Nhiễm trùng đường tiết niệu tái phát được định nghĩa ở người lớn là có ít nhất hai đợt UTI trong sáu tháng hoặc ba đợt trong mười hai tháng. Các đợt có thể là tái nhiễm bởi vi khuẩn mới hoặc tái phát sớm do cùng tác nhân chưa được loại bỏ. Phụ nữ gặp nhiều nhất, đặc biệt sau mãn kinh, nhưng nam giới, trẻ em, người mang thai và người có sỏi, bí tiểu, sa tạng chậu, đái tháo đường hoặc ống thông cần được đánh giá nguyên nhân nền. Chẩn đoán nên dựa trên triệu chứng của từng đợt kết hợp xét nghiệm và cấy nước tiểu, tránh nhầm với vi khuẩn niệu không triệu chứng, viêm âm đạo, viêm niệu đạo hoặc hội chứng đau bàng quang. Phòng ngừa thường đi theo từng bước: xử lý yếu tố nguy cơ, biện pháp không kháng sinh và chỉ cân nhắc dự phòng thuốc sau khi thảo luận lợi ích, tác dụng phụ và đề kháng.
Nhiễm trùng đường tiết niệu tái phát là bệnh gì?
Nhiễm trùng đường tiết niệu tái phát không phải một đợt nhiễm kéo dài liên tục mà là mô hình xuất hiện nhiều đợt UTI có triệu chứng theo ngưỡng thời gian được công nhận. Mỗi đợt có thể khu trú ở bàng quang hoặc lan lên thận. Tái nhiễm xảy ra khi vi khuẩn mới gây một đợt khác sau khi đã hết; tái phát thường xảy ra sớm với cùng tác nhân và làm bác sĩ nghĩ đến điều trị chưa đủ, sỏi, tắc nghẽn, ổ nhiễm trong tuyến tiền liệt hoặc bất thường cấu trúc. Tình trạng này khác vi khuẩn niệu không triệu chứng, nơi cấy dương tính nhưng người bệnh không có dấu hiệu UTI, và khác IC/BPS khi đau – tiểu nhiều lặp lại nhưng cấy thường âm tính. Xác nhận đúng từng đợt giúp tránh sử dụng kháng sinh không cần thiết.
| Tên bệnh | Nhiễm trùng đường tiết niệu tái phát |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Recurrent urinary tract infection |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | UTI tái phát; nhiễm khuẩn tiết niệu tái diễn; recurrent UTI; viêm bàng quang tái phát khi các đợt khu trú chủ yếu ở bàng quang. |
| Mã ICD-10 | N39.0 – Nhiễm trùng đường tiết niệu, không xác định vị trí; ICD-10 WHO không có mã riêng cho tính tái phát nên cần mã hóa theo vị trí và căn nguyên từng đợt. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Bệnh Thận – Tiết niệu; nhiễm trùng đường tiết niệu tái diễn; chuyên khoa Tiết niệu, Nội khoa, Sản phụ khoa và Truyền nhiễm. |
| Cơ quan ảnh hưởng | Bàng quang thường là vị trí tái phát nhất; niệu đạo, niệu quản, thận và tuyến tiền liệt có thể liên quan tùy từng đợt và nguyên nhân nền. |
| Tính chất bệnh | Tình trạng tái diễn gồm nhiều đợt nhiễm trùng có triệu chứng, thường là tái nhiễm hoặc tái phát cùng chủng; không phải bệnh lây trực tiếp và không đồng nghĩa với vi khuẩn niệu không triệu chứng. |
| Mức độ phổ biến | Thường gặp ở phụ nữ đã từng mắc UTI và tăng sau mãn kinh. Ở nam giới, trẻ em, thai kỳ hoặc tái phát đường tiết niệu trên, tần suất thấp hơn nhưng khả năng có nguyên nhân nền cần đánh giá cao hơn. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Mỗi đợt thường bắt đầu bằng vi khuẩn đi ngược từ vùng quanh niệu đạo vào bàng quang. Tái nhiễm là đợt mới do chủng khác hoặc sau thời gian sạch triệu chứng; tái phát sớm có thể do cùng chủng còn tồn tại ở sỏi, tuyến tiền liệt, bàng quang hoặc đường tiểu tắc nghẽn. Bệnh không truyền trực tiếp giữa người với người như STI. |
Tổng quan chuyên môn về Nhiễm trùng đường tiết niệu tái phát
Phần lớn các đợt bắt đầu khi vi khuẩn đường ruột tái định cư quanh niệu đạo và đi lên bàng quang. Khả năng bám dính của vi khuẩn, thay đổi hệ vi sinh âm đạo, đáp ứng miễn dịch của vật chủ và hoạt động tình dục ảnh hưởng nguy cơ tái nhiễm. Sau mãn kinh, thiếu estrogen làm giảm lactobacillus và tăng pH âm đạo, tạo điều kiện cho vi khuẩn đường ruột. Tồn lưu nước tiểu, sỏi, ống thông hoặc tắc nghẽn cung cấp nơi vi khuẩn tồn tại và tạo màng sinh học, làm đợt bệnh dễ tái phát cùng chủng.
Có thể phân loại theo vị trí thành UTI dưới tái phát và UTI trên tái phát; theo quan hệ vi sinh thành tái nhiễm và tái phát; theo biểu hiện thành nhiễm trùng khu trú hoặc toàn thân. Bác sĩ cũng ghi nhận các yếu tố nguy cơ như thai kỳ, giới nam, bất thường đường tiểu, ống thông, suy giảm miễn dịch và suy thận. Việc gọi “UTI phức tạp” đang được thay bằng mô tả cụ thể yếu tố nguy cơ trong một số hướng dẫn, vì yếu tố này mới trực tiếp quyết định khảo sát và điều trị.
Tái phát phổ biến nhất ở phụ nữ đã có ít nhất một UTI, với các đỉnh nguy cơ ở giai đoạn hoạt động tình dục và sau mãn kinh. Nam giới ít bị hơn nhưng bệnh tuyến tiền liệt, tắc nghẽn và viêm tuyến tiền liệt mạn làm tăng tái phát. Ở trẻ em, các đợt lặp lại có thể liên quan trào ngược bàng quang – niệu quản hoặc rối loạn bàng quang – ruột. Tỷ lệ chính xác tại Việt Nam thay đổi theo quần thể và cách xác nhận bằng cấy, nên không nêu một con số chung.
Đường đi lên lặp lại là cơ chế phổ biến: vi khuẩn từ ruột đến tầng sinh môn, bám quanh niệu đạo rồi vào bàng quang. Quan hệ tình dục có thể tạo cơ hội cơ học cho vi khuẩn đi vào nhưng UTI không được xem là STI. Màng sinh học trên sỏi hoặc ống thông bảo vệ vi khuẩn khỏi dòng tiểu và thuốc, tạo nguồn tái phát. Đường máu hiếm và thường gắn với bệnh toàn thân hoặc tác nhân đặc biệt.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Nhiễm trùng đường tiết niệu tái phát
Nguyên nhân gần của từng đợt thường là E. coli và các vi khuẩn tiết niệu khác. Nguyên nhân nền của tái phát gồm tái phơi nhiễm vi khuẩn quanh niệu đạo, thay đổi hệ vi sinh sau mãn kinh, quan hệ gắn với đợt bệnh, chất diệt tinh trùng, sỏi, tắc nghẽn, tồn lưu nước tiểu, sa tạng chậu, bệnh tuyến tiền liệt, bàng quang thần kinh và ống thông. Tái phát cùng một vi khuẩn làm tăng nghi ngờ ổ chứa trong sỏi hoặc tuyến tiền liệt. Triệu chứng cấy âm tính cần tìm chẩn đoán khác thay vì gán cho UTI.
- Có thể thay đổi: uống ít nước ở người đang thiếu dịch, thường xuyên nhịn tiểu, dùng chất diệt tinh trùng, táo bón và ống thông kéo dài.
- Liên quan sinh sản – nội tiết: quan hệ tình dục gắn với đợt bệnh, tiền sử UTI và thiếu estrogen sau mãn kinh.
- Cấu trúc – chức năng: sỏi, tắc nghẽn, sa tạng chậu, tồn lưu nước tiểu, bàng quang thần kinh, phì đại tuyến tiền liệt và bất thường bẩm sinh.
- Y khoa: đái tháo đường, suy giảm miễn dịch, suy thận, thủ thuật tiết niệu và dùng kháng sinh lặp lại làm thay đổi hệ vi sinh.
Phụ nữ có tiền sử UTI, người sau mãn kinh, người thường có đợt sau quan hệ, người có sỏi hoặc tồn lưu nước tiểu là nhóm điển hình. Nam giới, người mang thai, trẻ em, người ghép tạng, suy giảm miễn dịch và người có UTI trên tái phát cần chuyên khoa vì nguy cơ nguyên nhân nền hoặc biến chứng cao. Người cao tuổi trong cơ sở chăm sóc có tỷ lệ vi khuẩn niệu không triệu chứng cao nên dễ bị chẩn đoán quá mức nếu không dựa vào triệu chứng.
Triệu chứng và dấu hiệu của Nhiễm trùng đường tiết niệu tái phát
Trong mỗi đợt UTI dưới, triệu chứng giống viêm bàng quang cấp: tiểu buốt, mót tiểu, tiểu nhiều và đau trên xương mu. Giữa các đợt, người bệnh có thể hoàn toàn bình thường; đau hoặc tiểu gấp liên tục gợi ý cần tìm hội chứng đau bàng quang, bàng quang tăng hoạt hoặc bệnh sàn chậu. Đợt UTI trên gây sốt, đau hông lưng, rét run hoặc nôn. Ở người cao tuổi và trẻ nhỏ, biểu hiện có thể không điển hình nhưng vẫn cần bằng chứng lâm sàng thay vì chỉ xét nghiệm dương tính.
- Tiểu buốt tái diễn trong các đợt, thường kèm cảm giác nóng rát khi bắt đầu hoặc kết thúc tiểu.
- Mót tiểu và tiểu nhiều với lượng ít, xuất hiện lại sau một khoảng thời gian đã hết triệu chứng.
- Đau trên xương mu hoặc cảm giác nặng bàng quang trong đợt UTI dưới.
- Nước tiểu đục hoặc lẫn máu có thể đi kèm nhưng không đủ để xác nhận một đợt mới.
- Mô hình liên quan một tác nhân như quan hệ tình dục có thể lặp lại ở cùng người.
- Sốt, rét run, đau hông lưng và nôn cho thấy đợt nhiễm trùng đường tiểu trên hoặc toàn thân.
- Đau tầng sinh môn, đau khi xuất tinh hoặc triệu chứng dai dẳng ở nam giới gợi ý tuyến tiền liệt liên quan.
- Tiểu máu kéo dài giữa các đợt, đau quặn một bên hoặc vi khuẩn Proteus lặp lại làm tăng nghi ngờ sỏi.
- Khí trong nước tiểu hoặc UTI đa vi khuẩn tái diễn hiếm khi gợi ý rò đường tiểu – tiêu hóa.
Nên đặt lịch khám: khi đạt ngưỡng hai đợt trong sáu tháng hoặc ba đợt trong một năm, để xem lại bằng chứng cấy và xây kế hoạch phòng ngừa. Cần khám trong ngày: với nam giới, thai kỳ, trẻ em, đợt tái phát trong hai tuần, tiểu máu, sỏi, bí tiểu hoặc suy giảm miễn dịch. Cần tái khám sớm: khi dự phòng gây tác dụng phụ, vẫn có đợt thường xuyên, hoặc cấy cho thấy vi khuẩn đa kháng.
- Sốt cao, rét run, đau hông lưng hoặc nôn không giữ được nước: đến cơ sở cấp cứu vì có thể viêm thận – bể thận.
- Lú lẫn, thở nhanh, tụt huyết áp, da lạnh ẩm hoặc tiểu rất ít: gọi 115 vì có nguy cơ nhiễm khuẩn huyết.
- Đau quặn dữ dội kèm sốt hoặc không tiểu được: cần loại trừ sỏi tắc nghẽn nhiễm trùng, một cấp cứu tiết niệu.
- Không tự lái xe khi choáng và không dùng kháng sinh cũ để trì hoãn đánh giá.
Chẩn đoán Nhiễm trùng đường tiết niệu tái phát
Bác sĩ xác minh số đợt, triệu chứng và kết quả cấy thay vì chỉ dựa vào người bệnh nhớ đã từng được gọi là UTI. Mỗi đợt mới được đánh giá là khu trú hay toàn thân và lấy mẫu nước tiểu trước kháng sinh khi có thể. Bệnh sử tập trung vào quan hệ với tác nhân, mãn kinh, tránh thai, táo bón, dòng tiểu, sỏi, phẫu thuật và thuốc. Khảo sát mở rộng không làm thường quy ở phụ nữ trẻ khỏe với các đợt viêm bàng quang điển hình; chỉ định dựa trên dấu hiệu cảnh báo.
Khám trong đợt cấp gồm dấu sinh tồn, bụng dưới và vùng hông lưng. Giữa các đợt, bác sĩ có thể đánh giá sa tạng chậu, teo niệu sinh dục, điểm đau sàn chậu, tồn lưu nước tiểu và bệnh tuyến tiền liệt. Lịch sử đại tiện được hỏi vì táo bón và rối loạn bàng quang – ruột có thể duy trì bệnh. Khám không nhằm gán lỗi vệ sinh cho người bệnh mà tìm yếu tố có thể điều chỉnh.
Tổng phân tích và cấy nước tiểu trong đợt có triệu chứng giúp xác nhận UTI, phân biệt vi khuẩn và hướng thuốc. Mẫu bị lẫn nhiều tạp khuẩn có thể cần lấy lại đúng kỹ thuật hoặc lấy qua ống thông ngắn tại cơ sở. Chức năng thận, đường huyết, thai, STI và công thức máu được chỉ định theo bối cảnh. Đo nước tiểu tồn lưu sau tiểu hữu ích khi có dòng yếu, sa tạng chậu hoặc bệnh thần kinh. Cấy khi không triệu chứng không nên dùng để săn tìm vi khuẩn ở đa số người.
Siêu âm hoặc CT được cân nhắc khi có UTI trên tái phát, tiểu máu kéo dài, sỏi, tắc nghẽn, suy thận, vi khuẩn bất thường, tái phát cùng chủng hoặc kết quả điều trị kém. Nội soi bàng quang không được làm thường quy cho phụ nữ trẻ không có yếu tố nguy cơ vì khả năng tìm thấy nguyên nhân thấp. Trẻ em và nam giới có chỉ định khảo sát riêng. Phương tiện chụp được chọn để hạn chế tia và thuốc cản quang khi mang thai hoặc suy thận.
Ở người lớn, định nghĩa thường dùng là ít nhất hai UTI trong sáu tháng hoặc ba UTI trong mười hai tháng. Mỗi đợt nên có triệu chứng phù hợp và bằng chứng xét nghiệm khi có thể; ngưỡng vi khuẩn trong cấy được diễn giải theo giới, cách lấy mẫu và biểu hiện. Tái phát cùng chủng trong thời gian ngắn được phân biệt với tái nhiễm. Vi khuẩn niệu không triệu chứng không được tính là đợt UTI và thường không điều trị, ngoại trừ các tình huống đặc biệt như thai kỳ hoặc trước thủ thuật niệu xâm lấn.
Điều trị Nhiễm trùng đường tiết niệu tái phát
Trước hết điều trị đúng từng đợt cấp và loại trừ nhiễm trùng toàn thân. Sau đó xây chiến lược dự phòng theo thứ tự: tư vấn hành vi, khắc phục yếu tố cấu trúc – chức năng, biện pháp không kháng sinh và dự phòng kháng sinh khi lợi ích vượt nguy cơ. Lựa chọn dựa trên cấy trước đây, thời điểm đợt bệnh, mãn kinh, thai kỳ, chức năng thận và mong muốn người bệnh. Nam giới, trẻ em, thai kỳ, UTI trên và nguyên nhân chưa rõ cần chuyên khoa.
Đợt cấp được điều trị bằng kháng sinh hướng theo triệu chứng, cấy và kháng thuốc địa phương. Để phòng tái phát, estrogen đặt âm đạo có thể phù hợp sau mãn kinh; methenamine hippurate là lựa chọn không kháng sinh cho một số phụ nữ không mang thai và không có bất thường đường tiểu. Dự phòng một liều gắn với tác nhân hoặc kháng sinh liều thấp hằng ngày chỉ cân nhắc sau khi biện pháp khác không đủ và phải được rà soát định kỳ. Không kê liều trong nội dung giáo dục này.
Can thiệp nhằm loại bỏ yếu tố duy trì như dẫn lưu bí tiểu, thay hoặc tháo ống thông cần thiết, xử trí sỏi và sửa tắc nghẽn. Bơm glycosaminoglycan vào bàng quang được một số hướng dẫn cân nhắc khi các biện pháp ít xâm lấn thất bại, nhưng bằng chứng còn hạn chế. Nội soi chỉ thực hiện khi có chỉ định chẩn đoán hoặc điều trị rõ, không dùng như bước mặc định cho mọi phụ nữ tái phát.
Phẫu thuật chỉ có vai trò khi có nguyên nhân giải phẫu như sỏi, hẹp, túi thừa, rò, sa tạng gây tồn lưu hoặc tắc nghẽn. Mục tiêu là cải thiện dẫn lưu và loại bỏ ổ vi khuẩn, không phải mổ chỉ vì số lần UTI nhiều. Bác sĩ cân nhắc thời điểm sau khi kiểm soát nhiễm trùng cấp, nguy cơ gây sẹo mới và khả năng tái phát dù đã sửa cấu trúc.
Người đang uống ít có thể tăng lượng nước hợp lý; bằng chứng tốt nhất tập trung ở phụ nữ tiền mãn kinh có lượng dịch thấp. Đi tiểu theo nhu cầu, xử trí táo bón, bảo đảm kỹ thuật tự thông tiểu và xem lại chất diệt tinh trùng là biện pháp thực tế. Giáo dục về cách lấy mẫu, dấu hiệu UTI trên và kế hoạch tiếp cận thuốc nhanh giúp giảm trì hoãn. Hỗ trợ tâm lý hữu ích vì UTI tái phát ảnh hưởng tình dục và cảm giác kiểm soát cơ thể.
Lưu hồ sơ ngày đợt bệnh, triệu chứng, cấy, hoạt chất đã dùng, tác dụng phụ và yếu tố khởi phát. Dự phòng methenamine hoặc kháng sinh cần được đánh giá hiệu quả, chức năng thận – gan, đề kháng và khả năng dừng theo lịch; NICE khuyến nghị rà soát dự phòng kháng sinh ít nhất mỗi sáu tháng. Estrogen âm đạo được xem lại trong vòng mười hai tháng hoặc sớm hơn. Đợt mới có sốt hoặc đau hông lưng cần đánh giá riêng.
Điều trị mỗi đợt cấp thường kéo dài theo liệu trình ngắn hoặc dài tùy vị trí và nhóm người bệnh. Thử nghiệm dự phòng thường được đánh giá trong vài tháng, không mặc định dùng suốt đời. Sau khi ngừng, UTI có thể tái xuất hiện, vì vậy cần kế hoạch tiếp cận khám và lấy cấy nhanh. Thời gian điều chỉnh estrogen, methenamine hoặc kháng sinh phải cá thể hóa và rà soát định kỳ.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Các đợt có thể lan lên thận, gây nhiễm khuẩn huyết hoặc làm nặng bệnh thận ở người nguy cơ. Kháng sinh lặp lại làm tăng tiêu chảy, nấm, dị ứng, tương tác thuốc và chọn lọc vi khuẩn đề kháng. UTI tái phát gây lo âu, gián đoạn giấc ngủ, công việc và quan hệ tình dục. Ở trẻ có UTI trên lặp lại, nguy cơ sẹo thận được đánh giá theo tuổi và bất thường. Điều trị nhầm vi khuẩn niệu không triệu chứng tạo hại mà không giảm đợt bệnh.
Nhiều người giảm rõ số đợt khi xác định được yếu tố nguy cơ và áp dụng chiến lược dự phòng phù hợp, nhưng tái phát vẫn có thể xảy ra. Tiên lượng phụ thuộc vị trí UTI, có tắc nghẽn hay không, chức năng thận, mãn kinh, đề kháng vi khuẩn và khả năng tuân thủ. Phụ nữ khỏe mạnh với viêm bàng quang tái nhiễm thường có tiên lượng tốt. Nam giới, trẻ em và UTI trên tái phát cần tìm nguyên nhân để ngăn tổn thương dài hạn.
Tính tái phát là bản chất của tình trạng này, nhưng tần suất có thể giảm. Đợt trở lại rất sớm với cùng vi khuẩn cần tìm ổ lưu trú; đợt cách xa và khác vi khuẩn thường là tái nhiễm. Ngừng dự phòng có thể đi kèm trở lại bệnh, đặc biệt ở người từng có nhiều đợt mỗi năm. Giảm nguy cơ cần kết hợp hành vi, xử lý tồn lưu, lựa chọn dự phòng và tránh điều trị không cần thiết.
Phòng ngừa gồm uống đủ nếu lượng dịch đang thấp, không trì hoãn đi tiểu, xử trí táo bón và tránh chất diệt tinh trùng khi có liên quan. Sau mãn kinh, estrogen âm đạo có thể giảm đợt ở người phù hợp. Methenamine, dự phòng gắn tác nhân, dự phòng liên tục hoặc kế hoạch tự bắt đầu thuốc chỉ được áp dụng sau đánh giá và hướng dẫn rõ. Cranberry có bằng chứng không đồng nhất; D-mannose và probiotics chưa đủ chắc để thay biện pháp đã chứng minh. Không điều trị vi khuẩn niệu không triệu chứng thường quy.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Nhiễm trùng đường tiết niệu tái phát
Không có chế độ ăn loại bỏ hoàn toàn UTI tái phát. Duy trì đủ nước và chất xơ để phòng táo bón thường hữu ích; người suy tim hoặc suy thận cần theo giới hạn dịch riêng. Cranberry có thể được một số người thử sau khi hiểu bằng chứng còn mâu thuẫn và hàm lượng đường; người dùng warfarin nên hỏi bác sĩ. D-mannose là đường, không phải thuốc, và hiệu quả chưa nhất quán. Không dùng sản phẩm kiềm hóa nước tiểu cùng methenamine vì có thể giảm hiệu quả.
Vận động đều, ngủ đủ và đi vệ sinh thuận tiện hỗ trợ sức khỏe tổng thể nhưng không trực tiếp diệt vi khuẩn. Sau quan hệ, đi tiểu sớm là thói quen ít rủi ro dù bằng chứng phòng bệnh hạn chế; quan trọng hơn là xem lại chất diệt tinh trùng và mô hình đợt bệnh. Bài tập sàn chậu hoặc điều trị sa tạng chỉ dùng khi đã đánh giá chức năng. Không cần ngừng tập giữa các đợt nếu cơ thể khỏe.
Tạo bảng ghi ngày triệu chứng, nhiệt độ, đau hông lưng, kết quả cấy, thuốc đã dùng và mối liên hệ với quan hệ hoặc kỳ kinh. Kế hoạch do bác sĩ lập có thể chỉ rõ khi nào lấy mẫu, khi nào bắt đầu thuốc và khi nào đi cấp cứu. Que thử tại nhà không thay thế cấy, nhất là khi dùng kháng sinh nhiều lần. Theo dõi lượng nước uống và khoảng cách đi tiểu giúp nhận diện thiếu dịch hoặc thói quen nhịn tiểu.
- Không dùng kháng sinh còn thừa cho mọi đợt mà không lấy mẫu hoặc theo kế hoạch đã thống nhất.
- Không điều trị cấy dương tính khi hoàn toàn không có triệu chứng, trừ tình huống được bác sĩ chỉ định.
- Không dùng dung dịch thụt rửa hoặc sát khuẩn mạnh để cố làm sạch đường tiểu.
- Không uống sản phẩm kiềm hóa nước tiểu khi đang dùng methenamine mà chưa hỏi bác sĩ.
- Không bỏ qua sốt, đau hông lưng, nôn hoặc bí tiểu vì cho rằng đó chỉ là đợt quen thuộc.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Trẻ được chẩn đoán UTI tái phát theo tiêu chí riêng dựa trên số đợt UTI trên và dưới. Cần bác sĩ nhi khoa hoặc nhi tiết niệu đánh giá kỹ thuật lấy mẫu, siêu âm, trào ngược, táo bón và rối loạn bàng quang – ruột. Dự phòng kháng sinh ở trẻ có lợi ích không chắc chắn và chỉ cân nhắc sau chuyên khoa khi các biện pháp khác thất bại. Sốt ở trẻ nhỏ, bú kém hoặc nôn cần khám sớm.
Vi khuẩn niệu không triệu chứng rất phổ biến ở người cao tuổi, vì vậy nước tiểu đục, mùi mạnh hoặc lú lẫn đơn độc không đủ để chẩn đoán một đợt UTI. Cần tìm triệu chứng tiết niệu mới, sốt, tụt huyết áp và các nguyên nhân khác như mất nước hoặc thuốc. Thiếu estrogen, sa tạng, phì đại tuyến tiền liệt, tồn lưu và ống thông làm tăng tái phát. Dự phòng thuốc phải cân nhắc chức năng thận, gan và đa thuốc.
UTI tái phát trong thai kỳ cần chuyên khoa sản và cấy nước tiểu vì nguy cơ viêm thận – bể thận cao hơn. Mỗi đợt và vi khuẩn niệu không triệu chứng được xử trí theo hướng dẫn thai kỳ; lựa chọn dự phòng hạn chế hơn do an toàn thai. Methenamine hoặc kháng sinh dự phòng chỉ dùng sau tư vấn chuyên khoa. Sốt, đau hông lưng, co cứng bụng hoặc nôn cần khám khẩn, không tự dùng đơn cũ.
Chiến lược phòng tái phát khi cho con bú được chọn dựa trên tác nhân, chức năng thận của mẹ, tuổi và tình trạng trẻ. Estrogen âm đạo, methenamine và kháng sinh dự phòng có mức bằng chứng và độ an toàn khác nhau nên cần bác sĩ cân nhắc. Không mặc định ngừng cho bú; theo dõi trẻ về bú kém, tiêu chảy, phát ban hoặc tưa miệng khi mẹ dùng thuốc. Giữ đủ nước theo nhu cầu cho bú nhưng tránh ép uống quá mức.
Ở người suy giảm miễn dịch, đợt bệnh có thể tiến triển nhanh, ít triệu chứng và do tác nhân ít gặp hoặc đa kháng. Cần cấy trước thuốc, đánh giá toàn thân và ngưỡng chụp – nhập viện thấp hơn. Kế hoạch dự phòng phải phối hợp với thuốc ức chế miễn dịch và chức năng thận. Không áp dụng máy móc chiến lược của phụ nữ khỏe mạnh cho người ghép tạng hoặc giảm bạch cầu.
Đái tháo đường, sỏi, bệnh thận mạn, bàng quang thần kinh, phì đại tuyến tiền liệt, sa tạng và táo bón là bệnh nền quan trọng. Kiểm soát đường huyết, xử lý sỏi, giảm tồn lưu và tối ưu kỹ thuật thông tiểu có thể giảm đợt nhiều hơn việc đổi kháng sinh liên tục. Suy tim và suy thận giới hạn lượng dịch; thuốc chống đông, thuốc lợi tiểu và đa thuốc cần được rà soát khi chọn dự phòng.
Sau phẫu thuật tiết niệu hoặc vùng chậu, ống thông và tồn lưu nước tiểu làm tăng nguy cơ UTI. Phòng ngừa tập trung vào kỹ thuật vô khuẩn, tháo ống thông sớm khi an toàn, bảo đảm dẫn lưu và xử trí táo bón. Cấy phải lấy từ cổng lấy mẫu mới, không từ túi chứa. Kháng sinh dự phòng kéo dài sau mổ không được dùng thường quy nếu không có chỉ định cụ thể.
Câu hỏi thường gặp về Nhiễm trùng đường tiết niệu tái phát
Ở người lớn, định nghĩa thường dùng là có ít nhất hai đợt UTI trong sáu tháng hoặc ba đợt trong mười hai tháng. Điều quan trọng là các đợt phải có triệu chứng phù hợp và, khi có thể, được xác nhận bằng xét nghiệm hoặc cấy. Một lần cấy dương tính khi không có triệu chứng không được tính là UTI tái phát. Trẻ em có tiêu chí khác dựa trên số đợt viêm thận – bể thận và viêm bàng quang. Khi đạt ngưỡng, nên khám để lập hồ sơ các đợt và tìm yếu tố có thể sửa.
Không phải ai cũng cần. Phụ nữ trẻ khỏe có các đợt viêm bàng quang điển hình, cấy phù hợp và không có dấu hiệu cảnh báo thường có khả năng tìm thấy bất thường thấp khi nội soi hoặc chụp rộng. Bác sĩ cân nhắc khảo sát khi có tiểu máu kéo dài, UTI trên, sỏi, tắc nghẽn, dòng tiểu yếu, tái phát cùng vi khuẩn, nam giới, trẻ em hoặc đáp ứng kém. Tránh nội soi không cần thiết giúp giảm chi phí, khó chịu và nguy cơ đưa thêm vi khuẩn vào đường tiểu.
Bằng chứng về cranberry không đồng nhất; một số hướng dẫn cho phép thử sau khi giải thích chất lượng bằng chứng thấp hoặc mâu thuẫn. D-mannose cũng chưa có kết luận chắc chắn và là một loại đường, nên cần tính đến đái tháo đường và tổng lượng đường. Các sản phẩm này không thay thế cấy, điều trị đợt cấp, estrogen âm đạo sau mãn kinh hoặc dự phòng được bác sĩ chỉ định. Nên chọn một biện pháp, theo dõi số đợt và tác dụng phụ, đồng thời tránh sản phẩm quảng cáo cam kết chữa khỏi.
Không. Kháng sinh dự phòng thường được xem là một thử nghiệm có thời hạn sau khi các biện pháp hành vi, estrogen âm đạo hoặc lựa chọn không kháng sinh phù hợp chưa đủ. Kế hoạch phải dựa trên cấy, tác nhân khởi phát, nguy cơ đề kháng và tác dụng phụ, rồi được rà soát ít nhất định kỳ. Có thể dùng dự phòng gắn với tác nhân hoặc hằng ngày tùy trường hợp. Sau khi ngừng, bệnh có thể trở lại nên cần kế hoạch lấy mẫu và điều trị nhanh, nhưng điều đó không mặc định phải dùng thuốc vĩnh viễn.
Quan hệ có thể là tác nhân khởi phát ở một số người vì ma sát giúp vi khuẩn quanh niệu đạo đi vào bàng quang, nhưng UTI không phải bệnh lây truyền qua đường tình dục và không phải lỗi vệ sinh của bạn tình. Nếu các đợt có mối liên hệ lặp lại, bác sĩ có thể xem lại chất diệt tinh trùng, biện pháp tránh thai và chiến lược dự phòng gắn tác nhân. Tiểu sau quan hệ là biện pháp ít rủi ro nhưng bằng chứng hạn chế. Tiết dịch hoặc nguy cơ STI cần xét nghiệm riêng.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

