Sulfamethoxazole là kháng sinh sulfonamide có tác dụng cản trở quá trình tổng hợp acid folic của vi khuẩn. Trong thực hành hiện nay, hoạt chất này chủ yếu được sử dụng cùng trimethoprim theo tỷ lệ 5:1, tạo thành phối hợp trimethoprim–sulfamethoxazole, còn gọi là TMP-SMX hoặc cotrimoxazole. Hai hoạt chất ức chế liên tiếp hai bước trong con đường tạo folate của vi sinh vật.
Cần phân biệt Sulfamethoxazole với toàn bộ phối hợp TMP-SMX. Các chỉ định, liều và phần lớn dữ liệu an toàn hiện hành đến từ sản phẩm phối hợp, không phải Sulfamethoxazole đơn trị. TMP-SMX được dùng trong một số nhiễm khuẩn đường tiết niệu, shigellosis, viêm phổi do Pneumocystis jirovecii và các nhiễm trùng khác khi vi sinh vật còn nhạy cảm. Thuốc có thể gây phản ứng da nặng, rối loạn huyết học, tổn thương gan, thận hoặc phổi và nhiều tương tác quan trọng. Đây là thuốc kê đơn, không nên tự mua hoặc sử dụng cho cảm lạnh và các bệnh do virus.
Nội dung chính
- Nhóm thuốc: Kháng sinh sulfonamide tác dụng trung gian.
- Cơ chế: Cạnh tranh với PABA, cản trở tổng hợp dihydrofolic acid của vi khuẩn.
- Cách sử dụng phổ biến: Phối hợp cố định với trimethoprim theo tỷ lệ Sulfamethoxazole:trimethoprim là 5:1.
- Không nên đồng nhất: Chỉ định và liều của TMP-SMX không phải là chỉ định của Sulfamethoxazole đơn trị.
- Chỉ định phối hợp: Một số nhiễm khuẩn tiết niệu, shigellosis, viêm tai giữa, đợt cấp viêm phế quản mạn, tiêu chảy du lịch và điều trị hoặc dự phòng Pneumocystis jirovecii.
- Nguy cơ nghiêm trọng: SJS, TEN, DRESS, rối loạn huyết học, hoại tử gan, tổn thương phổi, phản vệ, sốc tuần hoàn và hội chứng thực bào máu.
- Suy thận: Phải hiệu chỉnh chế độ phối hợp và theo dõi chức năng thận, điện giải.
- Cảnh báo sử dụng: Chỉ dùng khi có chỉ định cho nhiễm khuẩn đã được chứng minh hoặc nghi ngờ mạnh do vi sinh vật nhạy cảm.
Hoạt chất Sulfamethoxazole là gì?
Sulfamethoxazole là kháng sinh sulfonamide tổng hợp, có tác dụng kìm hãm sự phát triển của vi khuẩn bằng cách cản trở quá trình tạo acid folic. Hoạt chất thường được phối hợp với trimethoprim để ức chế hai bước liên tiếp trong con đường tổng hợp folate của vi sinh vật.
Sulfamethoxazole không điều trị cảm lạnh, cúm hoặc các nhiễm virus khác.
Sulfamethoxazole
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Sulfamethoxazole |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Sulfamethoxazole |
| Tên IUPAC | 4-amino-N-(5-methyl-1,2-oxazol-3-yl)benzenesulfonamide |
| Tên hóa học khác | 3-Sulfanilamido-5-methylisoxazole | Benzenesulfonamide, 4-amino-N-(5-methyl-3-isoxazolyl)- |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Sulfamethoxazol; SMX; sulphamethoxazole; sulfamethylisoxazole; N¹-(5-methyl-3-isoxazolyl)sulfanilamide. |
| Tên viết tắt | SMX |
| Tên Latinh / tên dược điển | Sulfamethoxazolum |
| Tên USAN | sulfamethoxazole |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | 723-46-6 |
|---|---|
| UNII | JE42381TNV |
| PubChem CID | 5329 |
| RxNorm CUI | 10180 |
Dược động học của Sulfamethoxazole
Sau khi uống phối hợp TMP-SMX, Sulfamethoxazole được hấp thu nhanh và thường đạt nồng độ đỉnh trong máu sau 1–4 giờ. Khoảng 70% hoạt chất gắn với protein huyết tương. Thuốc được chuyển hóa thành nhiều chất chuyển hóa và được đào thải chủ yếu qua thận bằng lọc cầu thận cùng bài tiết ở ống thận.
Giai đoạn I: Hấp thu
Sulfamethoxazole được hấp thu nhanh qua đường tiêu hóa khi dùng trong phối hợp đường uống. Nồng độ đỉnh của Sulfamethoxazole và trimethoprim thường xuất hiện trong vòng 1–4 giờ sau uống.
| F · Sinh khả dụng | Sinh khả dụng tuyệt đối của Sulfamethoxazole trong các tài liệu nhãn đã kiểm chứng. Nhãn thuốc xác nhận phối hợp TMP-SMX được hấp thu nhanh sau khi uống. |
|---|
Giai đoạn II: Phân bố
Khoảng 70% Sulfamethoxazole gắn với protein huyết tương. Sulfamethoxazole và trimethoprim được ghi nhận phân bố vào đờm, dịch âm đạo và dịch tai giữa, đi qua nhau thai và bài tiết vào sữa mẹ.
Giai đoạn III: Chuyển hóa
Sulfamethoxazole được chuyển hóa thành ít nhất năm chất chuyển hóa, gồm dạng N4-acetyl, N4-hydroxy, 5-methylhydroxy, N4-acetyl-5-methylhydroxy và dạng liên hợp N-glucuronide. Sự hình thành chất chuyển hóa N4-hydroxy có sự tham gia của CYP2C9.
Giai đoạn IV: Thải trừ
Sulfamethoxazole và các chất chuyển hóa được thải trừ chủ yếu qua thận. Sau một liều phối hợp đường uống, trung bình khoảng 84,5% liều sulfonamide toàn phần được thu hồi trong nước tiểu trong 72 giờ. Khoảng 30% sulfonamide toàn phần được bài tiết dưới dạng Sulfamethoxazole tự do, phần còn lại chủ yếu ở dạng chuyển hóa N4-acetyl.
| t½ · Thời gian bán thải | Thời gian bán thải trung bình trong huyết thanh của Sulfamethoxazole khoảng 10 giờ ở người có chức năng thận bình thường. Thời gian bán thải tăng khi suy thận nặng. |
|---|---|
| CL · Độ thanh thải toàn phần | Sulfamethoxazole được thanh thải qua cả chuyển hóa và bài tiết qua thận. Giá trị độ thanh thải toàn phần định lượng ở người trưởng thành trong nhãn chính thức đã kiểm chứng. Ở người bệnh xơ nang, độ thanh thải qua chuyển hóa của Sulfamethoxazole có thể tăng, làm giảm thời gian bán thải. |
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
Các yếu tố có thể ảnh hưởng đến dược động học gồm:
- Suy thận: làm kéo dài thời gian bán thải và tăng nguy cơ tích lũy.
- Tuổi cao: dược động học Sulfamethoxazole trong một nghiên cứu nhỏ tương tự người trẻ, nhưng người cao tuổi vẫn có nguy cơ độc tính cao hơn do suy chức năng cơ quan và đa trị liệu.
- Xơ nang: có thể làm tăng độ thanh thải qua chuyển hóa của Sulfamethoxazole và giảm thời gian bán thải.
- Khả năng acetyl hóa: người acetyl hóa chậm có thể dễ gặp phản ứng đặc ứng với sulfonamide hơn.
- Indomethacin: có thể làm tăng nồng độ Sulfamethoxazole trong máu.
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Sulfamethoxazole
Sulfamethoxazole thuộc nhóm sulfonamide tác dụng trung gian. Khi dùng đơn độc, thuốc thường có tác dụng kìm khuẩn. Trimethoprim ức chế bước tiếp theo của quá trình chuyển đổi folate, tạo hiệu ứng phong bế tuần tự khi hai hoạt chất được phối hợp.
Sự hình thành đề kháng trong phòng thí nghiệm diễn ra chậm hơn với phối hợp trimethoprim–sulfamethoxazole so với từng hoạt chất riêng lẻ.
Phần III: Cơ chế tác dụng
Sulfamethoxazole có cấu trúc tương tự para-aminobenzoic acid và cạnh tranh với PABA trong quá trình tổng hợp dihydrofolic acid của vi khuẩn. Việc thiếu folate làm gián đoạn sự hình thành nucleotide, acid nucleic và protein cần thiết cho sự phát triển của vi sinh vật.
Trong phối hợp TMP-SMX, trimethoprim tiếp tục ức chế dihydrofolate reductase, ngăn chuyển dihydrofolic acid thành tetrahydrofolic acid. Hai hoạt chất vì vậy tác động lên hai bước liên tiếp của cùng một con đường chuyển hóa.
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Sulfamethoxazole có hoạt tính kìm khuẩn đối với các vi sinh vật còn nhạy cảm. Hiệu quả lâm sàng của phối hợp phụ thuộc vào độ nhạy của vi sinh vật, vị trí nhiễm trùng, nồng độ thuốc đạt được và khả năng phối hợp tuần tự với trimethoprim.
Nhãn Bactrim ghi nhận hoạt tính của phối hợp đối với một số chủng Escherichia coli, Klebsiella, Enterobacter, Haemophilus influenzae, Proteus, Morganella, Shigella, Streptococcus pneumoniae và Pneumocystis jirovecii. Danh sách này không đồng nghĩa mọi chủng đều nhạy cảm; cần tham khảo kháng sinh đồ và dữ liệu đề kháng tại địa phương.
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Sulfamethoxazole
Các chỉ định dưới đây là của phối hợp trimethoprim–sulfamethoxazole, không phải chỉ định Sulfamethoxazole đơn trị.
Theo nhãn Bactrim đường uống, phối hợp được sử dụng trong:
- Nhiễm khuẩn đường tiết niệu do các chủng vi khuẩn nhạy cảm.
- Viêm tai giữa cấp ở trẻ em trong trường hợp bác sĩ đánh giá phối hợp có lợi thế phù hợp.
- Đợt cấp của viêm phế quản mạn ở người lớn do vi khuẩn nhạy cảm.
- Shigellosis do Shigella flexneri hoặc Shigella sonnei nhạy cảm.
- Điều trị và dự phòng viêm phổi do Pneumocystis jirovecii ở người có nguy cơ.
- Tiêu chảy du lịch do các chủng E. coli sinh độc tố còn nhạy cảm.
Dạng truyền tĩnh mạch được chỉ định cho viêm phổi Pneumocystis, shigellosis và nhiễm khuẩn tiết niệu nặng hoặc phức tạp khi không thể sử dụng đường uống và đáp ứng các tiêu chí của nhãn.
Thuốc chỉ nên dùng khi nhiễm khuẩn đã được chứng minh hoặc nghi ngờ mạnh do vi sinh vật nhạy cảm.
Một số ứng dụng của TMP-SMX được hướng dẫn chuyên môn khuyến nghị nhưng không phải tất cả đều nằm trong nhãn Bactrim đã kiểm chứng, bao gồm:
- Dự phòng viêm não do Toxoplasma gondii ở người nhiễm HIV có huyết thanh Toxoplasma dương tính và suy giảm miễn dịch phù hợp.
- Một số phác đồ điều trị hoặc dự phòng toxoplasmosis, cystoisosporiasis và nhiễm khuẩn đường ruột cơ hội ở người nhiễm HIV.
Đây là ứng dụng của phối hợp TMP-SMX theo hướng dẫn chuyên môn hoặc sử dụng ngoài phạm vi nhãn, không phải chỉ định được phê duyệt của Sulfamethoxazole đơn trị.
Các ứng dụng nghiên cứu riêng của Sulfamethoxazole đơn chất.
Liều dùng và cách sử dụng
Liều sau đây là của phối hợp trimethoprim–sulfamethoxazole và chỉ mang tính tham khảo từ nhãn thuốc. Không tự áp dụng hoặc quy đổi thành liều Sulfamethoxazole đơn trị.
Viên uống ở người lớn theo nhãn Hoa Kỳ
- Nhiễm khuẩn đường tiết niệu: Sulfamethoxazole 800 mg/trimethoprim 160 mg mỗi 12 giờ trong 10–14 ngày.
- Shigellosis: cùng liều trên mỗi 12 giờ trong 5 ngày.
- Đợt cấp viêm phế quản mạn: 800 mg/160 mg mỗi 12 giờ trong 14 ngày.
- Tiêu chảy du lịch: 800 mg/160 mg mỗi 12 giờ trong 5 ngày.
Viêm phổi do Pneumocystis jirovecii
- Điều trị bằng đường uống theo nhãn Bactrim: tổng liều Sulfamethoxazole 75–100 mg/kg/ngày cùng trimethoprim 15–20 mg/kg/ngày, chia đều mỗi 6 giờ trong 14–21 ngày.
- Dự phòng ở người lớn theo nhãn: một viên 800 mg/160 mg mỗi ngày.
- Hướng dẫn NIH xác định TMP-SMX là lựa chọn ưu tiên để điều trị và dự phòng PCP ở người nhiễm HIV, nhưng tiêu chí bắt đầu, ngừng và chế độ cụ thể phải do bác sĩ quyết định.
Trẻ từ 2 tháng tuổi theo nhãn Bactrim
Đối với nhiễm khuẩn tiết niệu hoặc viêm tai giữa cấp: tổng liều Sulfamethoxazole 40 mg/kg/ngày cùng trimethoprim 8 mg/kg/ngày, chia hai lần mỗi 12 giờ trong 10 ngày. Liều và thời gian thay đổi theo chỉ định.
Khuyến cáo điều trị có thể thay đổi theo mức độ kháng thuốc, hướng dẫn quốc gia và đặc điểm người bệnh.
- Dùng đúng sản phẩm, hàm lượng, khoảng cách liều và thời gian bác sĩ kê đơn.
- Uống với đủ nước và duy trì lượng nước tiểu phù hợp nhằm giảm nguy cơ kết tinh thuốc và hình thành sỏi.
- Không bỏ liều hoặc ngừng sớm chỉ vì triệu chứng đã cải thiện; việc dùng không đủ liệu trình có thể làm giảm hiệu quả và thúc đẩy kháng thuốc.
- Không uống liều gấp đôi để bù liều đã quên nếu chưa được hướng dẫn.
- Dạng truyền tĩnh mạch phải được nhân viên y tế pha loãng bằng dung dịch glucose 5% và truyền trong 60–90 phút; không tiêm bắp hoặc bolus.
- Không dùng Sulfamethoxazole đơn trị hoặc tự phối hợp với trimethoprim.
- Không dùng kháng sinh để điều trị cảm lạnh, cúm hoặc bệnh do virus.
Tùy liều, thời gian điều trị và yếu tố nguy cơ, bác sĩ có thể theo dõi:
- Công thức máu toàn bộ.
- Chức năng thận và lượng nước tiểu.
- Điện giải, đặc biệt kali và natri.
- Chức năng gan.
- Tổng phân tích nước tiểu và dấu hiệu kết tinh niệu.
- INR ở người dùng warfarin.
- Nồng độ phenytoin hoặc digoxin khi phối hợp.
- Đường huyết ở người dùng thuốc hạ glucose.
- Nồng độ Sulfamethoxazole ở một số người suy thận nặng theo quy định của sản phẩm cụ thể.
Nhãn Bactrim khuyến cáo ngừng thuốc khi xuất hiện bất thường điện giải đáng kể, suy thận hoặc giảm đáng kể một dòng tế bào máu.
Cảnh báo và lưu ý về Sulfamethoxazole
Theo nhãn Bactrim, phối hợp trimethoprim–sulfamethoxazole chống chỉ định trong các trường hợp:
- Quá mẫn đã biết với trimethoprim hoặc sulfonamide.
- Tiền sử giảm tiểu cầu miễn dịch do trimethoprim hoặc sulfonamide.
- Thiếu máu nguyên hồng cầu khổng lồ được xác định do thiếu folate.
- Trẻ dưới 2 tháng tuổi theo nhãn Hoa Kỳ.
- Tổn thương gan rõ rệt.
- Suy thận nặng khi không thể theo dõi tình trạng chức năng thận.
- Dùng đồng thời dofetilide.
Tài liệu sản phẩm WHO được kiểm chứng quy định chống chỉ định ở trẻ dưới 6 tuần và ở người có độ thanh thải creatinine dưới 15 mL/phút, trừ một số người đang chạy thận nhân tạo thường xuyên. Sự khác biệt này cho thấy phải áp dụng đúng nhãn của sản phẩm đang sử dụng.
Các phản ứng thường gặp nhất của phối hợp TMP-SMX là:
- Buồn nôn.
- Nôn.
- Giảm cảm giác thèm ăn.
- Phát ban.
- Mày đay.
- Các rối loạn tiêu hóa khác.
Các phản ứng khác có thể gồm đau đầu, chóng mặt, tiêu chảy, ngứa, nhạy cảm ánh sáng, tăng kali, giảm natri, tăng men gan hoặc thay đổi công thức máu.
Phần lớn dữ liệu phản ứng bất lợi đến từ toàn bộ phối hợp TMP-SMX. Không thể quy mọi tác dụng không mong muốn cho riêng Sulfamethoxazole nếu nguồn không chứng minh mối liên quan riêng biệt.
Các phản ứng nghiêm trọng hoặc có thể gây tử vong đã được ghi nhận với sản phẩm chứa trimethoprim–sulfamethoxazole:
- Hội chứng Stevens–Johnson, hoại tử thượng bì nhiễm độc, DRESS, AGEP và các phản ứng da nặng khác.
- Hoại tử gan tối cấp, viêm gan hoặc vàng da ứ mật.
- Mất bạch cầu hạt, thiếu máu bất sản, giảm toàn thể tế bào máu và các rối loạn huyết học khác.
- Giảm tiểu cầu miễn dịch.
- Tổn thương phổi cấp hoặc muộn, viêm phổi tăng bạch cầu ái toan, bệnh phổi kẽ và suy hô hấp.
- Phản vệ, phù mạch và sốc tuần hoàn.
- Hội chứng thực bào máu.
- Viêm màng não vô khuẩn.
- Viêm thận kẽ, suy thận, kết tinh niệu.
- Tiêu chảy hoặc viêm đại tràng do Clostridioides difficile.
- Tán huyết ở người thiếu G6PD.
- Kéo dài QT, nhịp nhanh thất hoặc xoắn đỉnh được ghi nhận trong dữ liệu sau lưu hành.
Phải ngừng thuốc và liên hệ cơ sở y tế ngay khi có phát ban, phồng rộp da, loét niêm mạc, sốt, đau họng, khó thở, đau ngực, vàng da, ban xuất huyết, giảm ý thức hoặc tụt huyết áp.
- Ngừng thuốc ngay khi xuất hiện phát ban hoặc dấu hiệu phản ứng nghiêm trọng.
- Thận trọng ở người suy thận, suy gan, thiếu folate, suy dinh dưỡng, nghiện rượu mạn, hen phế quản hoặc tiền sử dị ứng nặng.
- Duy trì đủ dịch để hạn chế kết tinh niệu và sỏi.
- Người thiếu G6PD có nguy cơ tán huyết, thường liên quan liều.
- Sulfonamide có thể làm khởi phát cơn porphyria hoặc ảnh hưởng tuyến giáp; nhãn khuyến cáo tránh dùng ở người có porphyria hoặc rối loạn tuyến giáp.
- Không dùng để điều trị nhiễm liên cầu beta tan huyết nhóm A vì sulfonamide không loại trừ vi khuẩn đầy đủ và không phòng được thấp tim.
- Theo dõi kali và natri, đặc biệt khi dùng liều cao, suy thận hoặc phối hợp thuốc làm tăng kali.
- Người nhiễm HIV điều trị PCP có tỷ lệ phát ban, sốt, giảm bạch cầu và tăng aminotransferase cao hơn.
- Sốc tuần hoàn kèm sốt và hạ huyết áp đã được cơ quan quản lý châu Âu bổ sung vào thông tin an toàn của cotrimoxazole.
Triệu chứng quá liều sulfonamide có thể gồm chán ăn, đau quặn bụng, buồn nôn, nôn, chóng mặt, đau đầu, buồn ngủ, mất ý thức, sốt, tiểu máu và kết tinh niệu. Rối loạn huyết học và vàng da có thể xuất hiện muộn. Quá liều kéo dài có thể gây giảm tiểu cầu, giảm bạch cầu hoặc thiếu máu nguyên hồng cầu khổng lồ.
Không có thuốc giải độc đặc hiệu. Người nghi ngờ quá liều cần được đưa đến cơ sở y tế để:
- Đánh giá thời điểm, lượng thuốc và các thuốc phối hợp.
- Theo dõi công thức máu, điện giải, chức năng gan và thận.
- Điều trị hỗ trợ và duy trì dịch khi phù hợp.
- Xử trí rối loạn huyết học hoặc vàng da theo chuyên khoa.
Không tự gây nôn tại nhà. Thẩm phân phúc mạc không hiệu quả; thẩm phân máu chỉ loại bỏ trimethoprim–sulfamethoxazole ở mức độ vừa.
Đối với viên Bactrim theo nhãn Hoa Kỳ:
- Bảo quản ở 20–25°C.
- Đựng trong bao bì kín, tránh ánh sáng.
Dung dịch đậm đặc để truyền tĩnh mạch được bảo quản ở 20–25°C và không được để trong tủ lạnh. Điều kiện sau pha loãng phụ thuộc nồng độ và thời gian sử dụng theo nhãn; việc chuẩn bị chỉ do nhân viên y tế thực hiện.
Luôn bảo quản theo nhãn của sản phẩm cụ thể và để xa tầm với của trẻ em.
Đối tượng đặc biệt
Theo nhãn Hoa Kỳ, trimethoprim–sulfamethoxazole chống chỉ định ở trẻ dưới 2 tháng tuổi do nguy cơ đẩy bilirubin khỏi albumin và vàng da nhân.
Tài liệu sản phẩm WHO được kiểm chứng quy định không dùng cho trẻ dưới 6 tuần. Sự khác biệt về giới hạn tuổi phải được xử lý theo nhãn của sản phẩm đang sử dụng.
Ở trẻ lớn hơn, liều phụ thuộc cân nặng, diện tích cơ thể, loại nhiễm trùng, đường dùng và chức năng thận. Không tự sử dụng liều của người lớn cho trẻ em.
Người cao tuổi có nguy cơ cao hơn gặp phản ứng da nặng, ức chế tủy xương, giảm tiểu cầu, tăng kali và các phản ứng nghiêm trọng khác, đặc biệt khi có suy thận, suy gan, thiếu folate hoặc sử dụng nhiều thuốc.
Cần:
- Đánh giá chức năng thận trước và trong điều trị.
- Hiệu chỉnh liều khi cần.
- Dùng thời gian ngắn nhất phù hợp với chỉ định.
- Theo dõi kali, công thức máu, digoxin, warfarin hoặc các thuốc tương tác.
- Thận trọng khi dùng cùng lợi tiểu thiazide hoặc thuốc ức chế men chuyển.
Sulfamethoxazole và trimethoprim đi qua nhau thai. Một số nghiên cứu dịch tễ gợi ý mối liên quan giữa phơi nhiễm TMP-SMX trong thai kỳ với dị tật ống thần kinh, tim mạch, đường tiết niệu, khe hở vùng miệng và một số dị tật khác; dữ liệu vẫn có hạn chế và có thể chịu ảnh hưởng của yếu tố gây nhiễu.
Tài liệu sản phẩm WHO khuyến cáo tránh phối hợp trong thai kỳ, đặc biệt ở ba tháng đầu, trừ khi lợi ích cho mẹ vượt nguy cơ đối với thai. Sulfonamide trong tháng cuối thai kỳ có thể làm tăng nguy cơ vàng da nhân ở trẻ sơ sinh do đẩy bilirubin khỏi albumin.
Trong hướng dẫn NIH về người nhiễm HIV, TMP-SMX vẫn là thuốc dự phòng PCP được khuyến nghị trong thai kỳ khi có chỉ định. Hướng dẫn đề nghị cân nhắc bổ sung acid folic và có thể cân nhắc lựa chọn khác trong ba tháng đầu tùy hoàn cảnh.
Do có khác biệt giữa nhãn thuốc và hướng dẫn chuyên môn, quyết định phải do bác sĩ sản khoa và chuyên khoa nhiễm đánh giá.
Sulfamethoxazole và trimethoprim bài tiết vào sữa mẹ. Nhãn viên uống Hoa Kỳ khuyến cáo thận trọng, đặc biệt khi trẻ sinh non, đang vàng da, bị bệnh hoặc chịu stress do nguy cơ đẩy bilirubin và vàng da nhân.
Nhãn dạng tiêm Hoa Kỳ khuyến cáo tránh cho con bú trong thời gian điều trị. Tài liệu sản phẩm WHO yêu cầu cân nhắc nhu cầu điều trị của mẹ so với lợi ích nuôi con bằng sữa mẹ và đặc biệt thận trọng với trẻ sinh non hoặc thiếu G6PD.
Việc tiếp tục cho bú phải được quyết định theo sản phẩm, tuổi và tình trạng của trẻ, liều dùng cùng mức độ cần thiết của điều trị.
Tổn thương gan rõ rệt là chống chỉ định của phối hợp TMP-SMX theo nhãn Hoa Kỳ. Nhãn cũng khuyến cáo tránh dùng ở người suy chức năng gan hoặc có nguy cơ thiếu folate do khả năng tăng độc tính.
Chưa có chế độ hiệu chỉnh liều Sulfamethoxazole được xác lập đầy đủ theo từng mức Child-Pugh trong các nhãn đã kiểm chứng. Người bệnh có bệnh gan cần được đánh giá chuyên khoa, theo dõi aminotransferase, bilirubin và dấu hiệu tổn thương gan.
Ngừng thuốc và khám ngay khi xuất hiện vàng da, nước tiểu sẫm, đau hạ sườn phải, buồn nôn kéo dài hoặc mệt mỏi bất thường.
Sulfamethoxazole và các chất chuyển hóa được đào thải chủ yếu qua thận, vì vậy suy thận làm tăng thời gian bán thải và nguy cơ độc tính.
Theo nhãn Bactrim Hoa Kỳ:
- Độ thanh thải creatinine trên 30 mL/phút: dùng chế độ thông thường.
- Từ 15–30 mL/phút: dùng một nửa chế độ thông thường.
- Dưới 15 mL/phút: không khuyến nghị sử dụng.
Tài liệu sản phẩm WHO có quy định khác, cho phép một số người có độ thanh thải dưới 15 mL/phút sử dụng khi đang chạy thận nhân tạo thường xuyên và có theo dõi nồng độ Sulfamethoxazole. Thẩm phân phúc mạc loại bỏ thuốc rất ít và sản phẩm này không được khuyến nghị trong trường hợp đó.
Phải áp dụng nhãn của sản phẩm cụ thể và không tự điều chỉnh liều.
Tài liệu sản phẩm WHO cho biết trimethoprim–sulfamethoxazole không được dự kiến gây ảnh hưởng đáng kể đến khả năng lái xe hoặc vận hành máy.
Tuy nhiên, chóng mặt, đau đầu, ù tai, mất điều hòa, ảo giác hoặc buồn ngủ đã được báo cáo. Không lái xe hoặc vận hành máy khi có triệu chứng ảnh hưởng đến sự tỉnh táo và phản xạ.
Tương tác thuốc của Sulfamethoxazole
Sulfamethoxazole ức chế CYP2C9. Một số tương tác quan trọng của phối hợp TMP-SMX gồm:
- Dofetilide: chống chỉ định do nguy cơ tăng nồng độ dofetilide và loạn nhịp nghiêm trọng.
- Warfarin: có thể kéo dài thời gian prothrombin; cần theo dõi INR.
- Phenytoin: giảm chuyển hóa và kéo dài thời gian bán thải; cần theo dõi nồng độ cùng dấu hiệu độc tính.
- Methotrexate: sulfonamide có thể đẩy methotrexate khỏi protein huyết tương và cạnh tranh bài tiết ở thận, làm tăng độc tính.
- Ciclosporin: đã có báo cáo độc tính thận tăng, đặc biệt ở người ghép thận.
- Digoxin: có thể tăng nồng độ, nhất là ở người cao tuổi.
- Indomethacin: có thể làm tăng nồng độ Sulfamethoxazole.
- Pyrimethamine: tăng nguy cơ thiếu máu nguyên hồng cầu khổng lồ.
- Thuốc hạ đường huyết: có thể làm tăng nguy cơ hạ đường huyết; cần theo dõi glucose.
- Thuốc lợi tiểu thiazide: tăng nguy cơ giảm tiểu cầu kèm ban xuất huyết ở người cao tuổi.
- Thuốc ức chế men chuyển và thuốc làm tăng kali: có thể làm tăng nguy cơ tăng kali, chủ yếu liên quan thành phần trimethoprim.
- Zidovudine: tăng nguy cơ độc tính huyết học.
- Leucovorin trong điều trị PCP: không nên phối hợp vì đã ghi nhận tăng thất bại điều trị và tử vong.
Danh sách trên không đầy đủ. Cần rà soát tất cả thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn và sản phẩm thảo dược trước khi dùng.
Thắc mắc về hoạt chất Sulfamethoxazole
Sulfamethoxazole là kháng sinh sulfonamide có tác dụng cản trở quá trình tổng hợp acid folic của vi khuẩn. Thuốc hiện được sử dụng phổ biến cùng trimethoprim trong phối hợp TMP-SMX hoặc cotrimoxazole.
Không hoàn toàn. Sulfamethoxazole là một hoạt chất đơn lẻ. Cotrimoxazole là phối hợp Sulfamethoxazole với trimethoprim theo tỷ lệ thường là 5:1. Phần lớn chỉ định, liều và dữ liệu an toàn được sử dụng hiện nay thuộc về phối hợp này.
Không. Sulfamethoxazole là kháng sinh và không có tác dụng điều trị virus gây cảm lạnh hoặc cúm. Dùng kháng sinh khi không có chỉ định làm tăng nguy cơ phản ứng bất lợi và kháng kháng sinh.
Người có tiền sử quá mẫn với sulfonamide chống chỉ định dùng phối hợp trimethoprim–sulfamethoxazole theo nhãn thuốc. Phải báo cho bác sĩ về loại thuốc từng gây dị ứng, biểu hiện và mức độ phản ứng; không tự thử lại thuốc vì có nguy cơ phản vệ hoặc phản ứng da nghiêm trọng.
Có. Hội chứng Stevens–Johnson và hoại tử thượng bì nhiễm độc là các phản ứng hiếm nhưng có thể gây tử vong đã được ghi nhận với sản phẩm trimethoprim–sulfamethoxazole.
Phải ngừng thuốc và cấp cứu khi xuất hiện phát ban lan rộng, phồng rộp, bong da, đau da, loét miệng, mắt đỏ, sốt hoặc triệu chứng giống cúm kèm tổn thương da. Không được tái sử dụng khi từng có phản ứng đe dọa tính mạng.

