U màng phổi (Pleural tumor) là khối hoặc vùng dày bất thường xuất phát từ lớp màng bao quanh phổi và lót thành ngực. Nhóm này gồm u lành khu trú như u sợi đơn độc, u trung biểu mô ác tính, sarcoma hiếm và tổn thương thứ phát do ung thư phổi, vú, buồng trứng hoặc cơ quan khác lan đến màng phổi.
Người bệnh có thể đau ngực kiểu màng phổi, khó thở, ho khan hoặc tràn dịch tái diễn; nhiều u khu trú được phát hiện tình cờ. CT ngực giúp mô tả dạng nốt hay lan tỏa, mức xâm lấn và dịch màng phổi, nhưng dịch tế bào học âm tính không loại trừ u. Chẩn đoán thường cần sinh thiết kim lõi hoặc nội soi lồng ngực với hóa mô miễn dịch. Điều trị phụ thuộc mô học: cắt trọn u khu trú, điều trị ung thư nguyên phát, kiểm soát dịch hoặc phác đồ chuyên biệt. Bài này trình bày tổng quan và không thay thế bài chuyên sâu về u trung biểu mô màng phổi.
U màng phổi là bệnh gì?
Màng phổi gồm lá tạng phủ bề mặt phổi và lá thành lót thành ngực. U có thể phát triển từ tế bào trung biểu mô, mô liên kết, mạch máu, thần kinh hoặc lan từ ung thư nơi khác.
Khái niệm “u màng phổi” mô tả vị trí, không tự cho biết lành hay ác. Vì vậy báo cáo cần ghi mô học, hành vi, dạng khu trú hay lan tỏa và bệnh nguyên phát nếu là di căn.

| Tên bệnh | U màng phổi |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Pleural tumor |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Pleural mass; pleural neoplasm; khối u màng phổi; tổn thương dạng u của màng phổi |
| Mã ICD-10 | Mã phụ thuộc mô học và hành vi: C38.4 (u ác tính màng phổi), D19.0 (u lành mô trung biểu mô của màng phổi) hoặc D38.2 (u hành vi không xác định của màng phổi). Di căn màng phổi được mã theo ung thư nguyên phát và vị trí thứ phát phù hợp. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | U màng phổi và lồng ngực; ung bướu hô hấp–ngoại lồng ngực |
| Cơ quan ảnh hưởng | Màng phổi thành và tạng, khoang màng phổi, nhu mô phổi, thành ngực, cơ hoành và các cấu trúc lân cận tùy loại u. |
| Tính chất bệnh | Thuật ngữ bao quát tổn thương lành, ác và thứ phát. U có thể khu trú dạng nốt hoặc lan tỏa làm dày màng phổi và gây tràn dịch. |
| Mức độ phổ biến | U nguyên phát của màng phổi hiếm; tổn thương ác tính thứ phát do ung thư từ cơ quan khác lan đến màng phổi thường gặp hơn nhiều so với đa số u nguyên phát. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về U màng phổi
U trung biểu mô hình thành từ tế bào lót màng phổi sau tích lũy biến đổi phân tử; amiăng là yếu tố quan trọng đối với mesothelioma nhưng không giải thích mọi u màng phổi. U sợi đơn độc thường liên quan hợp nhất NAB2–STAT6 trong tế bào trung mô.
Di căn đến màng phổi xảy ra khi tế bào ung thư lan theo máu, bạch huyết hoặc trực tiếp từ phổi/thành ngực. Tế bào u làm tăng tính thấm, cản dẫn lưu bạch huyết và kích thích viêm, tạo tràn dịch và dày dính màng phổi.
U trung biểu mô: u trung biểu mô ác tính, tổn thương trung biểu mô tiền xâm lấn hoặc lành hiếm. U trung mô khác: u sợi đơn độc, u mỡ, u cơ trơn, u mạch và sarcoma hiếm. U thứ phát: di căn từ phổi, vú, buồng trứng, tiêu hóa, thận hoặc lymphoma.
Hình thái có thể là khối khu trú có cuống, nhiều nốt, dày màng phổi vòng quanh phổi hoặc tổn thương lan theo khe liên thùy. Phân loại mô học WHO và hóa mô miễn dịch quyết định chẩn đoán.
U nguyên phát màng phổi hiếm. U sợi đơn độc có thể gặp ở nhiều tuổi nhưng thường ở người trưởng thành; mesothelioma có liên quan lịch sử phơi nhiễm amiăng và thời gian tiềm ẩn dài.
Trong thực hành ung bướu, di căn màng phổi và tràn dịch ác tính từ ung thư phổi hoặc vú thường gặp hơn các u nguyên phát. Số liệu Việt Nam theo từng mô học còn hạn chế.
U nguyên phát bắt đầu từ tế bào của màng phổi và tăng trưởng khu trú hoặc lan trên bề mặt. U ác có thể xâm lấn phổi, thành ngực, cơ hoành và lan hạch hoặc cơ quan xa.
U thứ phát đến màng phổi qua dòng bạch huyết, máu hoặc lan trực tiếp. Bệnh không lây; phơi nhiễm amiăng là yếu tố môi trường chứ không phải đường truyền từ người sang người.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của U màng phổi
Nguyên nhân phụ thuộc loại u. Mesothelioma liên quan mạnh với amiăng; u sợi đơn độc thường do biến đổi mắc phải trong khối u; nhiều sarcoma không có nguyên nhân môi trường rõ. Di căn phản ánh ung thư nguyên phát ở cơ quan khác.
Vôi hóa màng phổi hoặc mảng màng phổi do amiăng không đồng nghĩa đã có ung thư, nhưng cho thấy phơi nhiễm và cần đánh giá theo nguy cơ.
- Amiăng: liên quan đặc biệt với mesothelioma, không phải mọi u màng phổi.
- Tiền sử ung thư: tăng khả năng tổn thương di căn màng phổi.
- Tuổi và nghề nghiệp: thời gian tiềm ẩn dài làm bệnh liên quan amiăng thường xuất hiện muộn.
- Xạ trị ngực hoặc khuynh hướng di truyền hiếm: có thể liên quan một số u/sarcoma.
- Không có yếu tố rõ: nhiều u sợi đơn độc xảy ra không do phơi nhiễm xác định.
Người có tràn dịch màng phổi tái diễn không rõ nguyên nhân, dày/nốt màng phổi trên CT, tiền sử ung thư, phơi nhiễm amiăng hoặc khối khu trú sát thành ngực cần được đánh giá chuyên khoa hô hấp–ung bướu–ngoại lồng ngực.
Triệu chứng và dấu hiệu của U màng phổi
U nhỏ khu trú có thể không triệu chứng. Khi khối lớn hoặc có dịch, người bệnh thường khó thở, đau ngực một bên và ho khan.
Triệu chứng toàn thân như sụt cân, chán ăn, mệt hoặc sốt gợi ý bệnh ác tiến triển nhưng không đặc hiệu. U sợi đơn độc lớn đôi khi gây hạ đường huyết do tiết IGF-2.
- Đau ngực âm ỉ hoặc tăng khi hít sâu.
- Khó thở do tràn dịch hoặc hạn chế nở phổi.
- Ho khan kéo dài.
- Nặng ngực, giảm khả năng gắng sức.
- Tràn dịch màng phổi tái phát.
- Phát hiện tình cờ một khối bám màng phổi.
- Hạ đường huyết tái diễn ở u sợi đơn độc tiết IGF-2.
- Ngón tay dùi trống hoặc đau xương khớp phì đại.
- Ho ra máu, đau vai hoặc đau thần kinh liên sườn khi xâm lấn.
- Sưng thành ngực, khối sờ thấy hoặc phá hủy xương sườn.
- Tràn khí màng phổi hoặc chảy máu màng phổi hiếm.
- Dấu di căn xa tùy mô học.
Khám sớm: đau ngực một bên kéo dài, khó thở mới, tràn dịch tái diễn hoặc nốt/dày màng phổi trên phim.
Khám trong ngày: khó thở tăng, sốt sau chọc dịch, đau tăng, ho ra máu hoặc tụt SpO2.
Người từng mắc ung thư: cần báo bác sĩ khi có dịch màng phổi hoặc triệu chứng ngực mới.
- Khó thở dữ dội, tím tái hoặc giảm ý thức do tràn dịch lớn hay biến chứng thủ thuật.
- Đau ngực cấp kèm tụt huyết áp, nhịp tim nhanh hoặc nghi chảy máu màng phổi.
- Ho ra máu lượng nhiều.
- Sốt cao, rét run, đau ngực và dịch đục sau đặt catheter.
- Yếu liệt hoặc đau lưng cấp nếu u xâm lấn cột sống.
Chẩn đoán U màng phổi
Quy trình thường bắt đầu bằng CT ngực có cản quang để mô tả hình thái và chọn vị trí lấy mẫu. Siêu âm màng phổi hỗ trợ nhận biết nốt, vách hóa và hướng dẫn chọc dịch/sinh thiết.
Nếu có dịch, xét nghiệm tế bào và sinh hóa được thực hiện; khi chưa chẩn đoán, sinh thiết kim lõi hoặc nội soi lồng ngực cho mẫu lớn hơn. Giải phẫu bệnh cần panel hóa mô miễn dịch phù hợp và đôi khi xét nghiệm phân tử.
Bác sĩ hỏi tiền sử ung thư, nghề nghiệp có amiăng, thời gian đau–khó thở, sụt cân và thủ thuật trước. Khám đánh giá SpO2, giảm rì rào phế nang, gõ đục, dấu cố định thành ngực, hạch và tình trạng toàn thân.
Không có dấu khám nào phân biệt chắc u lành với ác. Đánh giá chức năng tim phổi cần thiết trước phẫu thuật.
Dịch màng phổi được phân tích tế bào, protein, LDH, pH, glucose và vi sinh theo bối cảnh. Tế bào học có độ nhạy khác nhau giữa ung thư; âm tính không loại trừ mesothelioma hoặc u khu trú.
Trên mô, hóa mô miễn dịch giúp phân biệt trung biểu mô với carcinoma và nhận diện STAT6 ở u sợi đơn độc. Mất BAP1/MTAP hoặc mất đoạn CDKN2A có thể hỗ trợ trong một số tổn thương trung biểu mô khó, nhưng phải được chuyên gia giải phẫu bệnh diễn giải.
CT cản quang đánh giá dày màng phổi dạng nốt, bao quanh phổi, khe liên thùy, thành ngực, cơ hoành, xương sườn và hạch. Khối u sợi đơn độc thường khu trú, bám màng phổi và có mạch nuôi.
MRI hữu ích khi nghi xâm lấn cơ hoành, thành ngực hoặc cột sống. PET/CT hỗ trợ staging và chọn vị trí sinh thiết ở một số u ác nhưng viêm màng phổi có thể tăng hấp thu giả.
Chẩn đoán xác định cần mô học phù hợp, trừ một số di căn đã rõ trong bối cảnh đặc biệt. Báo cáo nên nêu nguồn gốc, mô học, mức độ ác, bờ cắt và các dấu ấn cần thiết.
U sợi đơn độc được hỗ trợ bởi biểu hiện STAT6 nhân và hình thái đặc trưng. Mesothelioma cần chứng minh xâm lấn hoặc bằng chứng phân tử/hóa mô thích hợp trong các trường hợp khó; bài chuyên sâu riêng sẽ trình bày chi tiết.
Điều trị U màng phổi
Điều trị dựa trên mô học, dạng khu trú hay lan tỏa, triệu chứng, khả năng cắt và ung thư nguyên phát. Mục tiêu có thể là chữa khỏi u khu trú, kiểm soát bệnh ác hoặc giảm khó thở do dịch.
Cần hội chẩn ngoại lồng ngực, hô hấp can thiệp, ung bướu, xạ trị, giải phẫu bệnh và chẩn đoán hình ảnh. Không áp dụng phác đồ mesothelioma cho mọi khối màng phổi.
U sợi đơn độc lành thường không cần thuốc chống ung thư sau cắt trọn. U ác hoặc di căn được điều trị theo mô học và cơ quan nguyên phát bằng hóa trị, miễn dịch, điều trị đích hoặc nội tiết khi có chỉ định.
Mesothelioma có phác đồ riêng, được trình bày trong bài chuyên sâu. Thuốc giảm đau, chống nôn và điều trị triệu chứng được cá thể hóa; không tự dùng corticosteroid hay thuốc chống đông khi chưa rõ nguyên nhân dịch.
Chọc tháo dịch giúp giảm khó thở và lấy mẫu. Dịch tái diễn có thể cần catheter màng phổi lưu hoặc gây dính màng phổi tùy khả năng phổi nở và mục tiêu chăm sóc.
Sinh thiết kim lõi dưới CT/siêu âm hoặc nội soi lồng ngực được chọn để lấy đủ mô. Nút mạch trước mổ đôi khi được cân nhắc ở u sợi đơn độc rất nhiều mạch tại trung tâm chuyên sâu.
Cắt trọn là điều trị chính của u sợi đơn độc khu trú và nhiều u lành. Phẫu thuật gồm lấy khối với bờ an toàn, đôi khi kèm một phần phổi, thành ngực hoặc cơ hoành nếu bám/xâm lấn.
Phẫu thuật cho u ác lan tỏa chỉ áp dụng ở nhóm chọn lọc và phụ thuộc mô học; lợi ích phải cân bằng với nguy cơ giảm chức năng phổi và biến chứng lớn.
Kiểm soát đau ngực, khó thở, dinh dưỡng, giấc ngủ và lo âu giúp duy trì chất lượng sống. Oxy chỉ dùng khi có giảm oxy hoặc chỉ định.
Người có catheter cần được hướng dẫn vô khuẩn, lịch dẫn lưu, dấu tắc và nhiễm trùng. Phục hồi hô hấp giúp tăng sức bền sau mổ hoặc khi phổi bị hạn chế nở.
U khu trú có thể điều trị bằng một lần phẫu thuật và theo dõi nhiều năm. U ác hoặc di căn thường cần điều trị theo chu kỳ trong nhiều tháng và đánh giá lại định kỳ. Catheter có thể lưu vài tuần đến nhiều tháng tùy tốc độ tạo dịch và phổi nở.
U khu trú có thể điều trị bằng một lần phẫu thuật và theo dõi nhiều năm. U ác hoặc di căn thường cần điều trị theo chu kỳ trong nhiều tháng và đánh giá lại định kỳ. Catheter có thể lưu vài tuần đến nhiều tháng tùy tốc độ tạo dịch và phổi nở.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
- Tràn dịch tái diễn, phổi bị kẹt và suy hô hấp.
- Xâm lấn thành ngực, cơ hoành, phổi hoặc xương sườn.
- Đau mạn và giảm khả năng vận động.
- Chảy máu, tràn khí hoặc nhiễm trùng sau sinh thiết/dẫn lưu.
- Hạ đường huyết ở u sợi đơn độc tiết IGF-2.
- Tái phát tại chỗ hoặc di căn tùy mô học.
U lành cắt trọn thường có tiên lượng tốt. U sợi đơn độc cần đánh giá nguy cơ theo kích thước, tuổi, hoại tử, phân bào và bờ cắt; không phải mọi u lớn đều ác nhưng nguy cơ tái phát cao hơn.
U ác có tiên lượng phụ thuộc nguồn gốc, giai đoạn và đáp ứng. Di căn màng phổi thường biểu hiện bệnh hệ thống, nhưng điều trị đích hoặc nội tiết có thể kiểm soát lâu ở một số ung thư.
U sợi đơn độc có thể tái phát tại chỗ hoặc xa, đôi khi nhiều năm sau mổ. U ác lan tỏa và di căn có thể tái tích tụ dịch ngay cả khi khối giảm.
Theo dõi cần dựa trên mô học và nguy cơ, không dừng chỉ vì một CT sau mổ bình thường.
- Tránh và kiểm soát phơi nhiễm amiăng theo quy định nghề nghiệp giúp giảm nguy cơ mesothelioma, không ngăn mọi u màng phổi.
- Không hút thuốc giúp giảm ung thư phổi có thể lan màng phổi.
- Người từng mắc ung thư cần theo dõi đúng lịch và báo sớm khó thở/đau ngực mới.
- Không có xét nghiệm sàng lọc chung cho mọi u màng phổi ở người không triệu chứng.
- Sử dụng bảo hộ và quản lý vật liệu amiăng bởi đơn vị chuyên môn, không tự tháo dỡ.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc U màng phổi
Ăn đủ năng lượng–protein để duy trì khối cơ, nhất là khi tràn dịch gây mệt hoặc sau mổ. Chia bữa nhỏ nếu khó thở khi ăn.
Không có chế độ kiềm hóa, nhịn đường hay thực phẩm bổ sung chữa u. Người dùng hóa trị hoặc chống đông cần hỏi trước khi dùng thảo dược.
Đi bộ, bài thở và tập sức mạnh nhẹ giúp duy trì chức năng nếu tình trạng ổn định. Sau dẫn lưu, hoạt động tăng từ từ theo triệu chứng; catheter phải được cố định.
Dừng tập khi đau ngực tăng, khó thở đột ngột, chóng mặt, ho ra máu hoặc SpO2 giảm dưới ngưỡng đã được hướng dẫn.
Ghi khó thở, đau, sốt, cân nặng và khả năng đi lại. Nếu có catheter, ghi lượng–màu dịch, tình trạng băng và dấu rò/tắc.
Báo cơ sở điều trị khi dịch đục, đỏ tăng, sốt, đỏ quanh ống hoặc lượng giảm đột ngột kèm khó thở. Không tự rút hoặc thông ống.
- Không coi mọi dày màng phổi là ung thư hoặc mọi u màng phổi là mesothelioma.
- Không trì hoãn sinh thiết khi dịch tái diễn và hình ảnh nghi ngờ.
- Không tự tháo dỡ vật liệu chứa amiăng.
- Không tự chọc tháo dịch hoặc dùng thuốc lợi tiểu để xử trí dịch chưa rõ nguyên nhân.
- Không bỏ theo dõi sau cắt u sợi đơn độc dù kết quả ban đầu là lành.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
U màng phổi ở trẻ rất hiếm và phổ mô học khác người lớn. Cần xem xét sarcoma, u thành ngực và di căn từ khối u nhi khoa, không áp dụng mặc định thuật toán người lớn.
Điều trị tại trung tâm ung bướu nhi, chú ý phát triển phổi, xương thành ngực và độc tính muộn.
Đánh giá u màng phổi trong thai kỳ cần phối hợp hô hấp, ung bướu và sản khoa. Siêu âm và MRI có thể hỗ trợ; CT được dùng khi cần chẩn đoán quan trọng với tối ưu liều.
Chọc dịch hoặc sinh thiết có thể thực hiện khi có chỉ định. Điều trị toàn thân phụ thuộc mô học và tuổi thai, không tự trì hoãn khi có suy hô hấp.
Chọc dịch và nhiều thủ thuật không bắt buộc ngừng cho bú lâu, nhưng thuốc an thần, hóa trị, miễn dịch hoặc đồng vị phóng xạ có yêu cầu riêng. Cần kiểm tra từng thuốc và thời điểm dùng sữa an toàn.
Suy giảm miễn dịch làm tăng nguy cơ lymphoma, sarcoma liên quan virus và nhiễm trùng giả u. Cần gửi mẫu cho cả giải phẫu bệnh và vi sinh khi thích hợp.
Người đang hóa trị hoặc ghép tạng cần đánh giá sớm sốt, đau ngực và khó thở vì nhiễm trùng màng phổi có thể tiến triển nhanh.
COPD, bệnh phổi mô kẽ, suy tim, suy thận và rối loạn đông máu ảnh hưởng quyết định chọc dịch, sinh thiết và mổ. Cần tối ưu bệnh nền và rà soát thuốc chống đông.
Tiền sử ung thư là dữ kiện quan trọng nhưng không được bỏ qua khả năng u nguyên phát mới hoặc bệnh lành.
Theo dõi khó thở, đau, sốt, rò khí, lượng dẫn lưu và vết mổ. Tập thở, ho có kiểm soát, vận động sớm và phòng huyết khối giúp giảm biến chứng.
Kết quả mô bệnh học, bờ cắt và đánh giá nguy cơ quyết định lịch CT. Báo ngay khi đau tăng, khó thở đột ngột hoặc vết mổ chảy dịch.
Câu hỏi thường gặp về U màng phổi
Không. U trung biểu mô chỉ là một nhóm trong các u màng phổi. Màng phổi còn có u sợi đơn độc, sarcoma hiếm và tổn thương di căn từ ung thư phổi, vú hoặc cơ quan khác. Cần sinh thiết và hóa mô miễn dịch để xác định đúng nguồn gốc.
Không. Tràn dịch có thể do suy tim, nhiễm trùng, lao, bệnh tự miễn, thuyên tắc phổi và nhiều nguyên nhân khác. Tuy nhiên dịch tái diễn một bên, kèm dày/nốt màng phổi hoặc tiền sử ung thư cần được đánh giá tế bào và sinh thiết khi phù hợp.
Không. Tế bào học dịch có độ nhạy khác nhau giữa các loại ung thư và thường hạn chế với một số u màng phổi. Nếu CT còn nghi ngờ hoặc dịch tái phát, bác sĩ có thể đề nghị sinh thiết kim lõi hoặc nội soi lồng ngực để lấy mô.
Phần lớn có hành vi lành hoặc nguy cơ thấp, nhưng một số u có thể tái phát hoặc di căn. Đánh giá dựa trên kích thước, phân bào, hoại tử, tuổi, bờ cắt và mô bệnh học. Cắt trọn thường là điều trị chính và vẫn cần theo dõi lâu dài.
Khả năng chữa khỏi phụ thuộc loại u. U khu trú lành hoặc u sợi đơn độc cắt trọn có thể đạt kiểm soát lâu dài. U ác lan tỏa hoặc di căn thường cần điều trị toàn thân và kiểm soát triệu chứng; một số trường hợp đáp ứng tốt nhưng không thể dự đoán nếu chưa có mô học và giai đoạn.
Nội dung này nhằm cung cấp thông tin y khoa tổng quát, không thay thế việc khám, chẩn đoán hoặc điều trị trực tiếp. Người bệnh không tự dùng thuốc, ngừng thuốc, trì hoãn thủ thuật hoặc thay đổi kế hoạch điều trị khi chưa trao đổi với bác sĩ chuyên khoa.

