Ulipristal là chất điều biến chọn lọc thụ thể progesterone, trên thực tế được bào chế chủ yếu dưới dạng ulipristal acetat. Viên ulipristal acetat 30 mg được dùng một liều để tránh thai khẩn cấp sau quan hệ không được bảo vệ hoặc khi biện pháp tránh thai có thể thất bại. Thuốc cần được uống càng sớm càng tốt và không muộn hơn 120 giờ, tương đương 5 ngày, sau lần quan hệ có nguy cơ. Cơ chế chính là trì hoãn hoặc ức chế rụng trứng; thuốc không làm gián đoạn một thai kỳ đã hình thành và không bảo vệ khỏi các bệnh lây truyền qua đường tình dục. Sau khi uống, không nên bắt đầu hoặc dùng lại biện pháp tránh thai nội tiết trong ít nhất 5 ngày vì progestin có thể làm giảm tác dụng trì hoãn rụng trứng của ulipristal. Dạng 5 mg từng được dùng cho u xơ tử cung có chỉ định và nguy cơ tổn thương gan khác biệt rõ rệt.
Nội dung chính
- Ulipristal acetat 30 mg, viên uống một liều
- Tránh thai khẩn cấp sau quan hệ không bảo vệ hoặc thất bại tránh thai
- Càng sớm càng tốt, không quá 120 giờ
- Ức chế hoặc trì hoãn rụng trứng
- Không phá thai đã hình thành; không phòng HIV hoặc bệnh lây truyền qua đường tình dục
- Chờ ít nhất 5 ngày trước khi bắt đầu hoặc dùng lại thuốc tránh thai nội tiết
- Thuốc cảm ứng CYP3A4, progestin và levonorgestrel dùng gần thời điểm uống
- Đau đầu, buồn nôn, đau bụng, đau bụng kinh, mệt và chóng mặt
- Đánh giá thai ngoài tử cung nếu có thai hoặc đau bụng dưới; phản ứng quá mẫn có thể xảy ra
- Có nguy cơ tổn thương gan nghiêm trọng khi điều trị u xơ tử cung kéo dài hoặc lặp lại
Hoạt chất Ulipristal là gì?
Ulipristal là chất điều biến chọn lọc thụ thể progesterone. Dạng ulipristal acetat 30 mg được dùng để giảm nguy cơ mang thai sau quan hệ không được bảo vệ bằng cách chủ yếu trì hoãn hoặc ngăn rụng trứng. Thuốc không làm gián đoạn thai kỳ đã hình thành.
Ulipristal
INN Ulipristal; Ulipristal acetate đối với dạng acetat dùng trong thành phẩm.
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Ulipristal |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Ulipristal; Ulipristal acetate đối với dạng acetat dùng trong thành phẩm. |
| Tên IUPAC | (8S,11R,13S,14S,17R)-17-acetyl-11-[4-(dimethylamino)phenyl]-17-hydroxy-13-methyl-1,2,6,7,8,11,12,14,15,16-decahydrocyclopenta[a]phenanthren-3-one |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | UPA là tên viết tắt thường dùng cho ulipristal acetate. Tên hóa học của ulipristal acetat được ghi trong nhãn ella là 17α-acetoxy-11β-(4-N,N-dimethylaminophenyl)-19-norpregna-4,9-diene-3,20-dione. |
| Tên Latinh / tên dược điển | Ulipristalum |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | 126784-99-4 |
|---|---|
| UNII | 8924OOT4GI |
| PubChem CID | 130904 |
| RxNorm CUI | 858826 |
Dược động học của Ulipristal
Sau một liều ulipristal acetat 30 mg lúc đói, nồng độ đỉnh trung bình của ulipristal acetat đạt khoảng 176 ng/mL sau khoảng 0,9–1 giờ. Thuốc gắn mạnh với protein huyết tương, được chuyển hóa chủ yếu qua CYP3A4 thành chất chuyển hóa mono-demethyl còn hoạt tính và chất chuyển hóa di-demethyl. Thời gian bán thải cuối khoảng 32 giờ.
Giai đoạn I: Hấp thu
Ulipristal acetat được hấp thu nhanh sau khi uống. Nồng độ đỉnh thường đạt trong khoảng một giờ lúc đói; khoảng Tmax được ghi nhận là 0,5–2 giờ.
| F · Sinh khả dụng | Sinh khả dụng tuyệt đối của ulipristal acetat đường uống. Bữa ăn nhiều chất béo làm giảm Cmax trung bình khoảng 40–45%, kéo dài Tmax đến khoảng 3 giờ và làm tăng AUC khoảng 20–25%; các thay đổi này không được xem là có ý nghĩa lâm sàng đối với liều tránh thai khẩn cấp, vì vậy có thể uống cùng hoặc không cùng thức ăn. |
|---|
Giai đoạn II: Phân bố
Ulipristal acetat gắn trên 94% với protein huyết tương theo nhãn Hoa Kỳ; tài liệu EMA ghi trên 98%. Các protein liên quan gồm albumin, alpha-1-acid glycoprotein và lipoprotein tỷ trọng cao. Thuốc và chất chuyển hóa có hoạt tính hiện diện với lượng nhỏ trong sữa mẹ.
Giai đoạn III: Chuyển hóa
Ulipristal acetat được chuyển hóa rộng thành các chất mono-demethyl, di-demethyl và hydroxyl hóa. CYP3A4 là enzym chính; tài liệu EMA còn ghi nhận sự tham gia ở mức nhỏ của CYP1A2 và CYP2A6. Chất mono-demethyl vẫn có hoạt tính dược lý.
Giai đoạn IV: Thải trừ
Đường và tỷ lệ thải trừ định lượng của ulipristal acetat cùng các chất chuyển hóa sau liều 30 mg.
Thuốc được chuyển hóa rộng trước khi thải trừ; một lượng nhỏ ulipristal acetat và chất chuyển hóa được bài tiết vào sữa mẹ.
| t½ · Thời gian bán thải | Thời gian bán thải cuối trong huyết tương sau một liều ulipristal acetat 30 mg khoảng 32,4 ± 6,3 giờ. Chất chuyển hóa mono-demethyl có thời gian bán thải trung bình khoảng 27 giờ trong nghiên cứu được ghi trên nhãn Hoa Kỳ. |
|---|---|
| CL · Độ thanh thải toàn phần | Tài liệu EMA ghi nhận độ thanh thải biểu kiến đường uống trung bình, CL/F, của ulipristal acetat sau liều 30 mg là khoảng 76,8 ± 64,0 L/giờ. |
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
Các yếu tố quan trọng gồm:
- Bữa ăn nhiều chất béo làm thay đổi Cmax, Tmax và AUC nhưng không đòi hỏi thay đổi cách uống liều 30 mg.
- Thuốc cảm ứng CYP3A4 có thể làm giảm mạnh mức phơi nhiễm và hiệu quả.
- Thuốc ức chế CYP3A4 có thể làm tăng mức phơi nhiễm.
- Chưa có nghiên cứu dược động học riêng ở người suy gan hoặc suy thận.
- Dữ liệu hạn chế cho thấy hiệu quả tránh thai có thể giảm khi cân nặng hoặc BMI tăng, nhưng không nên trì hoãn tránh thai khẩn cấp chỉ vì cân nặng.
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Ulipristal
Ulipristal acetat có cả hoạt tính đối kháng và chủ vận một phần tại thụ thể progesterone. Tác dụng phụ thuộc vào liều, thời điểm trong chu kỳ và mô đích:
- Ở liều 30 mg dùng một lần, tác dụng chính là trì hoãn vỡ nang noãn và rụng trứng.
- Ở liều thấp dùng kéo dài hoặc theo từng đợt, thuốc tác động lên cơ tử cung và nội mạc tử cung; ứng dụng này từng được sử dụng cho u xơ tử cung nhưng bị hạn chế vì nguy cơ tổn thương gan.
Phần III: Cơ chế tác dụng
Ulipristal acetat liên kết với thụ thể progesterone và ngăn progesterone chiếm thụ thể. Khi uống trước khi rụng trứng, thuốc có thể trì hoãn vỡ nang noãn trong khoảng thời gian đủ để tinh trùng mất khả năng thụ tinh. Tác dụng tránh thai giảm hoặc không còn khi rụng trứng đã xảy ra. Thuốc tránh thai khẩn cấp không gây phá thai và không làm gián đoạn thai kỳ đã hình thành.
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Tác dụng trì hoãn rụng trứng phụ thuộc thời điểm dùng trong chu kỳ. Trong dữ liệu dược lực học trên nhãn, thuốc trì hoãn vỡ nang ít nhất 5 ngày ở toàn bộ người dùng trước khi LH tăng và ở phần lớn người dùng khi LH đã bắt đầu tăng; thuốc không trì hoãn hiệu quả khi dùng đúng ngày LH đạt đỉnh.
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Ulipristal
Chỉ định được phê duyệt phổ biến của ulipristal acetat 30 mg là tránh thai khẩn cấp sau:
- Quan hệ tình dục không sử dụng biện pháp tránh thai.
- Bao cao su rách, tuột hoặc sử dụng không đúng.
- Quên hoặc dùng sai biện pháp tránh thai nội tiết.
- Nghi ngờ biện pháp tránh thai khác thất bại.
Thuốc phải được uống trong vòng 120 giờ và không dùng thay thế biện pháp tránh thai thường quy.
Ulipristal acetat 5 mg từng được phê duyệt tại EU cho triệu chứng u xơ tử cung mức độ vừa đến nặng; EMA hiện giới hạn nhóm thuốc này cho phụ nữ chưa mãn kinh không phù hợp với phẫu thuật hoặc nút mạch u xơ, hoặc đã thất bại với thủ thuật. Tình trạng cấp phép cụ thể phụ thuộc quốc gia.
Các ứng dụng ngoài tránh thai khẩn cấp và ngoài phạm vi điều trị u xơ tử cung đã được cơ quan quản lý phê duyệt.
Không nên xem dữ liệu nghiên cứu về điều hòa kinh nguyệt, bệnh phụ khoa hoặc chấm dứt thai kỳ là chỉ định đã được phê duyệt của ulipristal acetat.
Liều dùng và cách sử dụng
Tránh thai khẩn cấp:
- Uống một viên chứa 30 mg ulipristal acetat càng sớm càng tốt, nhưng không muộn hơn 120 giờ sau quan hệ không được bảo vệ hoặc nghi ngờ thất bại tránh thai.
- Có thể uống vào bất kỳ thời điểm nào của chu kỳ kinh và cùng hoặc không cùng thức ăn.
- Nếu nôn trong vòng 3 giờ sau khi uống, nhãn thuốc và CDC khuyến nghị cân nhắc hoặc uống lại một liều càng sớm càng tốt.
Không tự dùng nhiều liều trong cùng một chu kỳ. Nhãn Hoa Kỳ không khuyến cáo lặp lại trong cùng chu kỳ vì độ an toàn và hiệu quả chưa được đánh giá đầy đủ.
Liều 5 mg điều trị u xơ tử cung chỉ được sử dụng theo nhãn còn hiệu lực của từng quốc gia và dưới sự giám sát của bác sĩ chuyên khoa. Phác đồ hiện hành tại Việt Nam.
- Uống càng sớm càng tốt; không chờ đến gần hết mốc 120 giờ.
- Thuốc chỉ xử lý nguy cơ từ lần quan hệ đã xảy ra, không bảo vệ các lần quan hệ tiếp theo.
- Chờ ít nhất 5 ngày sau ulipristal trước khi bắt đầu hoặc dùng lại biện pháp tránh thai nội tiết.
- Theo CDC, sau khi bắt đầu lại biện pháp nội tiết, cần kiêng quan hệ hoặc dùng bao cao su trong 7 ngày hoặc đến kỳ kinh tiếp theo, tùy thời điểm nào đến trước. Nhãn ella khuyến cáo dùng biện pháp rào cản đến kỳ kinh tiếp theo.
- Không dùng thêm thuốc tránh thai khẩn cấp chứa levonorgestrel trong 5 ngày sau ulipristal.
- Nếu kinh trễ hơn dự kiến trên một tuần hoặc không có ra máu trong vòng 3 tuần, cần thử thai và được tư vấn.
- Thuốc không phòng HIV hoặc các bệnh lây truyền qua đường tình dục.
Sau một liều tránh thai khẩn cấp, cần theo dõi:
- Ngày xuất hiện kỳ kinh tiếp theo.
- Tình trạng ra máu bất thường.
- Đau bụng dưới, đặc biệt đau dữ dội hoặc đau lệch một bên.
- Dấu hiệu dị ứng như mày đay, sưng môi, mặt hoặc khó thở.
- Kết quả thử thai nếu kinh trễ trên một tuần hoặc không ra máu trong 3 tuần.
Nếu có đau bụng dưới nghiêm trọng trong khoảng 3–5 tuần sau khi dùng, cần được đánh giá thai ngoài tử cung.
Với ulipristal acetat 5 mg dùng cho u xơ tử cung tại nơi còn được cấp phép, phải xét nghiệm chức năng gan trước, trong và sau điều trị theo nhãn sản phẩm.
Cảnh báo và lưu ý về Ulipristal
Thông tin chống chỉ định khác nhau giữa các nhãn:
- Nhãn ella tại Hoa Kỳ chống chỉ định khi đã biết hoặc nghi ngờ đang mang thai.
- SmPC ellaOne của EMA liệt kê chống chỉ định khi quá mẫn với hoạt chất hoặc tá dược; thai kỳ được nêu riêng là tình trạng không được sử dụng thuốc.
Ulipristal không làm chấm dứt thai kỳ đã hình thành. Chống chỉ định của sản phẩm 5 mg điều trị u xơ tử cung khác biệt và phải được kiểm tra theo đúng nhãn hiện hành, đặc biệt đối với bệnh gan.
Các phản ứng thường gặp sau một liều 30 mg gồm:
- Đau đầu: khoảng 18–19%.
- Buồn nôn: khoảng 12–13%.
- Đau bụng hoặc đau vùng bụng trên: khoảng 8–15%.
- Đau bụng kinh: khoảng 7–13%.
- Mệt mỏi: khoảng 6%.
- Chóng mặt: khoảng 5%.
- Kỳ kinh có thể đến sớm, muộn hoặc có ra máu giữa kỳ.
Sau lưu hành còn ghi nhận mụn trứng cá và các phản ứng quá mẫn.
Các vấn đề cần xử trí y tế gồm:
- Phản ứng quá mẫn, mày đay, phù mạch hoặc khó thở.
- Thai ngoài tử cung nếu người dùng vẫn mang thai hoặc có đau bụng dưới nghiêm trọng sau khi uống.
- Chảy máu bất thường kéo dài hoặc triệu chứng mang thai.
- Tổn thương gan nghiêm trọng, kể cả suy gan cần ghép gan, đã được báo cáo với ulipristal acetat 5 mg sử dụng điều trị u xơ tử cung. EMA nêu không có mối lo tương tự đối với liều 30 mg dùng một lần để tránh thai khẩn cấp.
- Không sử dụng như biện pháp tránh thai thường xuyên.
- Không có tác dụng với lần quan hệ xảy ra sau khi uống.
- Không bảo vệ khỏi HIV hoặc bệnh lây truyền qua đường tình dục.
- Không trì hoãn sử dụng chỉ để xác định chính xác thời điểm rụng trứng.
- Hiệu quả có thể giảm khi rụng trứng đã xảy ra.
- Dữ liệu về cân nặng và BMI còn hạn chế; một số tài liệu gợi ý hiệu quả có thể giảm khi cân nặng tăng. Vẫn nên dùng biện pháp tránh thai khẩn cấp phù hợp càng sớm càng tốt và có thể cân nhắc vòng tránh thai chứa đồng, là phương pháp hiệu quả nhất.
- EMA không khuyến cáo ulipristal acetat 30 mg ở người hen nặng đang điều trị bằng glucocorticoid đường uống.
- Kiểm tra thành phần tá dược nếu không dung nạp lactose.
- Cảnh báo tổn thương gan nghiêm trọng liên quan chủ yếu đến dạng 5 mg dùng kéo dài hoặc theo đợt, không phải liều 30 mg duy nhất.
Kinh nghiệm về quá liều ulipristal acetat còn hạn chế. Trong một nghiên cứu nhỏ, một số người dùng liều đơn tương đương đến bốn lần liều ella mà không ghi nhận phản ứng bất lợi, nhưng dữ liệu này không chứng minh liều cao an toàn.
Chưa có thuốc giải độc đặc hiệu được nêu trong nhãn. Khi uống quá liều hoặc uống nhầm nhiều viên, cần liên hệ cơ sở y tế hoặc trung tâm chống độc, mang theo bao bì thuốc và được điều trị hỗ trợ theo triệu chứng. Không tự gây nôn.
Theo nhãn ella tại Hoa Kỳ, bảo quản ở 20–25°C, tránh ánh sáng và giữ viên trong vỉ, bên trong hộp gốc cho đến khi sử dụng. Điều kiện của từng thành phẩm có thể khác nhau; luôn tuân thủ nhãn sản phẩm và để xa tầm tay trẻ em.
Đối tượng đặc biệt
Ulipristal acetat tránh thai khẩn cấp không có chỉ định ở trẻ chưa dậy thì hoặc chưa có kinh nguyệt. Dữ liệu ở thanh thiếu niên sau dậy thì cho thấy hồ sơ hiệu quả và an toàn tương tự người trưởng thành trong độ tuổi sinh sản. Không nên tự dùng cho trẻ vị thành niên mà không được tư vấn phù hợp về nguy cơ mang thai, xâm hại tình dục và bệnh lây truyền qua đường tình dục.
Ulipristal acetat 30 mg tránh thai khẩn cấp không dành cho phụ nữ sau mãn kinh. Chưa có nhu cầu điều chỉnh liều hoặc ứng dụng liên quan ở người cao tuổi cho chỉ định này.
Ulipristal acetat không được dùng khi đã biết hoặc nghi ngờ mang thai và không có tác dụng chấm dứt thai kỳ đã hình thành. Dữ liệu sau lưu hành về phơi nhiễm ngoài ý muốn chưa cho thấy một kiểu tăng nguy cơ bất lợi rõ ràng, nhưng số liệu không đủ để loại trừ nguy cơ dị tật hoặc thiết lập quan hệ nhân quả. Nếu vẫn có thai sau khi dùng, cần khám để xác định vị trí thai và được tư vấn sản khoa.
Khuyến cáo giữa các nhãn có khác biệt:
- DailyMed ghi ulipristal acetat và chất chuyển hóa có trong sữa với lượng nhỏ; liều hiệu chỉnh theo cân nặng mà trẻ bú hoàn toàn nhận được ước tính khoảng 0,8% trong ngày đầu và tổng khoảng 1% liều của mẹ trong 5 ngày. Nhãn yêu cầu cân nhắc lợi ích của việc cho bú, nhu cầu dùng thuốc và nguy cơ tiềm tàng vì chưa có dữ liệu về ảnh hưởng ở trẻ.
- SmPC ellaOne của EMA khuyến cáo không cho con bú trong một tuần sau liều tránh thai khẩn cấp và vắt bỏ sữa trong thời gian này.
Do khuyến cáo quản lý khác nhau, cần tuân thủ tờ hướng dẫn được phê duyệt tại nơi sử dụng và hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ.
Nhãn Hoa Kỳ ghi chưa có nghiên cứu đánh giá ảnh hưởng của bệnh gan đến dược động học ella. Tài liệu EMA không đưa ra liều thay thế khi thiếu nghiên cứu và không khuyến cáo sử dụng ở người suy gan nặng.
Với ulipristal acetat 5 mg điều trị u xơ tử cung, nguy cơ tổn thương gan nghiêm trọng đòi hỏi sàng lọc, giám sát chức năng gan và tuân thủ chặt nhãn sản phẩm nơi còn được cấp phép.
Dữ liệu dược động học và độ an toàn riêng ở người đồng thời suy gan, suy thận.
Không nên tự dùng khi có suy gan nặng. Tránh nhầm dữ liệu của liều 30 mg dùng một lần với dạng 5 mg sử dụng kéo dài, vì nguy cơ và yêu cầu theo dõi khác nhau.
Ulipristal acetat có thể gây chóng mặt; buồn ngủ và nhìn mờ được EMA ghi nhận ít gặp hơn. Không lái xe hoặc vận hành máy nếu xuất hiện chóng mặt, buồn ngủ, nhìn mờ hoặc giảm khả năng tập trung.
Tương tác thuốc của Ulipristal
Tương tác quan trọng gồm:
- Thuốc cảm ứng CYP3A4 như rifampicin, rifabutin, carbamazepine, oxcarbazepine, phenytoin, phenobarbital, primidone, topiramate, felbamate, griseofulvin, bosentan, efavirenz, nevirapine và St. John’s wort có thể làm giảm mạnh nồng độ ulipristal và hiệu quả tránh thai. EMA không khuyến cáo ellaOne nếu đã dùng thuốc cảm ứng enzym trong 4 tuần trước đó; nên cân nhắc dụng cụ tử cung chứa đồng.
- Thuốc ức chế CYP3A4 mạnh như ketoconazole hoặc itraconazole làm tăng nồng độ ulipristal, nhưng ý nghĩa lâm sàng của tương tác với liều đơn chưa được xác định đầy đủ.
- Thuốc tránh thai chứa progestin có thể làm giảm khả năng trì hoãn rụng trứng của ulipristal; cần chờ ít nhất 5 ngày mới bắt đầu hoặc dùng lại.
- Không khuyến cáo phối hợp gần thời điểm sử dụng với thuốc tránh thai khẩn cấp chứa levonorgestrel vì hai thuốc có thể đối kháng tại thụ thể progesterone.
- Thuốc ức chế bơm proton có thể thay đổi Cmax và Tmax; ý nghĩa lâm sàng với liều đơn tránh thai khẩn cấp chưa rõ.
Thắc mắc về hoạt chất Ulipristal
Uống càng sớm càng tốt và không muộn hơn 120 giờ, tương đương 5 ngày, sau quan hệ không được bảo vệ hoặc nghi ngờ biện pháp tránh thai thất bại. Thuốc có thể được uống vào bất kỳ thời điểm nào trong chu kỳ kinh.
Không. Ulipristal acetat tránh thai khẩn cấp chủ yếu ngăn hoặc trì hoãn rụng trứng và không làm gián đoạn một thai kỳ đã hình thành. Thuốc không có chỉ định chấm dứt thai kỳ.
Nên chờ ít nhất 5 ngày trước khi bắt đầu hoặc dùng lại biện pháp tránh thai nội tiết. Sau khi bắt đầu lại, cần kiêng quan hệ hoặc dùng bao cao su theo hướng dẫn của biện pháp tránh thai và khuyến cáo chuyên môn; CDC khuyến cáo trong 7 ngày hoặc đến kỳ kinh tiếp theo, tùy thời điểm nào đến trước.
Nếu nôn trong vòng 3 giờ sau khi uống, cần liên hệ bác sĩ hoặc dược sĩ và uống lại một liều càng sớm càng tốt theo hướng dẫn hiện hành. Không tự uống nhiều liều nếu thời điểm nôn không rõ hoặc có bệnh lý kèm theo.
Dữ liệu còn hạn chế và chưa thống nhất. EMA ghi nhận bằng chứng chưa đầy đủ cho thấy hiệu quả có thể giảm khi cân nặng hoặc BMI tăng. CDC nhận định ulipristal có xu hướng hiệu quả hơn levonorgestrel ở người béo phì và trong khoảng 3–5 ngày sau quan hệ. Không nên trì hoãn tránh thai khẩn cấp; vòng tránh thai chứa đồng là lựa chọn hiệu quả nhất khi phù hợp.

