Sulfamethoxazole

Sulfamethoxazole là kháng sinh sulfonamide có tác dụng cản trở quá trình tổng hợp acid folic của vi khuẩn. Trong thực hành hiện nay, hoạt chất này chủ yếu được sử dụng cùng trimethoprim theo tỷ lệ 5:1, tạo thành phối hợp trimethoprim–sulfamethoxazole, còn gọi là TMP-SMX hoặc cotrimoxazole. Hai hoạt chất ức chế liên tiếp hai bước trong con đường tạo folate của vi sinh vật.

Cần phân biệt Sulfamethoxazole với toàn bộ phối hợp TMP-SMX. Các chỉ định, liều và phần lớn dữ liệu an toàn hiện hành đến từ sản phẩm phối hợp, không phải Sulfamethoxazole đơn trị. TMP-SMX được dùng trong một số nhiễm khuẩn đường tiết niệu, shigellosis, viêm phổi do Pneumocystis jirovecii và các nhiễm trùng khác khi vi sinh vật còn nhạy cảm. Thuốc có thể gây phản ứng da nặng, rối loạn huyết học, tổn thương gan, thận hoặc phổi và nhiều tương tác quan trọng. Đây là thuốc kê đơn, không nên tự mua hoặc sử dụng cho cảm lạnh và các bệnh do virus.

✍️ Chịu trách nhiệm chuyên môn: DS. Tuấn (Dược sĩ lâm sàng)🕘 Rà soát chuyên môn lần cuối: 10/07/2026

Nội dung chính

  • Nhóm thuốc: Kháng sinh sulfonamide tác dụng trung gian.
  • Cơ chế: Cạnh tranh với PABA, cản trở tổng hợp dihydrofolic acid của vi khuẩn.
  • Cách sử dụng phổ biến: Phối hợp cố định với trimethoprim theo tỷ lệ Sulfamethoxazole:trimethoprim là 5:1.
  • Không nên đồng nhất: Chỉ định và liều của TMP-SMX không phải là chỉ định của Sulfamethoxazole đơn trị.
  • Chỉ định phối hợp: Một số nhiễm khuẩn tiết niệu, shigellosis, viêm tai giữa, đợt cấp viêm phế quản mạn, tiêu chảy du lịch và điều trị hoặc dự phòng Pneumocystis jirovecii.
  • Nguy cơ nghiêm trọng: SJS, TEN, DRESS, rối loạn huyết học, hoại tử gan, tổn thương phổi, phản vệ, sốc tuần hoàn và hội chứng thực bào máu.
  • Suy thận: Phải hiệu chỉnh chế độ phối hợp và theo dõi chức năng thận, điện giải.
  • Cảnh báo sử dụng: Chỉ dùng khi có chỉ định cho nhiễm khuẩn đã được chứng minh hoặc nghi ngờ mạnh do vi sinh vật nhạy cảm.

Hoạt chất Sulfamethoxazole là gì?

Sulfamethoxazole là kháng sinh sulfonamide tổng hợp, có tác dụng kìm hãm sự phát triển của vi khuẩn bằng cách cản trở quá trình tạo acid folic. Hoạt chất thường được phối hợp với trimethoprim để ức chế hai bước liên tiếp trong con đường tổng hợp folate của vi sinh vật.

Sulfamethoxazole không điều trị cảm lạnh, cúm hoặc các nhiễm virus khác.

CHUYÊN LUẬN DƯỢC CHẤT

Sulfamethoxazole

CAS 723-46-6

Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển

Danh pháp

Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất

Tên hoạt chất

Sulfamethoxazole

Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN)

Sulfamethoxazole

Tên IUPAC

4-amino-N-(5-methyl-1,2-oxazol-3-yl)benzenesulfonamide

Tên hóa học khác

3-Sulfanilamido-5-methylisoxazole | Benzenesulfonamide, 4-amino-N-(5-methyl-3-isoxazolyl)-

Tên khác / tên đồng nghĩa

Sulfamethoxazol; SMX; sulphamethoxazole; sulfamethylisoxazole; N¹-(5-methyl-3-isoxazolyl)sulfanilamide.

Tên viết tắt

SMX

Tên Latinh / tên dược điển

Sulfamethoxazolum

Tên USAN

sulfamethoxazole

Định danh & cấu trúc phân tử

Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử

Số đăng ký CAS

723-46-6

UNII

JE42381TNV

PubChem CID

5329

RxNorm CUI

10180

Dược động học của Sulfamethoxazole

Sau khi uống phối hợp TMP-SMX, Sulfamethoxazole được hấp thu nhanh và thường đạt nồng độ đỉnh trong máu sau 1–4 giờ. Khoảng 70% hoạt chất gắn với protein huyết tương. Thuốc được chuyển hóa thành nhiều chất chuyển hóa và được đào thải chủ yếu qua thận bằng lọc cầu thận cùng bài tiết ở ống thận.

Giai đoạn I: Hấp thu

Sulfamethoxazole được hấp thu nhanh qua đường tiêu hóa khi dùng trong phối hợp đường uống. Nồng độ đỉnh của Sulfamethoxazole và trimethoprim thường xuất hiện trong vòng 1–4 giờ sau uống.

Các thông số hấp thu và phơi nhiễm
F · Sinh khả dụng

Sinh khả dụng tuyệt đối của Sulfamethoxazole trong các tài liệu nhãn đã kiểm chứng.

Nhãn thuốc xác nhận phối hợp TMP-SMX được hấp thu nhanh sau khi uống.

Giai đoạn II: Phân bố

Khoảng 70% Sulfamethoxazole gắn với protein huyết tương. Sulfamethoxazole và trimethoprim được ghi nhận phân bố vào đờm, dịch âm đạo và dịch tai giữa, đi qua nhau thai và bài tiết vào sữa mẹ.

Giai đoạn III: Chuyển hóa

Sulfamethoxazole được chuyển hóa thành ít nhất năm chất chuyển hóa, gồm dạng N4-acetyl, N4-hydroxy, 5-methylhydroxy, N4-acetyl-5-methylhydroxy và dạng liên hợp N-glucuronide. Sự hình thành chất chuyển hóa N4-hydroxy có sự tham gia của CYP2C9.

Giai đoạn IV: Thải trừ

Sulfamethoxazole và các chất chuyển hóa được thải trừ chủ yếu qua thận. Sau một liều phối hợp đường uống, trung bình khoảng 84,5% liều sulfonamide toàn phần được thu hồi trong nước tiểu trong 72 giờ. Khoảng 30% sulfonamide toàn phần được bài tiết dưới dạng Sulfamethoxazole tự do, phần còn lại chủ yếu ở dạng chuyển hóa N4-acetyl.

Các thông số và đường thải trừ
t½ · Thời gian bán thải

Thời gian bán thải trung bình trong huyết thanh của Sulfamethoxazole khoảng 10 giờ ở người có chức năng thận bình thường. Thời gian bán thải tăng khi suy thận nặng.

CL · Độ thanh thải toàn phần

Sulfamethoxazole được thanh thải qua cả chuyển hóa và bài tiết qua thận. Giá trị độ thanh thải toàn phần định lượng ở người trưởng thành trong nhãn chính thức đã kiểm chứng.

Ở người bệnh xơ nang, độ thanh thải qua chuyển hóa của Sulfamethoxazole có thể tăng, làm giảm thời gian bán thải.

Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học

Các yếu tố có thể ảnh hưởng đến dược động học gồm:

  • Suy thận: làm kéo dài thời gian bán thải và tăng nguy cơ tích lũy.
  • Tuổi cao: dược động học Sulfamethoxazole trong một nghiên cứu nhỏ tương tự người trẻ, nhưng người cao tuổi vẫn có nguy cơ độc tính cao hơn do suy chức năng cơ quan và đa trị liệu.
  • Xơ nang: có thể làm tăng độ thanh thải qua chuyển hóa của Sulfamethoxazole và giảm thời gian bán thải.
  • Khả năng acetyl hóa: người acetyl hóa chậm có thể dễ gặp phản ứng đặc ứng với sulfonamide hơn.
  • Indomethacin: có thể làm tăng nồng độ Sulfamethoxazole trong máu.

Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.

Dược lý và cơ chế của Sulfamethoxazole

Sulfamethoxazole thuộc nhóm sulfonamide tác dụng trung gian. Khi dùng đơn độc, thuốc thường có tác dụng kìm khuẩn. Trimethoprim ức chế bước tiếp theo của quá trình chuyển đổi folate, tạo hiệu ứng phong bế tuần tự khi hai hoạt chất được phối hợp.

Sự hình thành đề kháng trong phòng thí nghiệm diễn ra chậm hơn với phối hợp trimethoprim–sulfamethoxazole so với từng hoạt chất riêng lẻ.

Phần III: Cơ chế tác dụng

Sulfamethoxazole có cấu trúc tương tự para-aminobenzoic acid và cạnh tranh với PABA trong quá trình tổng hợp dihydrofolic acid của vi khuẩn. Việc thiếu folate làm gián đoạn sự hình thành nucleotide, acid nucleic và protein cần thiết cho sự phát triển của vi sinh vật.

Trong phối hợp TMP-SMX, trimethoprim tiếp tục ức chế dihydrofolate reductase, ngăn chuyển dihydrofolic acid thành tetrahydrofolic acid. Hai hoạt chất vì vậy tác động lên hai bước liên tiếp của cùng một con đường chuyển hóa.

Phần IV: Dược lực học và đáp ứng

Sulfamethoxazole có hoạt tính kìm khuẩn đối với các vi sinh vật còn nhạy cảm. Hiệu quả lâm sàng của phối hợp phụ thuộc vào độ nhạy của vi sinh vật, vị trí nhiễm trùng, nồng độ thuốc đạt được và khả năng phối hợp tuần tự với trimethoprim.

Nhãn Bactrim ghi nhận hoạt tính của phối hợp đối với một số chủng Escherichia coli, Klebsiella, Enterobacter, Haemophilus influenzae, Proteus, Morganella, Shigella, Streptococcus pneumoniae và Pneumocystis jirovecii. Danh sách này không đồng nghĩa mọi chủng đều nhạy cảm; cần tham khảo kháng sinh đồ và dữ liệu đề kháng tại địa phương.

Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.

Chỉ định của Sulfamethoxazole

Liều dùng và cách sử dụng

Cảnh báo và lưu ý về Sulfamethoxazole

Đối tượng đặc biệt

Tương tác thuốc của Sulfamethoxazole

Sulfamethoxazole ức chế CYP2C9. Một số tương tác quan trọng của phối hợp TMP-SMX gồm:

  • Dofetilide: chống chỉ định do nguy cơ tăng nồng độ dofetilide và loạn nhịp nghiêm trọng.
  • Warfarin: có thể kéo dài thời gian prothrombin; cần theo dõi INR.
  • Phenytoin: giảm chuyển hóa và kéo dài thời gian bán thải; cần theo dõi nồng độ cùng dấu hiệu độc tính.
  • Methotrexate: sulfonamide có thể đẩy methotrexate khỏi protein huyết tương và cạnh tranh bài tiết ở thận, làm tăng độc tính.
  • Ciclosporin: đã có báo cáo độc tính thận tăng, đặc biệt ở người ghép thận.
  • Digoxin: có thể tăng nồng độ, nhất là ở người cao tuổi.
  • Indomethacin: có thể làm tăng nồng độ Sulfamethoxazole.
  • Pyrimethamine: tăng nguy cơ thiếu máu nguyên hồng cầu khổng lồ.
  • Thuốc hạ đường huyết: có thể làm tăng nguy cơ hạ đường huyết; cần theo dõi glucose.
  • Thuốc lợi tiểu thiazide: tăng nguy cơ giảm tiểu cầu kèm ban xuất huyết ở người cao tuổi.
  • Thuốc ức chế men chuyển và thuốc làm tăng kali: có thể làm tăng nguy cơ tăng kali, chủ yếu liên quan thành phần trimethoprim.
  • Zidovudine: tăng nguy cơ độc tính huyết học.
  • Leucovorin trong điều trị PCP: không nên phối hợp vì đã ghi nhận tăng thất bại điều trị và tử vong.

Danh sách trên không đầy đủ. Cần rà soát tất cả thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn và sản phẩm thảo dược trước khi dùng.

Thắc mắc về hoạt chất Sulfamethoxazole

Lưu ý: Nội dung chỉ nhằm mục đích cung cấp thông tin tham khảo về hoạt chất/dược chất, không thay thế chẩn đoán hoặc chỉ định điều trị của bác sĩ. Người bệnh không tự ý dùng, ngừng thuốc hoặc thay đổi liều khi chưa có hướng dẫn từ nhân viên y tế.
Đã có 3 lượt đọc bài viết này

Để lại một bình luận

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *