Sỏi túi mật (Cholelithiasis) là các khối rắn hình thành từ cholesterol, bilirubin và những thành phần khác của dịch mật trong lòng túi mật. Nhiều người có sỏi nhưng hoàn toàn không biết vì bệnh có thể không gây triệu chứng. Khi sỏi tạm thời chặn ống túi mật, người bệnh thường đau vùng hạ sườn phải hoặc thượng vị, có thể lan ra lưng hay vai phải, kèm buồn nôn sau bữa ăn nhiều chất béo.
Sỏi di chuyển vào đường mật có thể dẫn đến vàng da, viêm túi mật, viêm đường mật hoặc viêm tụy cấp. Chẩn đoán thường dựa vào siêu âm bụng và xét nghiệm chức năng gan khi cần. Việc phân biệt sỏi im lặng với sỏi có triệu chứng giúp tránh điều trị không cần thiết và lựa chọn phẫu thuật hoặc theo dõi phù hợp.
Sỏi túi mật là bệnh gì?
Sỏi túi mật (Cholelithiasis) là tình trạng xuất hiện một hoặc nhiều cấu trúc rắn trong túi mật, nơi dự trữ và cô đặc dịch mật do gan tạo ra. Sỏi có thể nhỏ như hạt cát hoặc lớn vài centimet, gồm sỏi cholesterol, sỏi sắc tố hoặc hỗn hợp. Khái niệm này khác với sỏi ống mật chủ: sỏi túi mật nằm trong túi mật, còn sỏi ống mật chủ nằm ở đường dẫn mật chính và có nguy cơ gây vàng da, viêm đường mật hoặc viêm tụy cao hơn.

Sỏi không gây triệu chứng được gọi là sỏi im lặng; sỏi có triệu chứng thường biểu hiện bằng cơn đau quặn mật do tắc nghẽn tạm thời ống túi mật. Bản thân sự hiện diện của sỏi chưa đồng nghĩa với viêm túi mật, vì viêm chỉ xuất hiện khi tắc nghẽn kéo dài gây tổn thương thành túi mật.
| Tên bệnh | Sỏi túi mật |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Gallbladder stones (Cholelithiasis) |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Sỏi mật trong túi mật; cholecystolithiasis; gallstones |
| Mã ICD-10 | K80.2 – Sỏi túi mật không kèm viêm túi mật; mã có thể thay đổi khi hồ sơ ghi nhận viêm túi mật hoặc tắc nghẽn đường mật. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Gan – Mật – Tụy; bệnh lý túi mật và đường mật |
| Cơ quan ảnh hưởng | Túi mật là cơ quan bị ảnh hưởng chính; sỏi di chuyển có thể gây tắc ống mật chủ, ảnh hưởng gan và tụy. |
| Tính chất bệnh | Bệnh không lây, thường diễn tiến âm thầm hoặc tái diễn theo cơn; không phải bệnh nhiễm trùng khi chỉ có sỏi đơn thuần. |
| Mức độ phổ biến | Sỏi túi mật là bệnh phổ biến ở người trưởng thành; phần lớn trường hợp được phát hiện tình cờ và không gây triệu chứng. |
| Bệnh có lây không? | Không. Sỏi túi mật không truyền từ người sang người. |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Sỏi túi mật
Sỏi cholesterol hình thành khi dịch mật quá bão hòa cholesterol, các tinh thể cholesterol kết tụ và túi mật co bóp không hiệu quả làm tinh thể lưu lại đủ lâu để lớn dần. Sỏi sắc tố liên quan đến tăng bilirubin không liên hợp trong mật, thường gặp hơn ở bệnh tan máu mạn, nhiễm trùng đường mật hoặc một số bệnh gan. Khi sỏi kẹt tạm thời ở ống túi mật, áp lực trong túi mật tăng và tạo cơn đau quặn mật. Nếu tắc kéo dài, viêm hóa học, phù nề và thiếu máu thành túi mật có thể tiến triển thành viêm túi mật cấp. Sỏi lọt xuống ống mật chủ còn có thể cản trở dòng mật hoặc bít ống tụy, gây vàng da, viêm đường mật hay viêm tụy cấp.
Sỏi túi mật thường được phân loại theo thành phần thành sỏi cholesterol, sỏi sắc tố đen, sỏi sắc tố nâu và sỏi hỗn hợp. Về lâm sàng, bác sĩ phân biệt sỏi không triệu chứng, sỏi gây cơn đau quặn mật và sỏi đã có biến chứng. Phân loại theo thành phần giúp hiểu cơ chế hình thành, còn phân loại theo biểu hiện quyết định nhu cầu theo dõi, phẫu thuật hay xử trí đường mật.
Sỏi túi mật gặp ở nhiều quốc gia và tăng rõ theo tuổi. Phụ nữ, người thừa cân hoặc béo phì, người mang thai và một số nhóm dân cư có tỷ lệ cao hơn. Nhiều trường hợp không có triệu chứng nên số người mang sỏi thực tế lớn hơn số ca được điều trị. Dữ liệu dịch tễ đại diện toàn quốc cho Việt Nam còn hạn chế; tỷ lệ có thể khác theo vùng, chế độ ăn, tình trạng chuyển hóa và khả năng tiếp cận siêu âm.
Quá trình thường bắt đầu bằng sự mất cân bằng thành phần dịch mật hoặc giảm khả năng tống mật. Các tinh thể nhỏ hình thành, bám vào chất nhầy trong túi mật rồi lớn dần thành sỏi. Sỏi có thể nằm yên nhiều năm, gây tắc nghẽn từng lúc ở ống túi mật hoặc di chuyển vào ống mật chủ. Mức độ bệnh phụ thuộc vị trí tắc, thời gian tắc và có kèm nhiễm trùng hay tổn thương tụy hay không.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Sỏi túi mật
Không phải mọi trường hợp đều có một nguyên nhân đơn lẻ. Sỏi cholesterol liên quan đến mật quá bão hòa cholesterol, giảm vận động túi mật và tăng kết tinh. Sỏi sắc tố có thể liên quan bệnh tan máu, xơ gan, nhiễm trùng đường mật hoặc thay đổi chuyển hóa bilirubin. Nhịn ăn kéo dài, nuôi dưỡng tĩnh mạch và giảm cân nhanh làm mật ứ đọng, tạo điều kiện kết tinh. Một số thuốc hoặc phẫu thuật giảm cân cũng có thể làm thay đổi nguy cơ.
Yếu tố khó thay đổi: tuổi cao, giới nữ, tiền sử gia đình, thai kỳ, bệnh tan máu và một số đặc điểm di truyền. Yếu tố có thể điều chỉnh: béo phì, giảm cân quá nhanh, chế độ ăn nhiều carbohydrate tinh chế, ít chất xơ, ít vận động và kiểm soát kém bệnh chuyển hóa. Can thiệp nên tập trung vào giảm cân từ từ và duy trì cân nặng ổn định.
Nhóm dễ có sỏi hoặc biến chứng gồm phụ nữ trung niên và cao tuổi, người béo phì, người giảm cân nhanh, phụ nữ mang thai nhiều lần, người mắc đái tháo đường, xơ gan, bệnh Crohn hoặc bệnh tan máu mạn. Người đã phẫu thuật giảm cân và người phải nhịn ăn hoặc nuôi dưỡng tĩnh mạch kéo dài cũng cần được đánh giá theo bối cảnh lâm sàng.
Triệu chứng và dấu hiệu của Sỏi túi mật
Sỏi túi mật thường không gây biểu hiện cho đến khi cản trở dòng mật. Cơn điển hình khởi phát đột ngột, đau liên tục chứ không co thắt từng giây, đạt mức cao trong khoảng một giờ rồi giảm dần. Triệu chứng có thể tái diễn cách nhau vài tuần hoặc vài tháng. Đầy bụng, ợ hơi và khó tiêu không đặc hiệu, nên không thể kết luận do sỏi nếu thiếu cơn đau phù hợp hoặc bằng chứng biến chứng.
- Đau hạ sườn phải hoặc thượng vị, thường xuất hiện sau bữa ăn nhiều chất béo và kéo dài từ khoảng 30 phút đến vài giờ.
- Đau lan ra lưng, vùng giữa hai bả vai hoặc vai phải do phản chiếu thần kinh.
- Buồn nôn hoặc nôn đi kèm cơn đau, nhưng không phải lúc nào cũng có.
- Các cơn tái phát với kiểu đau tương tự sau những khoảng thời gian hoàn toàn hết triệu chứng.
- Cảm giác khó chịu mơ hồ vùng bụng trên, dễ nhầm với bệnh dạ dày hoặc rối loạn chức năng tiêu hóa.
- Vàng da, nước tiểu sẫm hoặc phân nhạt màu khi sỏi đã di chuyển gây tắc đường mật.
- Sốt hoặc rét run không phải biểu hiện của sỏi đơn thuần mà gợi ý viêm túi mật hoặc viêm đường mật.
Nên đặt lịch khám: khi có cơn đau vùng hạ sườn phải tái diễn, đặc biệt sau ăn hoặc đã biết có sỏi. Cần khám trong ngày: khi đau kéo dài hơn vài giờ, nôn nhiều, ăn uống kém hoặc xuất hiện vàng da nhẹ. Cần tái khám sớm: sau một cơn đau đã tự hết nhưng tần suất tăng, hoặc sau khi siêu âm phát hiện sỏi kèm bất thường thành túi mật hay đường mật.
Gọi 115 hoặc đến cơ sở cấp cứu khi đau bụng dữ dội kéo dài, sốt hoặc rét run, vàng da rõ, lơ mơ, tụt huyết áp, khó thở, nôn không kiểm soát hoặc đau lan ra sau lưng kèm suy kiệt. Đây có thể là viêm túi mật cấp, viêm đường mật hoặc viêm tụy. Không tự lái xe nếu đang choáng hay đau nặng và không trì hoãn để thử mẹo dân gian.
Chẩn đoán Sỏi túi mật
Bác sĩ kết hợp kiểu đau, tiền sử, khám bụng, xét nghiệm máu và hình ảnh học. Siêu âm giúp xác định sỏi trong túi mật, độ dày thành túi mật và giãn đường mật. Xét nghiệm chức năng gan, bilirubin và men tụy được chỉ định khi nghi sỏi di chuyển hoặc biến chứng. Không nên tự chẩn đoán chỉ dựa vào triệu chứng khó tiêu vì nhiều bệnh dạ dày, gan, tụy và tim có biểu hiện tương tự.
Bác sĩ hỏi thời điểm đau, liên quan bữa ăn, thời gian kéo dài, cơn tái phát, sốt, vàng da, thuốc đang dùng và bệnh nền. Khám tập trung vào ấn đau hạ sườn phải, dấu hiệu mất nước, vàng da và biểu hiện nhiễm trùng. Giữa các cơn, khám có thể hoàn toàn bình thường; điều này không loại trừ sỏi.
Sỏi túi mật không biến chứng thường không làm thay đổi xét nghiệm. Công thức máu và CRP giúp tìm viêm; bilirubin, phosphatase kiềm, GGT, AST và ALT hỗ trợ đánh giá tắc mật hoặc tổn thương gan; amylase hoặc lipase được dùng khi nghi viêm tụy. Kết quả bình thường không loại trừ sỏi trong túi mật nhưng làm giảm khả năng có biến chứng đang hoạt động.
Siêu âm bụng là lựa chọn đầu tay vì phát hiện tốt sỏi, không dùng tia xạ và đánh giá được đường mật. MRCP được cân nhắc khi nghi sỏi ống mật chủ nhưng siêu âm chưa thấy rõ, đặc biệt khi men gan bất thường hoặc ống mật giãn. Siêu âm nội soi có thể hữu ích khi MRCP chưa kết luận. CT ít nhạy với một số sỏi cholesterol nhưng có giá trị tìm biến chứng hay nguyên nhân đau khác.
Chẩn đoán được xác lập khi hình ảnh cho thấy sỏi trong túi mật. Để gọi là sỏi có triệu chứng, kiểu đau phải phù hợp và không có nguyên nhân giải thích tốt hơn. Trường hợp phát hiện tình cờ ở người không có cơn đau quặn mật được xếp là sỏi không triệu chứng. Không có một triệu chứng đơn lẻ nào đủ để tự xác nhận chẩn đoán.
Điều trị Sỏi túi mật
Mục tiêu là giảm triệu chứng, phòng biến chứng và tránh can thiệp không cần thiết. Sỏi không triệu chứng trong túi mật và đường mật bình thường thường được theo dõi. Sỏi gây cơn đau điển hình thường được tư vấn cắt túi mật nội soi. Khi có nghi ngờ sỏi ống mật chủ, viêm tụy hoặc nhiễm trùng đường mật, cần đánh giá tại bệnh viện và xử trí tắc nghẽn trước hoặc cùng thời điểm phẫu thuật.
Thuốc giảm đau và thuốc chống nôn có thể được dùng trong cơn theo đánh giá của bác sĩ. Acid mật như ursodeoxycholic acid chỉ phù hợp với một số sỏi cholesterol nhỏ ở người không thể hoặc không muốn phẫu thuật; hiệu quả chậm và sỏi có thể tái hình thành. Kháng sinh không có vai trò với sỏi đơn thuần, chỉ được cân nhắc khi có bằng chứng nhiễm trùng.
ERCP không dùng để lấy sỏi nằm trong túi mật, nhưng có thể được chỉ định để lấy sỏi ống mật chủ, dẫn lưu mật hoặc đặt stent tạm thời. Tán sỏi ngoài cơ thể và phương pháp hòa tan qua catheter hiện hiếm sử dụng vì chỉ phù hợp với nhóm rất chọn lọc và nguy cơ tái phát còn đáng kể.
Cắt túi mật nội soi là phương pháp điều trị chuẩn cho sỏi túi mật có triệu chứng ở người đủ điều kiện phẫu thuật. Bác sĩ đánh giá nguy cơ gây mê, bệnh tim phổi, xơ gan, tiền sử mổ bụng và nghi ngờ sỏi đường mật. Phẫu thuật mở được cân nhắc khi nội soi không an toàn hoặc giải phẫu quá khó.
Trong lúc chờ đánh giá, người bệnh nên ăn phần nhỏ, tránh món đã nhiều lần gây cơn, uống đủ nước nếu không có chống chỉ định và ghi lại thời gian, mức độ đau. Điều chỉnh cân nặng cần từ từ; nhịn ăn kéo dài hoặc giảm cân cấp tốc có thể làm tăng nguy cơ tạo thêm sỏi.
Theo dõi tập trung vào tần suất cơn đau, khả năng ăn uống, sốt, vàng da, thay đổi màu nước tiểu và kết quả xét nghiệm hoặc hình ảnh khi có chỉ định. Sau phẫu thuật, cần lưu ý đau tăng, sốt, vàng da, vết mổ đỏ chảy dịch hoặc tiêu chảy kéo dài. Lịch tái khám phụ thuộc triệu chứng và phương pháp điều trị.
Cơn đau quặn mật thường giảm trong vài giờ khi sỏi không còn bít ống túi mật, nhưng nguy cơ tái phát vẫn còn. Phẫu thuật nội soi thường có thời gian hồi phục ngắn hơn mổ mở, song trở lại công việc phụ thuộc loại công việc và diễn tiến sau mổ. Điều trị hòa tan sỏi có thể kéo dài nhiều tháng đến nhiều năm và không bảo đảm loại bỏ hoàn toàn.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng quan trọng gồm viêm túi mật cấp, sỏi ống mật chủ, vàng da tắc mật, viêm đường mật, viêm tụy cấp do sỏi, thủng túi mật, rò mật và tắc ruột do sỏi. Nguy cơ biến chứng cao hơn khi có triệu chứng tái diễn, dấu tắc mật hoặc chậm tiếp cận điều trị.
Sỏi không triệu chứng thường có diễn tiến lành tính và nhiều người không bao giờ cần điều trị. Sỏi có triệu chứng dễ tái phát cơn đau, nhưng tiên lượng sau cắt túi mật nội soi nhìn chung tốt. Kết quả phụ thuộc tuổi, bệnh nền, mức độ tắc nghẽn và việc có biến chứng như viêm tụy hay nhiễm trùng đường mật.
Nếu vẫn còn túi mật, cơn đau có thể tái diễn vì sỏi cũ tiếp tục di chuyển hoặc sỏi mới hình thành. Sau cắt túi mật, sỏi túi mật không tái phát vì cơ quan đã được loại bỏ, nhưng hiếm khi vẫn có sỏi trong đường mật. Duy trì cân nặng ổn định và tránh giảm cân quá nhanh giúp giảm nguy cơ tạo sỏi mới.
Không thể phòng ngừa mọi trường hợp. Biện pháp thực tế gồm duy trì cân nặng hợp lý, giảm cân từ từ, vận động đều, ăn đủ chất xơ và chất béo không bão hòa, hạn chế đường tinh chế và chế độ ăn cực đoan. Phòng biến chứng chủ yếu dựa vào khám sớm khi có cơn đau điển hình, sốt hoặc vàng da.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Sỏi túi mật
Không có thực đơn chung làm tan sỏi. Người có cơn đau nên xác định món kích phát và tạm hạn chế thức ăn quá nhiều dầu mỡ, chia bữa nhỏ và ưu tiên rau, ngũ cốc nguyên hạt, đạm nạc. Không nên kiêng hoàn toàn chất béo hoặc nhịn ăn kéo dài. Sau cắt túi mật, đa số có thể trở lại chế độ ăn cân đối khi dung nạp tốt.
Hoạt động thể lực đều giúp kiểm soát cân nặng và sức khỏe chuyển hóa. Trong cơn đau, nên nghỉ ngơi và tránh lái xe nếu đau nhiều hoặc đã dùng thuốc gây buồn ngủ. Sau phẫu thuật, tăng dần vận động theo hướng dẫn, tránh nâng nặng cho đến khi vết mổ lành và bác sĩ cho phép.
Có thể ghi nhật ký cơn đau gồm thời điểm, thời lượng, thức ăn trước đó, mức độ buồn nôn và dấu hiệu kèm theo. Theo dõi nhiệt độ, màu da, nước tiểu và khả năng ăn uống. Theo dõi tại nhà không thay thế siêu âm hoặc xét nghiệm; bất kỳ cơn đau kéo dài, sốt hay vàng da đều cần đánh giá y tế.
- Không tự dùng kháng sinh, thuốc giảm đau kéo dài hoặc thuốc làm tan sỏi khi chưa được bác sĩ đánh giá.
- Không nhịn ăn, detox hoặc giảm cân quá nhanh với mục tiêu làm sỏi biến mất.
- Không trì hoãn cấp cứu khi đau kéo dài kèm sốt, vàng da, nôn nhiều hoặc lơ mơ.
- Không cho rằng mọi triệu chứng đầy hơi, khó tiêu đều do sỏi và bỏ qua các nguyên nhân khác.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Sỏi túi mật ở trẻ ít gặp hơn người lớn nhưng có thể liên quan bệnh tan máu, béo phì, nuôi dưỡng tĩnh mạch, bệnh hồi tràng hoặc một số thuốc. Trẻ có thể chỉ đau bụng mơ hồ, nôn hoặc quấy khóc. Đánh giá và chỉ định phẫu thuật cần do bác sĩ nhi khoa và ngoại nhi phối hợp.
Người cao tuổi có thể ít đau điển hình nhưng lại dễ có biến chứng, mất nước và suy giảm chức năng cơ quan. Bệnh tim phổi, thuốc chống đông và đa thuốc ảnh hưởng lựa chọn phẫu thuật. Ngưỡng đi khám nên thấp hơn khi có chán ăn, lú lẫn mới xuất hiện, sốt nhẹ hoặc suy nhược.
Thai kỳ làm tăng ứ mật và độ bão hòa cholesterol, vì vậy sỏi hoặc cặn mật dễ xuất hiện. Siêu âm là phương tiện an toàn thường dùng. Đau tái diễn, viêm túi mật hoặc viêm tụy cần hội chẩn sản khoa và ngoại khoa; không nên tự trì hoãn điều trị chỉ vì đang mang thai.
Phần lớn đánh giá bằng siêu âm không ảnh hưởng việc cho bú. Khi cần thuốc giảm đau, kháng sinh, gây mê hoặc phẫu thuật, bác sĩ sẽ lựa chọn phương án dựa trên lợi ích–nguy cơ và thời điểm dùng thuốc. Không nên tự ngừng cho bú hoặc tự dùng thảo dược vì lo ngại sỏi.
Người suy giảm miễn dịch có thể biểu hiện nhiễm trùng không điển hình và diễn tiến nhanh hơn nếu sỏi gây viêm túi mật hoặc viêm đường mật. Sốt nhẹ, đau tăng, vàng da hoặc mệt lả cần được đánh giá sớm. Điều trị phải cá thể hóa theo nguyên nhân suy giảm miễn dịch và nguy cơ nhiễm trùng.
Đái tháo đường, xơ gan, bệnh tim phổi, bệnh thận, rối loạn đông máu và bệnh tan máu có thể tăng nguy cơ biến chứng hoặc làm phẫu thuật phức tạp hơn. Thuốc chống đông và thuốc hạ đường huyết cần được rà soát trước can thiệp. Không tự ngừng thuốc nền khi chưa có hướng dẫn.
Sau cắt túi mật, người bệnh thường tăng dần ăn uống và vận động theo khả năng. Cần giữ vết mổ sạch, dùng thuốc đúng đơn và đi khám khi sốt, đau tăng, vàng da, nôn kéo dài, bụng chướng hoặc vết mổ chảy dịch. Một số người tiêu phân lỏng tạm thời khi ăn nhiều chất béo.
Câu hỏi thường gặp về Sỏi túi mật
Sỏi túi mật không phải lúc nào cũng nguy hiểm. Nhiều người có sỏi im lặng và không gặp vấn đề trong nhiều năm. Nguy cơ xuất hiện khi sỏi gây tắc ống túi mật hoặc di chuyển vào đường mật, dẫn đến viêm túi mật, vàng da, viêm đường mật hay viêm tụy. Mức độ nguy hiểm không chỉ phụ thuộc kích thước sỏi mà còn ở vị trí, triệu chứng và biến chứng. Người có đau kéo dài, sốt, vàng da hoặc nôn nhiều cần đi khám ngay.
Thông thường, sỏi được phát hiện tình cờ ở người hoàn toàn không có triệu chứng và có túi mật, đường mật bình thường chưa cần phẫu thuật ngay. Bác sĩ có thể khuyên theo dõi và giải thích dấu hiệu cần tái khám. Một số tình huống đặc biệt như nguy cơ biến chứng cao, bất thường túi mật hoặc chuẩn bị điều trị khác có thể làm thay đổi quyết định. Không nên tự chọn mổ chỉ dựa vào kích thước sỏi mà chưa đánh giá toàn cảnh.
Chế độ ăn không làm tan sỏi đã hình thành, nhưng có thể giúp giảm cơn ở một số người. Nên ăn khẩu phần nhỏ, ưu tiên rau, ngũ cốc nguyên hạt, đạm nạc và chất béo không bão hòa với lượng vừa phải. Hãy tránh món nhiều dầu mỡ đã từng rõ ràng gây đau. Không nên nhịn ăn, loại bỏ hoàn toàn chất béo hoặc giảm cân cấp tốc vì các cách này có thể làm tăng ứ mật và hình thành thêm sỏi.
Một số acid mật có thể làm nhỏ hoặc hòa tan sỏi cholesterol ở nhóm người được chọn lọc, nhưng không hiệu quả với mọi loại sỏi. Điều trị thường kéo dài, cần túi mật còn hoạt động và sỏi có đặc điểm phù hợp; sau khi ngừng thuốc, sỏi có thể tái tạo. Vì vậy thuốc không thay thế phẫu thuật ở người có cơn đau tái diễn hoặc biến chứng. Chỉ dùng khi bác sĩ chuyên khoa đánh giá lợi ích, giới hạn và nguy cơ.
Đa số người bệnh sống và sinh hoạt bình thường sau cắt túi mật. Gan vẫn sản xuất dịch mật, nhưng mật chảy trực tiếp xuống ruột thay vì được dự trữ. Trong thời gian đầu, một số người đầy bụng hoặc đi phân lỏng khi ăn quá nhiều chất béo; triệu chứng thường cải thiện khi cơ thể thích nghi. Nên tăng dần khẩu phần, theo dõi khả năng dung nạp và tái khám nếu tiêu chảy kéo dài, đau tăng, sốt hoặc vàng da.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

