Ritonavir là thuốc ức chế protease HIV thuộc nhóm kháng retrovirus. Thuốc ức chế protease của HIV-1, cản trở quá trình cắt các polyprotein virus và tạo ra các hạt virus trưởng thành có khả năng lây nhiễm. Ritonavir được dùng đường uống kết hợp với các thuốc kháng retrovirus khác trong điều trị nhiễm HIV-1. Trong thực hành hiện đại, ritonavir còn có vai trò như chất tăng cường dược động học vì ức chế mạnh CYP3A, giúp tăng nồng độ của một số thuốc được dùng phối hợp.
Tác dụng lên enzym chuyển hóa khiến tương tác thuốc trở thành vấn đề an toàn trung tâm của ritonavir. Phối hợp với một số thuốc phụ thuộc CYP3A để thải trừ có thể làm tăng nồng độ đến mức gây độc nặng hoặc đe dọa tính mạng; thuốc cảm ứng enzym lại có thể làm giảm hiệu quả. Ritonavir cũng có thể gây độc tính gan, viêm tụy và rối loạn chuyển hóa. Trước khi dùng cần rà soát toàn bộ thuốc và sản phẩm bổ sung.
Nội dung chính
- Hoạt chất: Ritonavir
- Nhóm thuốc: Thuốc ức chế protease HIV
- Mã ATC: J05AE03
- Đường dùng: Uống
- Chỉ định chính: Dùng phối hợp với thuốc kháng retrovirus khác trong điều trị HIV-1
- Cơ chế: Ức chế HIV-1 protease, ngăn xử lý polyprotein và tạo hạt virus trưởng thành
- Vai trò: Ức chế mạnh CYP3A, thường được dùng để tăng phơi nhiễm của thuốc phối hợp
- Cảnh báo chính: Nguy cơ tương tác thuốc nghiêm trọng hoặc đe dọa tính mạng; cần rà soát toàn bộ thuốc dùng đồng thời
- Lưu ý: Có thể gây độc tính gan, viêm tụy và rối loạn chuyển hóa
Hoạt chất Ritonavir là gì?
Ritonavir
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Ritonavir |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Ritonavir |
| Tên IUPAC | 1,3-thiazol-5-ylmethyl N-[(2S,3S,5S)-3-hydroxy-5-[[(2S)-3-methyl-2-[[methyl-[(2-propan-2-yl-1,3-thiazol-4-yl)methyl]carbamoyl]amino]butanoyl]amino]-1,6-diphenylhexan-2-yl]carbamate |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | ABT-538 | A-84538 |
| Tên viết tắt | RTV |
| Tên Latinh / tên dược điển | Ritonavirum |
| Tên USAN | ritonavir |
Đối tượng đặc biệt
dc_lai_xe_van_hanh_may
Tương tác thuốc của Ritonavir
| Tương tác | Mức độ | Cơ chế / ảnh hưởng | Khuyến nghị / xử trí | Theo dõi | Bằng chứng / nguồn |
|---|---|---|---|---|---|
|
Desipramine
Ritonavir ức chế CYP2D6 và có thể làm giảm mạnh thanh thải desipramine. | Mức 3: Cân nhắc nguy cơ/lợi ích | Cơ chế: Tương tác dược động học do ritonavir ức chế CYP2D6, làm giảm tạo 2-hydroxydesipramine. Ảnh hưởng: Một nghiên cứu dược động học lâm sàng ghi nhận thanh thải desipramine giảm trung bình khoảng 59%, làm tăng nguy cơ tích lũy và độc tính. | Khuyến nghị: adjust_dose Xử trí: Cân nhắc lựa chọn khác hoặc giảm liều desipramine; theo dõi nồng độ và độc tính, nhất là khi ritonavir dùng như chất tăng cường dược động học. | Theo dõi nồng độ desipramine, ECG/QRS/QTc, nhịp tim, huyết áp, an thần và tác dụng kháng cholinergic. | Bằng chứng: moderate Nguồn: PubMed | Inhibition of desipramine hydroxylation by quinidine and viral protease inhibitors | Clinical PK component; PMID 9758674 | https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/9758674/ | Kiểm tra ngày 2026-08-04 |
|
Colchicine
Ritonavir có thể làm tăng mạnh phơi nhiễm colchicine, dẫn đến độc tính nghiêm trọng hoặc tử vong. Nguy cơ tăng rõ ở người suy thận, suy gan, người cao tuổi hoặc dùng liều colchicine cao. | Mức 3: Cân nhắc nguy cơ/lợi ích | Cơ chế: Dược động học: Ritonavir ức chế CYP3A4 và/hoặc P-glycoprotein, làm giảm chuyển hóa và/hoặc vận chuyển thải colchicine, từ đó tăng phơi nhiễm toàn thân. Ảnh hưởng: Có thể xuất hiện tiêu chảy, buồn nôn/nôn, đau bụng sớm; sau đó là yếu cơ, bệnh cơ–thần kinh, tiêu cơ vân, giảm bạch cầu/tiểu cầu hoặc pancytopenia, suy đa cơ quan và rối loạn nhịp. Dữ liệu dược động học: Cmax colchicine tăng khoảng 184,4% và AUC tăng khoảng 296,0%. | Khuyến nghị: avoid_combination Xử trí: Ưu tiên tránh phối hợp và chọn thuốc thay thế. Nếu bắt buộc ở người có chức năng gan và thận bình thường, cân nhắc tạm ngừng hoặc giảm liều colchicine đúng theo nhãn sản phẩm; không tự tạo liều ngoài hướng dẫn nguồn. Chống chỉ định phối hợp colchicine với chất ức chế CYP3A4 mạnh hoặc P-gp ở bệnh nhân suy thận hoặc suy gan. | Theo dõi triệu chứng tiêu hóa và thần kinh–cơ; CBC, creatinine/eGFR, AST/ALT và CK khi có nguy cơ hoặc triệu chứng. Ngừng colchicine và đánh giá khẩn nếu yếu/đau cơ, tê bì, sốt, xuất huyết bất thường, tiêu chảy/nôn nặng hoặc dấu hiệu suy cơ quan. | Bằng chứng: high Nguồn: DailyMed | Colchicine tablets, USP – Full Prescribing Information | Sections 2.4, 4, 5.3, 7 and 12.3: CYP3A4/P-gp inhibitors, dose modification and toxicity | https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/drugInfo.cfm?setid=cc0e205a-697e-d47e-e053-2995a90a154e | Kiểm tra ngày 2026-08-02 |
|
Clobetasol propionate
Ritonavir có thể làm tăng phơi nhiễm toàn thân với clobetasol dùng dưới dạng clobetasol propionate sau hấp thu qua da, làm tăng nguy cơ hội chứng Cushing và ức chế trục HPA. Đã có báo cáo ca dùng clobetasol tại chỗ cùng phác đồ có ritonavir với ức chế thượng thận rõ. | Mức 3: Cân nhắc nguy cơ/lợi ích | Cơ chế: Tương tác dược động học. Ritonavir ức chế mạnh CYP3A4; ức chế chuyển hóa corticosteroid sau hấp thu toàn thân có thể làm tăng và kéo dài phơi nhiễm glucocorticoid. Ảnh hưởng: Có thể xuất hiện hội chứng Cushing, giảm cortisol nội sinh, ức chế HPA và suy thượng thận, đặc biệt khi clobetasol dùng diện rộng, kéo dài, dưới băng kín hoặc trên da tổn thương. | Khuyến nghị: monitor_closely Xử trí: Hạn chế phối hợp khi có thể. Nếu cần dùng đồng thời, sử dụng clobetasol với lượng tối thiểu trong thời gian ngắn nhất, tránh băng kín và điều trị diện rộng; cân nhắc corticosteroid tại chỗ ít mạnh hơn hoặc phương án không corticosteroid khi phù hợp. | Theo dõi tăng cân, mặt tròn, yếu cơ, tăng huyết áp, tăng đường huyết và triệu chứng suy thượng thận. Ở bệnh nhân phơi nhiễm cao hoặc có triệu chứng, cân nhắc cortisol buổi sáng và/hoặc nghiệm pháp kích thích ACTH. | Bằng chứng: moderate Nguồn: [emc/MHRA] | Dermovate Ointment SmPC | Section 4.5: ritonavir là ví dụ thuốc ức chế CYP3A4 có thể làm tăng phơi nhiễm corticosteroid | https://www.medicines.org.uk/emc/product/940/smpc | Kiểm tra ngày 2026-08-03 |
|
Bulevirtide
Ritonavir được Health Canada liệt kê trong các thuốc có thể ức chế đích NTCP của bulevirtide; đồng sử dụng không được khuyến cáo. Chưa có dữ liệu lâm sàng trực tiếp định lượng mức thay đổi phơi nhiễm bulevirtide cho riêng cặp này. | Mức 2: Tương tác cần thận trọng | Cơ chế: Tương tác dược động học dự kiến qua transporter NTCP. Ritonavir có thể ức chế NTCP, là đích gắn của bulevirtide và có liên quan đến thải trừ qua đích; do đó có thể làm thay đổi phơi nhiễm bulevirtide. Mức độ thay đổi ở người chưa được định lượng cho cặp cụ thể. Ảnh hưởng: Có thể làm thay đổi phơi nhiễm, hiệu quả kháng HDV hoặc khả năng dung nạp của bulevirtide; hướng và độ lớn thay đổi chưa được xác lập. | Khuyến nghị: avoid_combination Xử trí: Ưu tiên tránh phối hợp bulevirtide với Ritonavir khi có lựa chọn thay thế phù hợp. Nếu không thể tránh, đánh giá lợi ích–nguy cơ và theo dõi lâm sàng sát; hiện không có khuyến cáo chỉnh liều bulevirtide riêng cho cặp này. | Theo dõi đáp ứng điều trị HDV, khả năng dung nạp, ALT/AST và acid mật theo bối cảnh lâm sàng; cân nhắc HDV RNA theo kế hoạch theo dõi điều trị. Theo dõi thêm độc tính đặc hiệu của thuốc phối hợp khi phù hợp. | Bằng chứng: moderate Nguồn: Health Canada | HEPCLUDEX (bulevirtide) Product Monograph, revision 2026-05-14 | Section 9.1 Drug Interactions Overview: Ritonavir is among NTCP inhibitors for which co-administration is not recommended | https://pdf.hres.ca/dpd_pm/00084710.PDF | Kiểm tra ngày 2026-08-02 |
|
Codeine
Chất ức chế CYP3A4 có thể làm tăng nồng độ codeine và tăng hình thành morphine qua CYP2D6, làm tăng hoặc kéo dài độc tính opioid, kể cả ức chế hô hấp có thể tử vong. Khi ngừng chất ức chế, hiệu quả giảm hoặc hội chứng cai có thể xuất hiện. Kế thừa từ nhóm: | Mức 3: Cân nhắc nguy cơ/lợi ích | Cơ chế: Tương tác dược động học. B ức chế CYP3A4, làm giảm N-demethyl hóa codeine thành norcodeine; lượng codeine sẵn có cho CYP2D6 tăng, có thể làm tăng morphine. Khi B được ngừng, hướng chuyển hóa có thể đảo ngược. Ảnh hưởng: Tăng buồn ngủ, an thần sâu, ức chế hô hấp và độc tính opioid khi bắt đầu chất ức chế; giảm giảm đau hoặc hội chứng cai khi ngừng chất ức chế ở người lệ thuộc thể chất. | Khuyến nghị: adjust_dose Xử trí: Nếu phải phối hợp, cân nhắc giảm liều codeine cho đến khi tác dụng ổn định và đánh giá thường xuyên. Khi ngừng chất ức chế CYP3A4, đánh giá nhu cầu tăng liều codeine thận trọng và theo dõi dấu hiệu cai; không tự điều chỉnh liều nếu chưa đánh giá lâm sàng. | Mức độ an thần; nhịp thở; SpO2 khi phù hợp; ý thức; kiểm soát đau; dấu hiệu độc tính opioid; dấu hiệu cai opioid khi thay đổi thuốc. | Bằng chứng: high Nguồn: [DailyMed/FDA] | Codeine Sulfate Tablets, USP | Mục 7 Drug Interactions — Inhibitors of CYP3A4 | https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/drugInfo.cfm?setid=010905f9-3bcb-4b50-9fe8-a3ad0010f14c | Kiểm tra ngày 2026-08-03 |

