nghỉ, tránh mất nước và báo ngay đau ngực hoặc khó thở tái phát.
Ở người suy giảm miễn dịch, lao, vi khuẩn mủ, nấm, virus cơ hội và ung thư là các nguyên nhân quan trọng hơn. Sốt và CRP có thể không tăng rõ, trong khi tràn dịch hoặc chèn ép tiến triển nhanh.
Ngưỡng nhập viện, lấy cấy máu, xét nghiệm lao, HIV, CT, PET hoặc chọc dịch thường thấp hơn. Corticosteroid hoặc thuốc ức chế miễn dịch không được dùng theo kinh nghiệm trước khi loại trừ nhiễm trùng nguy hiểm. Điều trị cần phối hợp tim mạch, truyền nhiễm, huyết học hoặc ghép tạng; không tự ngừng thuốc nền.
Suy thận, bệnh tự miễn, ung thư, bệnh mạch vành, suy tim, bệnh gan, loét dạ dày và rối loạn đông máu ảnh hưởng cả nguyên nhân lẫn lựa chọn điều trị. Người chạy thận có thể mắc viêm màng ngoài tim urê huyết hoặc liên quan lọc máu và cần tối ưu lọc thay vì chỉ dùng chống viêm.
Người dùng chống đông có nguy cơ chảy máu khi tràn dịch; quyết định tiếp tục hay tạm ngừng phải cá thể hóa. NSAID có thể làm xấu thận, huyết áp và suy tim; colchicine cần chỉnh theo thận–gan và tương tác. Không dùng phác đồ của người khác.
Viêm màng ngoài tim sau phẫu thuật hoặc can thiệp tim có thể thuộc hội chứng sau tổn thương tim, thường xuất hiện sau khoảng tiềm ẩn với sốt, đau kiểu màng phổi, tiếng cọ và tràn dịch màng tim hoặc màng phổi. Cần phân biệt với nhiễm trùng, chảy máu và biến chứng thủ thuật.
Điều trị chống viêm và colchicine được cân nhắc khi có bằng chứng viêm, nhưng không điều trị mọi tràn dịch hậu phẫu không triệu chứng. Tràn dịch tăng, tụt huyết áp, khó thở hoặc thiếu máu cần siêu âm và đánh giá chèn ép. Người dùng chống đông sau thay van hoặc rung nhĩ cần kế hoạch riêng.
Câu hỏi thường gặp về Viêm màng ngoài tim cấp
Phần lớn trường hợp vô căn hoặc nghi virus có tiên lượng tốt, nhưng bệnh vẫn có thể nguy hiểm khi gây tràn dịch lớn, chèn ép tim, tổn thương cơ tim hoặc liên quan lao, nhiễm khuẩn mủ và ung thư. Sốt trên 38°C, khởi phát bán cấp, dịch trên 20 mm, chèn ép hoặc không đáp ứng thuốc sau một tuần là dấu nguy cơ cao. Khó thở dữ dội, ngất, tụt huyết áp, lú lẫn hoặc đau ngực không phân biệt được với nhồi máu cần gọi cấp cứu 115.
Nhiều người hồi phục hoàn toàn trong vài tuần khi được chẩn đoán đúng, nghỉ vận động và dùng thuốc phù hợp. Aspirin hoặc NSAID giúp giảm viêm, còn colchicine làm giảm nguy cơ tái phát. Khả năng khỏi phụ thuộc căn nguyên; lao, viêm mủ, ung thư, suy thận hoặc bệnh tự miễn cần điều trị riêng. Khoảng 20–30% người không dùng colchicine có thể tái phát sau đợt đầu. Hết đau không đồng nghĩa đã hết viêm, nên không tự ngừng thuốc hoặc tập nặng trước khi CRP và đánh giá tim ổn định.
Bản thân viêm màng ngoài tim không lây từ người sang người. Nếu nguyên nhân là virus, vi khuẩn hoặc lao, tác nhân nền có thể lây theo đường riêng, nhưng người tiếp xúc không tự động bị viêm màng ngoài tim. Đa số trường hợp được xếp vô căn hoặc nghi virus và không cần cách ly chỉ vì chẩn đoán này. Người bệnh vẫn nên tuân thủ vệ sinh tay, che ho và hướng dẫn cách ly nếu có bệnh truyền nhiễm cụ thể. Không tự dùng kháng sinh vì phần lớn ca không do vi khuẩn.
Không có một mốc cố định cho mọi người. ESC 2025 khuyến nghị hạn chế hoạt động vượt mức sinh hoạt nhẹ cho đến khi hết triệu chứng và dấu viêm bình thường; nhiều người cần ít nhất khoảng một tháng để đạt lui bệnh, nhưng có thể lâu hơn. Trước khi trở lại tập, bác sĩ xem xét CRP, điện tâm đồ, siêu âm và tổn thương cơ tim. Vận động viên hoặc người có viêm cơ tim kèm theo cần tiêu chuẩn nghiêm ngặt hơn. Khi được phép, tăng hoạt động từ từ và dừng nếu đau ngực, choáng, hồi hộp hoặc khó thở.
Không phải mọi tràn dịch đều cần chọc. Dịch ít hoặc vừa, ổn định và không gây chèn ép thường được theo dõi khi điều trị viêm. Chọc dẫn lưu là thủ thuật cấp cứu khi dịch làm cản trở tim đổ đầy và gây chèn ép. Thủ thuật cũng được cân nhắc khi nghi viêm mủ, lao, ung thư, dịch lớn có triệu chứng hoặc cần xét nghiệm xác định nguyên nhân. Quyết định dựa trên huyết động, siêu âm, vị trí và nguy cơ thủ thuật; không thể chỉ dựa vào một con số kích thước dịch.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

