U trung thất (Mediastinal tumor) là khối phát triển trong vùng giữa hai phổi, nơi chứa tim, mạch máu lớn, khí quản, thực quản, tuyến ức, hạch và nhiều dây thần kinh. Đây không phải một chẩn đoán mô học duy nhất: khối có thể là nang lành, u tuyến ức, lymphoma, u tế bào mầm, u thần kinh, bướu giáp trong ngực hoặc di căn.
Vị trí khối trên CT giúp thu hẹp nguyên nhân, nhưng hình ảnh không luôn xác định được bản chất. Người bệnh có thể không triệu chứng hoặc xuất hiện ho, đau ngực, khó thở, nuốt nghẹn, khàn tiếng, phù mặt–cổ hay yếu chân do chèn ép. Đánh giá cần ưu tiên nguy cơ đường thở và mạch máu, sau đó lựa chọn xét nghiệm dấu ấn, MRI, PET/CT hoặc sinh thiết phù hợp. Điều trị có thể là theo dõi, phẫu thuật, hóa trị, xạ trị hoặc phối hợp, tùy đúng loại u.
U trung thất là bệnh gì?
Trung thất là khoang trung tâm của lồng ngực, nằm giữa hai khoang màng phổi. Khối u trung thất có thể xuất phát trực tiếp từ mô trong khoang này hoặc là hạch/di căn từ nơi khác.
Hệ thống phân khoang trên CT thường chia thành prevascular, visceral và paravertebral. Xác định đúng khoang giúp xây dựng chẩn đoán phân biệt, nhưng kết luận cuối cùng thường cần liên kết tuổi, triệu chứng, dấu ấn sinh học và mô bệnh học.

| Tên bệnh | U trung thất |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Mediastinal tumor |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Mediastinal mass; mediastinal neoplasm; khối u trung thất; khối choán chỗ trung thất |
| Mã ICD-10 | Mã phụ thuộc tính chất và mô học: C38.1/C38.2/C38.3 (u ác tính trung thất trước, sau hoặc không xác định), D15.2 (u lành trung thất), D38.3 (u hành vi không xác định của trung thất). Không mã hóa chỉ dựa trên cụm “khối trung thất”. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | U lồng ngực; bệnh trung thất; ung bướu hô hấp–ngoại lồng ngực |
| Cơ quan ảnh hưởng | Khoang trung thất và các cấu trúc lân cận như tuyến ức, hạch bạch huyết, khí quản, thực quản, tim–màng tim, mạch máu lớn, dây thần kinh và cột sống ngực. |
| Tính chất bệnh | Thuật ngữ bao quát nhiều tổn thương lành, ác hoặc dạng nang; diễn tiến và điều trị phụ thuộc khoang giải phẫu, mô học, kích thước và mức chèn ép. |
| Mức độ phổ biến | Không thường gặp trong cộng đồng. Phân bố loại u thay đổi theo tuổi: người lớn hay gặp tổn thương khoang trước/prevascular, trẻ em có tỷ lệ u thần kinh khoang cạnh sống cao hơn. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về U trung thất
Mỗi nhóm u có nguồn gốc khác nhau: tế bào biểu mô tuyến ức tăng sinh tạo thymoma hoặc carcinoma tuyến ức; tế bào lympho tạo lymphoma; tế bào mầm lạc chỗ trong quá trình phát triển phôi tạo teratoma hoặc u tế bào mầm ác tính; tế bào vỏ dây thần kinh hoặc hạch giao cảm tạo u khoang cạnh sống.
Biến chứng thường phát sinh từ hiệu ứng khối: chèn khí quản gây khó thở, chèn tĩnh mạch chủ trên gây phù và tuần hoàn bàng hệ, xâm lấn thần kinh gây khàn tiếng hoặc liệt cơ hoành, lan vào ống sống gây chèn ép tủy.
Khoang prevascular: u biểu mô tuyến ức, lymphoma, u tế bào mầm, tổn thương tuyến giáp/cận giáp và nang. Khoang visceral: hạch, nang phế quản–màng tim, tổn thương khí quản–thực quản và mạch máu. Khoang paravertebral: u nguồn gốc thần kinh, tổn thương cột sống hoặc u mở rộng qua lỗ liên hợp.
Theo hành vi, u có thể lành, ác, hành vi không xác định hoặc tổn thương giả u. Phân loại mô học cụ thể quyết định hệ thống giai đoạn và điều trị.
U trung thất tương đối hiếm và số liệu quần thể phụ thuộc cách định nghĩa. Tần suất từng loại thay đổi theo lứa tuổi: thymoma nổi bật ở người trưởng thành; lymphoma và u tế bào mầm thường gặp ở thanh thiếu niên–người trẻ; u thần kinh thường gặp hơn ở trẻ và khoang sau.
Nhiều khối được phát hiện tình cờ khi chụp ngực. Khối có triệu chứng có tỷ lệ ác tính hoặc chèn ép cao hơn, nhưng kích thước lớn không tự xác định bản chất.
Tế bào bất thường phát triển trong một cơ quan hoặc mô của trung thất, sau đó tăng kích thước, xâm lấn hoặc lan theo bạch huyết/máu tùy mô học. Nang bẩm sinh hình thành do bất thường phát triển phôi và có thể lớn dần hoặc nhiễm trùng.
Bệnh không lây qua tiếp xúc. Các bệnh nhiễm trùng tạo hạch trung thất có thể có đường lây riêng, nên cần phân biệt trước khi kết luận u.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của U trung thất
Phần lớn u trung thất không có một nguyên nhân môi trường xác định. Một số liên quan hội chứng hoặc bệnh kèm: thymoma có thể đi cùng nhược cơ và rối loạn miễn dịch; u tế bào mầm không tinh thường liên quan bất thường nhiễm sắc thể như Klinefelter; u thần kinh có thể liên quan NF1, NF2 hoặc các hội chứng di truyền khác.
Khối trung thất cũng có thể là di căn, hạch do ung thư phổi, lao hoặc bệnh viêm. Vì vậy “u” trên hình ảnh chưa đồng nghĩa ung thư nguyên phát.
- Tuổi và giới: từng nhóm u có phân bố khác nhau.
- Bệnh kèm: nhược cơ gợi ý u tuyến ức; hội chứng Klinefelter tăng nguy cơ u tế bào mầm trung thất không tinh.
- Tiền sử ung thư: làm tăng khả năng hạch hoặc di căn trung thất.
- Hội chứng di truyền: NF1/NF2, MEN hoặc hội chứng paraganglioma trong các bối cảnh phù hợp.
- Không phải yếu tố nguy cơ trực tiếp: hút thuốc không giải thích phần lớn u trung thất nguyên phát, dù làm tăng ung thư phổi có thể lan hạch.
Người có khối trung thất trên hình ảnh, triệu chứng chèn ép ngực, nhược cơ mới xuất hiện, dấu tĩnh mạch chủ trên, dấu ấn AFP/beta-hCG tăng không giải thích hoặc tiền sử ung thư cần được đánh giá theo quy trình chuyên khoa.
Triệu chứng và dấu hiệu của U trung thất
Triệu chứng phụ thuộc kích thước, tốc độ tăng trưởng và cấu trúc bị chèn. U nhỏ có thể không gây biểu hiện; u lớn có thể gây triệu chứng hô hấp, tiêu hóa, mạch máu hoặc thần kinh.
Một số hội chứng toàn thân phản ánh mô học, như sốt–sụt cân–vã mồ hôi đêm trong lymphoma, yếu cơ dao động trong nhược cơ liên quan thymoma hoặc tăng huyết áp cơn ở paraganglioma tiết catecholamine.
- Ho khan, khó thở hoặc đau tức sau xương ức.
- Nuốt nghẹn do chèn thực quản.
- Khàn tiếng do ảnh hưởng dây thần kinh thanh quản quặt ngược.
- Sốt, mệt, sụt cân hoặc vã mồ hôi đêm.
- Phù mặt, cổ, cánh tay và tĩnh mạch ngực nổi.
- Phát hiện tình cờ trên X-quang hoặc CT.
- Sụp mi, song thị, yếu cơ tăng cuối ngày trong nhược cơ.
- Đau lưng, yếu chân, rối loạn cơ tròn do u cạnh sống vào ống sống.
- Horner, đau kiểu thần kinh liên sườn hoặc liệt cơ hoành.
- Ho ra máu, tràn dịch màng phổi hoặc màng tim.
- Cơn tăng huyết áp, hồi hộp, vã mồ hôi ở u tiết catecholamine.
- Hạ đường huyết hoặc hội chứng nội tiết hiếm tùy mô học.
Khám sớm: có khối trung thất mới phát hiện, ho/đau ngực kéo dài, nuốt nghẹn, khàn tiếng hoặc sụt cân không rõ nguyên nhân.
Khám trong ngày: khó thở tăng, phù mặt–cổ, đau đầu khi cúi, yếu cơ nuốt hoặc triệu chứng thần kinh mới.
Trẻ em: cần đánh giá chuyên khoa sớm ngay cả khi ít triệu chứng vì đường thở nhỏ và nguy cơ gây mê.
- Tiếng thở rít, khó thở khi nằm, tím tái hoặc giảm ý thức.
- Phù mặt–cổ tiến triển nhanh kèm khó thở, ngất hoặc dấu phù não.
- Yếu hoặc liệt hai chân, bí tiểu, mất cảm giác do chèn tủy.
- Đau ngực cấp, tụt huyết áp hoặc dấu chèn ép tim.
- Ho ra máu nhiều hoặc xuất huyết trong khối.
Chẩn đoán U trung thất
Sau khi xác nhận khối trên X-quang, CT ngực có cản quang thường là bước trung tâm để xác định khoang, thành phần và khả năng xâm lấn. MRI được dùng khi cần đánh giá mô mềm, nang, mạch máu, tim hoặc ống sống.
Tiếp theo là xét nghiệm chọn lọc và quyết định có cần sinh thiết trước điều trị hay không. Kế hoạch phải tránh đường kim gây khó cho phẫu thuật và phải lấy đủ mô cho lymphoma hoặc xét nghiệm phân tử khi cần.
Bác sĩ hỏi khó thở theo tư thế, nuốt nghẹn, khàn tiếng, triệu chứng B, nhược cơ, đau lưng và tiền sử ung thư. Khám tập trung vào đường thở, SpO2, tuần hoàn bàng hệ, phù mặt, hạch ngoại vi, dấu thần kinh và sức cơ.
Ở trẻ hoặc người có khối trước lớn, khả năng nằm ngửa và dấu tắc đường thở phải được ghi nhận trước gây mê hoặc sinh thiết.
Công thức máu, chức năng gan thận, LDH và viêm giúp đánh giá nền. AFP, beta-hCG và đôi khi LDH được chỉ định khi nghi u tế bào mầm; hormon tuyến giáp khi nghi nguồn gốc giáp; kháng thể thụ thể acetylcholine khi nghi thymoma kèm nhược cơ.
Dòng tế bào, hóa mô miễn dịch, di truyền tế bào hoặc xét nghiệm phân tử trên mô được chọn theo nghi ngờ lymphoma, u tế bào mầm, sarcoma hoặc u tuyến ức. Dấu ấn máu bình thường không loại trừ u ác.
CT cản quang mô tả kích thước, khoang, mỡ, dịch, vôi hóa, mạch máu và xâm lấn. MRI đặc biệt hữu ích với khối nang, tổn thương cạnh sống, xâm nhập tủy hoặc khi cần tránh tia xạ ở nhóm chọn lọc.
PET/CT có vai trò trong staging và đánh giá đáp ứng của lymphoma, một số u ác và khối chưa rõ, nhưng viêm có thể dương tính giả. Siêu âm tim, siêu âm tuyến giáp hoặc chụp mạch được dùng theo vị trí.
Chẩn đoán cuối cùng dựa trên mô bệnh học hoặc tiêu chuẩn đặc hiệu của từng thực thể, không chỉ dựa vào vị trí. Một số nang điển hình hoặc u tuyến ức nhỏ, cắt được hoàn toàn có thể được xử trí phẫu thuật mà không sinh thiết trước sau hội chẩn.
Với lymphoma, u tế bào mầm ác tính hoặc bệnh cần điều trị toàn thân, phải có chẩn đoán mô đủ chất lượng và staging trước khi chọn phác đồ, trừ tình huống cấp cứu đe dọa tính mạng.
Điều trị U trung thất
Điều trị phải dựa trên mô học, giai đoạn, khả năng cắt bỏ, triệu chứng chèn ép và thể trạng. Hội chẩn thường gồm ngoại lồng ngực, ung bướu, huyết học, xạ trị, hô hấp, chẩn đoán hình ảnh và giải phẫu bệnh.
Nang hoặc u lành nhỏ có thể theo dõi hay cắt; thymoma thường ưu tiên phẫu thuật khi cắt được; lymphoma chủ yếu điều trị toàn thân; u tế bào mầm ác tính thường hóa trị theo nhóm mô học; u thần kinh được xử trí theo nguy cơ và liên quan ống sống.
Không có một phác đồ thuốc chung cho u trung thất. Lymphoma dùng hóa–miễn trị theo phân nhóm; u tế bào mầm dùng hóa trị nền platinum; thymoma/thymic carcinoma có thể dùng hóa trị hoặc thuốc toàn thân ở bệnh tiến triển; u tiết hormon cần kiểm soát nội tiết trước can thiệp.
Không tự dùng corticosteroid trước sinh thiết khi nghi lymphoma trừ khi bác sĩ quyết định vì thuốc có thể làm thay đổi mô và giảm khả năng chẩn đoán.
Sinh thiết kim lõi dưới CT/siêu âm, nội soi siêu âm phế quản hoặc thực quản, trung thất nội soi, VATS hoặc sinh thiết hạch ngoại vi được lựa chọn theo vị trí và nghi ngờ mô học.
Stent đường thở hoặc tĩnh mạch chủ trên, dẫn lưu màng tim/màng phổi và xạ trị cấp cứu chỉ dùng khi có chỉ định; nên lấy mô trước nếu tình trạng cho phép.
Phẫu thuật có thể vừa chẩn đoán vừa điều trị nang, teratoma trưởng thành, u thần kinh, u tuyến ức và nhiều u khu trú. Đường mổ nội soi hoặc mở phụ thuộc kích thước, xâm lấn mạch, tim, thần kinh và ống sống.
Mục tiêu là cắt trọn an toàn, tránh làm vỡ khối có nguy cơ gieo rắc. U ác xâm lấn cần kế hoạch đa mô thức và không phải lúc nào cắt rộng cũng đem lại lợi ích.
Kiểm soát đau, khó thở, dinh dưỡng, dự phòng huyết khối và hỗ trợ tâm lý được thực hiện song song. Người có nguy cơ hội chứng ly giải u cần bù dịch, theo dõi điện giải và dự phòng theo phác đồ.
Nhược cơ phải được tối ưu trước mổ; khối lớn có nguy cơ đường thở cần kế hoạch gây mê riêng và đôi khi duy trì tự thở trong giai đoạn chẩn đoán.
Thời gian thay đổi từ theo dõi nhiều năm với nang ổn định, phẫu thuật một lần với u lành, đến nhiều tháng hóa trị–xạ trị với u ác. Một số thymoma và lymphoma cần giám sát lâu dài vì có thể tái phát muộn hoặc gây độc tính muộn.
Thời gian thay đổi từ theo dõi nhiều năm với nang ổn định, phẫu thuật một lần với u lành, đến nhiều tháng hóa trị–xạ trị với u ác. Một số thymoma và lymphoma cần giám sát lâu dài vì có thể tái phát muộn hoặc gây độc tính muộn.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
- Tắc đường thở, xẹp phổi hoặc viêm phổi sau tắc.
- Hội chứng tĩnh mạch chủ trên, huyết khối và phù não.
- Chèn ép tim, tràn dịch màng tim hoặc loạn nhịp.
- Chèn tủy, yếu liệt và rối loạn cơ tròn.
- Xâm lấn thần kinh gây khàn tiếng, liệt cơ hoành hoặc Horner.
- Hội chứng ly giải u, nhiễm trùng và độc tính điều trị.
Tiên lượng phụ thuộc hoàn toàn vào mô học và giai đoạn. U lành cắt trọn thường có kết quả tốt; lymphoma và u tế bào mầm có thể đáp ứng cao với điều trị phù hợp; carcinoma tuyến ức hoặc sarcoma xâm lấn có tiên lượng dè dặt hơn.
Khả năng cắt trọn, đáp ứng dấu ấn, tình trạng xâm lấn mạch/ống sống và thể trạng là các yếu tố quan trọng. Không dùng kích thước khối đơn lẻ để dự đoán sống còn.
Thymoma có thể tái phát muộn nhiều năm; lymphoma tái phát được đánh giá theo mô học và thời gian lui bệnh; u tế bào mầm theo dõi bằng dấu ấn và hình ảnh. U lành vẫn có thể tái phát nếu cắt không trọn hoặc có đặc điểm sinh học nguy cơ.
Triệu chứng mới như khó thở, đau ngực, phù mặt hoặc yếu chi cần báo sớm nhưng phải xác nhận bằng đánh giá chuyên khoa.
- Phần lớn u trung thất nguyên phát không có biện pháp phòng ngừa đặc hiệu.
- Người có hội chứng di truyền cần theo dõi theo chương trình riêng và tư vấn gia đình.
- Không hút thuốc giúp giảm ung thư phổi và nguy cơ hạch trung thất thứ phát, dù không ngăn đa số u trung thất nguyên phát.
- Tái khám đúng lịch sau điều trị giúp phát hiện tái phát hoặc độc tính muộn.
- Không chọc hút hoặc sinh thiết khối khi chưa xác định quan hệ với mạch máu.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc U trung thất
Dinh dưỡng tập trung duy trì cân nặng và khối cơ trước phẫu thuật hoặc hóa trị. Người nuốt nghẹn nên dùng thức ăn mềm, bữa nhỏ và đánh giá nguy cơ sặc.
Không có thực phẩm làm tan u trung thất. Thảo dược và thực phẩm bổ sung có thể tương tác hóa trị, thuốc chống đông hoặc gây mê.
Người không có chèn ép nặng có thể vận động nhẹ đến vừa theo khả năng. Khối lớn gây khó thở khi nằm cần tránh tư thế làm triệu chứng xấu hơn và trao đổi trước khi tập.
Sau mổ tăng vận động theo phục hồi lồng ngực. Dừng tập khi đau ngực, ngất, khó thở tăng, phù mặt hoặc yếu chân.
Ghi mức khó thở, khả năng nằm, nuốt, giọng nói, phù mặt–tay, đau ngực và sốt. Người đang hóa trị cần theo dõi nhiệt độ và dấu nhiễm trùng theo hướng dẫn.
Không tự đánh giá khối tăng hay giảm qua cảm giác; cần hình ảnh đúng thời điểm. Mang theo chẩn đoán mô học và phác đồ khi khám nơi khác.
- Không trì hoãn đánh giá khối trung thất lớn vì có thể chèn cấu trúc sống còn.
- Không tự dùng corticosteroid khi chưa lấy mô nếu nghi lymphoma.
- Không sinh thiết qua đường không được hội chẩn vì có thể gây chảy máu hoặc ảnh hưởng đường mổ.
- Không nằm phẳng nếu tư thế đó làm khó thở rõ; cần báo nhân viên y tế.
- Không dùng thuốc nam hoặc detox thay phẫu thuật/hóa trị đã có chỉ định.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Trẻ có tỷ lệ u thần kinh và lymphoma khác người lớn. Khối trung thất trước lớn có thể làm đường thở xẹp khi gây mê, nên đánh giá khả năng nằm, CT đường thở và kế hoạch lấy mô ít xâm lấn.
Điều trị cần đội ung bướu nhi; liều, bảo tồn sinh sản và độc tính phát triển phải được tính riêng.
Người cao tuổi thường có bệnh tim phổi và nguy cơ phẫu thuật cao hơn. Đánh giá lão khoa, chức năng tim–phổi, dinh dưỡng và mục tiêu chăm sóc giúp chọn giữa mổ, xạ trị, điều trị toàn thân hoặc theo dõi.
Đa thuốc làm tăng tương tác khi hóa trị hoặc gây mê, cần rà soát đầy đủ.
Khối trung thất trong thai kỳ hiếm nhưng cần xác định nguy cơ đường thở và bản chất u. MRI không cản quang có thể hỗ trợ; CT được dùng khi lợi ích vượt nguy cơ và có tối ưu liều.
Sinh thiết và điều trị được phối hợp ung bướu–sản khoa theo tuổi thai. Không tự trì hoãn khối có dấu chèn ép hoặc tự kết luận phải chấm dứt thai kỳ.
Sau phẫu thuật, việc cho bú phụ thuộc thuốc gây mê và giảm đau cụ thể. Hóa trị, thuốc đích và đồng vị phóng xạ thường yêu cầu ngừng bú trong thời gian xác định. Cần kiểm tra từng hoạt chất thay vì áp dụng một khoảng ngừng chung.
Người suy giảm miễn dịch có nguy cơ lymphoma, nhiễm trùng cơ hội và hạch phản ứng. Cần xét nghiệm mô và vi sinh thích hợp để tránh nhầm nhiễm trùng với ung thư.
Sốt hoặc khó thở trong điều trị cần đánh giá sớm; không tự dùng kháng sinh hoặc corticosteroid kéo dài.
Nhược cơ, bệnh tim, COPD, bệnh thận–gan và rối loạn đông máu ảnh hưởng mạnh đến phẫu thuật và hóa trị. Thymoma kèm nhược cơ có nguy cơ cơn nhược sau mổ.
Người có bệnh tuyến giáp hoặc tiền sử ung thư cần đối chiếu hình ảnh để xác định khối nguyên phát hay lan thứ phát.
Theo dõi đau, khó thở, sốt, vết mổ, giọng khàn và yếu cơ. Tập thở, ho có kiểm soát, vận động sớm và phòng huyết khối giúp phục hồi.
Kết quả mô bệnh học cuối cùng quyết định nhu cầu hóa trị/xạ trị bổ trợ và lịch CT. Không tự bỏ tái khám khi đã cắt trọn.
Câu hỏi thường gặp về U trung thất
Không. Khối trung thất có thể là nang bẩm sinh, bướu giáp, teratoma trưởng thành hoặc u thần kinh lành. Tuy nhiên, lymphoma, u tuyến ức và u tế bào mầm ác tính cũng xuất hiện ở đây. CT giúp định hướng nhưng chỉ mô bệnh học hoặc tiêu chuẩn đặc hiệu mới xác định chắc chắn trong nhiều trường hợp.
Không phải lúc nào. Nếu hình ảnh rất phù hợp u tuyến ức nhỏ, cắt được hoàn toàn, bác sĩ có thể ưu tiên phẫu thuật. Ngược lại, lymphoma hoặc u tế bào mầm thường cần chẩn đoán mô và dấu ấn trước điều trị. Quyết định phải do hội chẩn để chọn đường lấy mẫu an toàn và đủ mô.
Có thể. Khối lớn ở trung thất trước có thể chèn khí quản, phế quản, tim hoặc mạch máu; nằm ngửa làm chèn ép nặng hơn ở một số người. Khó thở theo tư thế, tiếng thở rít, tím tái hoặc ngất là dấu hiệu cần đánh giá khẩn.
Đây là các dấu ấn giúp định hướng và theo dõi một số u tế bào mầm trung thất. Mức tăng rõ có thể ảnh hưởng cách tiếp cận sinh thiết và điều trị, nhưng kết quả bình thường không loại trừ tất cả u tế bào mầm, và kết quả tăng cần được diễn giải trong bối cảnh lâm sàng.
Có thể, tùy loại u, giai đoạn và mức cắt trọn. Thymoma có thể tái phát muộn; u ác khác có lịch theo dõi riêng. Vì vậy cần giữ kết quả mô bệnh học và tái khám bằng hình ảnh đúng lịch dù không còn triệu chứng.
Nội dung này nhằm cung cấp thông tin y khoa tổng quát, không thay thế việc khám, chẩn đoán hoặc điều trị trực tiếp. Người bệnh không tự dùng thuốc, ngừng thuốc, trì hoãn thủ thuật hoặc thay đổi kế hoạch điều trị khi chưa trao đổi với bác sĩ chuyên khoa.

