Mitotane là thuốc chống ung thư có tác dụng gây độc và ức chế vỏ thượng thận, được dùng chủ yếu trong ung thư biểu mô vỏ thượng thận (ACC) không thể phẫu thuật hoặc ở giai đoạn tiến xa. Nhãn Hoa Kỳ chấp thuận cho ACC chức năng hoặc không chức năng không thể phẫu thuật; SmPC châu Âu mô tả điều trị triệu chứng ACC tiến xa, không thể cắt bỏ, di căn hoặc tái phát và lưu ý hiệu quả ở u không chức năng chưa được xác lập. Thuốc dùng đường uống, tích lũy mạnh trong mô mỡ, có thời gian bán thải rất dài và cần theo dõi nồng độ huyết tương, thường hướng tới khoảng 14–20 mg/L. Mitotane có thể gây suy thượng thận, độc thần kinh, độc gan, rối loạn huyết học và nhiều tương tác do cảm ứng CYP3A. Đây là thuốc kê đơn nguy cơ cao, chỉ dùng dưới sự giám sát của bác sĩ chuyên khoa; người bệnh không tự mua, tự chỉnh liều hoặc tự ngừng thuốc.
Nội dung chính
- Mitotane là gì?: Thuốc chống ung thư có tác dụng gây độc và ức chế vỏ thượng thận.
- Chỉ định chính: Ung thư biểu mô vỏ thượng thận không thể phẫu thuật hoặc tiến xa; phạm vi chỉ định khác nhau giữa nhãn Hoa Kỳ và EU.
- Đường dùng: Uống, dạng viên 500 mg.
- Nồng độ điều trị thường hướng tới: 14–20 mg/L; nguy cơ độc thần kinh tăng khi nồng độ vượt 20 mg/L.
- Cảnh báo nổi bật: Suy thượng thận, cơn suy thượng thận cấp, độc thần kinh, độc gan, rối loạn huyết học và kéo dài thời gian chảy máu.
- Tương tác đáng chú ý: Spironolactone, cơ chất CYP3A, thuốc tránh thai nội tiết và warfarin.
- Nguyên tắc sử dụng: Chỉ điều trị và theo dõi bởi bác sĩ có kinh nghiệm về ung bướu hoặc nội tiết.
Hoạt chất Mitotane là gì?
Mitotane là thuốc chống ung thư dùng đường uống, có tác dụng gây độc và ức chế hoạt động của vỏ thượng thận. Thuốc được sử dụng chủ yếu trong điều trị ung thư biểu mô vỏ thượng thận và phải theo dõi nồng độ thuốc trong máu.
Mitotane
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Mitotane |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Mitotane |
| Tên IUPAC | 1-chloro-2-[2,2-dichloro-1-(4-chlorophenyl)ethyl]benzene |
| Tên hóa học khác | Ethane, 1,1-dichloro-2-(o-chlorophenyl)-2-(p-chlorophenyl)- | 1-(2-Chlorophenyl)-1-(4-chlorophenyl)-2,2-dichloroethane | o,p'-Dichlorodiphenyldichloroethane |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | o,p’-DDD; (±)-1,1-dichloro-2-(o-chlorophenyl)-2-(p-chlorophenyl)ethane. |
| Tên Latinh / tên dược điển | Mitotanum |
| Tên USAN | mitotane |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | 53-19-0 |
|---|---|
| UNII | 78E4J5IB5J |
| PubChem CID | 4211 |
| RxNorm CUI | 7004 |
Dược động học của Mitotane
Mitotane hấp thu không hoàn toàn qua đường uống, phân bố rộng nhưng tích lũy chủ yếu trong mô mỡ. Thuốc được chuyển hóa tại gan và ngoài gan, thải trừ dưới dạng chất chuyển hóa, đồng thời được giải phóng chậm từ mô mỡ sau khi ngừng điều trị. Thời gian bán thải cuối rất dài và biến thiên lớn, từ 18 đến 159 ngày.
Giai đoạn I: Hấp thu
Khoảng 40% liều uống được hấp thu. Ảnh hưởng đầy đủ của thức ăn chưa được xác định; dữ liệu từ các dạng bào chế khác nhau cho thấy thức ăn giàu chất béo có thể làm tăng hấp thu Mitotane.
| F · Sinh khả dụng | Chưa xác định chắc chắn sinh khả dụng tuyệt đối. Nhãn Hoa Kỳ ghi nhận khoảng 40% liều Mitotane uống được hấp thu. |
|---|
Giai đoạn II: Phân bố
Mitotane được tìm thấy trong phần lớn mô của cơ thể; mô mỡ là vị trí phân bố và dự trữ chính. Thuốc có thể tiếp tục được giải phóng từ mô mỡ sau khi giảm liều hoặc ngừng điều trị.
Giai đoạn III: Chuyển hóa
Mitotane được chuyển hóa tại gan và ngoài gan. Chất chuyển hóa lưu hành chính là 1,1-(o,p’-dichlorodiphenyl) acetic acid, viết tắt o,p’-DDA; o,p’-DDE được ghi nhận với lượng nhỏ hơn.
Giai đoạn IV: Thải trừ
Không phát hiện Mitotane nguyên dạng trong nước tiểu hoặc mật. Khoảng 10% liều dùng được thu hồi trong nước tiểu dưới dạng chất chuyển hóa tan trong nước; khoảng 1–17% chất chuyển hóa được bài tiết qua mật.
| t½ · Thời gian bán thải | được bàiThời gian bán thải cuối trong huyết tương sau khi ngừng thuốc dao động từ 18 đến 159 ngày, trung vị khoảng 53 ngày. Nồng độ có ý nghĩa lâm sàng có thể tồn tại nhiều tuần hoặc nhiều tháng sau khi ngừng thuố733view2 |
|---|
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Mitotane
Mitotane thuộc nhóm thuốc chống ung thư khác, mã ATC L01XX23. Thuốc thường được mô tả là tác nhân gây độc vỏ thượng thận hoặc tác nhân hủy vỏ thượng thận, đồng thời làm giảm quá trình tổng hợp và chuyển hóa hormon steroi313view0
Phần III: Cơ chế tác dụng
Cơ chế sinh hóa chính xác của Mitotane chưa được xác định đầy đủ. Thuốc có thể gây độc tế bào vỏ thượng thận, trực tiếp ức chế vỏ thượng thận và làm thay đổi chuyển hóa steroid ở ngoại v313view0
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Mitotane làm thay đổi chuyển hóa cortisol ngoài tuyến thượng thận, giảm lượng 17-hydroxycorticosteroid đo được và tăng hình thành 6-β-hydroxycortisol. Tác dụng ức chế tuyến thượng thận có thể dẫn đến thiếu glucocorticoid và đôi khi thiếu mineralocorticoi313view5
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Mitotane
Theo nhãn Hoa Kỳ, Mitotane được chỉ định điều trị ung thư biểu mô vỏ thượng thận chức năng hoặc không chức năng không thể phẫu thuật.
Theo SmPC EU, Mitotane được chỉ định điều trị triệu chứng ung thư biểu mô vỏ thượng thận tiến xa, gồm bệnh không thể cắt bỏ, đã di căn hoặc tái phát; SmPC lưu ý hiệu quả đối với ung thư không chức năng chưa được xác lập.
Phạm vi chỉ định giữa các cơ quan quản lý không hoàn toàn giống nhau và không được tự suy rộng từ nhãn này sang nh733view0
Sử dụng Mitotane bổ trợ sau phẫu thuật cắt hoàn toàn khối u không thuộc chỉ định “không thể phẫu thuật” trên nhãn Hoa Kỳ. Hướng dẫn ESE–ENSAT năm 2018 đề xuất cân nhắc điều trị bổ trợ ở người bệnh có nguy cơ tái phát cao, chẳng hạn giai đoạn ENSAT III, diện cắt R1 hoặc Ki67 trên 10%; NCI mô tả điều trị bổ trợ là ứng dụng đang được đánh giá lâm sàng.
Thử nghiệm ADIUVO ở nhóm nguy cơ tái phát thấp đến trung bình không ghi nhận cải thiện có ý nghĩa thống kê về sống không tái phát; thử nghiệm phải dừng sớm nên không loại trừ hoàn toàn khả năng có lợi.
Mitotane đơn trị hoặc phối hợp etoposide, doxorubicin và cisplatin — EDP-M — được hướng dẫn chuyên môn sử dụng ở một số trường hợp ACC tiến xa. Đây là quyết định điều trị chuyên khoa, không phải hướng dẫn tự áp dụn672view1
Liều dùng và cách sử dụng
Theo nhãn Hoa Kỳ, liều khởi đầu tham khảo ở người lớn là 2.000–6.000 mg/ngày, chia 3–4 lần, dùng cùng thức ăn. Liều được tăng từng bước dựa trên khả năng dung nạp, đáp ứng lâm sàng và nồng độ huyết tương, thường hướng tới 14–20 mg/L.
SmPC EU thường khởi đầu 2–3 g/ngày và tăng dần. Khi cần kiểm soát khẩn cấp triệu chứng Cushing nặng, SmPC cho phép cân nhắc liều khởi đầu 4–6 g/ngày; liều khởi đầu trên 6 g/ngày thường không được khuyến cáo.
Đây chỉ là thông tin từ nhãn thuốc, không phải liều dành cho một cá nhân. Người bệnh không tự tăng, giảm, bỏ liều hoặc ngừng M733view0
Uống Mitotane theo số lần chia liều do bác sĩ chỉ định và dùng cùng bữa ăn; SmPC EU khuyến nghị bữa ăn có chất béo để hỗ trợ hấp thu. Cần duy trì cách dùng nhất quán và không tự thay đổi chế độ ăn nhằm điều chỉnh nồng độ thuốc.
Mitotane là thuốc nguy hại. Người chăm sóc phải mang găng dùng một lần khi cầm viên thuốc. SmPC EU khuyến cáo phụ nữ mang thai không trực tiếp xử lý thuố482view1
Trước điều trị, nhãn Hoa Kỳ yêu cầu đánh giá công thức máu, chức năng gan và siêu âm vùng chậu ở phụ nữ chưa mãn kinh.
Trong giai đoạn khởi đầu và sau mỗi lần chỉnh liều, có thể cân nhắc định lượng Mitotane khoảng mỗi 2 tuần theo nhãn Hoa Kỳ; khi ổn định, tiếp tục theo dõi định kỳ và cả sau khi ngừng thuốc do thời gian bán thải kéo dài. Hướng dẫn ESE–ENSAT đề xuất theo dõi nồng độ máu thường xuyên cho đến khi đạt trạng thái ổn định.
Các nội dung theo dõi khác gồm dấu hiệu suy thượng thận; cortisol tự do và ACTH; đánh giá thần kinh, hành vi; chức năng gan; công thức máu; chức năng tuyến giáp khi có suy giảm nhận thức; lipid máu; triệu chứng phụ khoa và nguy cơ chảy máu trước phẫu thuật hoặc thủ thuật nha kho042view1
Cảnh báo và lưu ý về Mitotane
Nhãn Hoa Kỳ năm 2024 ghi không có chống chỉ định chính thức.
SmPC EU chống chỉ định khi quá mẫn với Mitotane hoặc tá dược, trong thời kỳ cho con bú và khi dùng đồng thời spironolactone.
Sự khác biệt này phản ánh nội dung nhãn quản lý tại từng khu vực; quyết định điều trị phải theo nhãn được áp dụng tại nơi sử dụng và đánh giá của bác s313view1
Các tác dụng không mong muốn thường được báo cáo gồm chán ăn, khó chịu thượng vị, buồn nôn, nôn, tiêu chảy, viêm niêm mạc, khó tiêu, chóng mặt, hoa mắt, đau đầu, lú lẫn, mất điều hòa vận động, yếu cơ, phát ban và ngứa.
Mitotane cũng có thể gây tăng cholesterol, tăng triglycerid, suy giáp, giảm testosterone tự do ở nam giới, vú to ở nam giới, rối loạn thị giác, protein niệu và hạ huyết áp tư th313view7
Tác dụng phụ nghiêm trọng gồm:
- Suy thượng thận và cơn suy thượng thận cấp trong bối cảnh sốc, chấn thương nặng hoặc nhiễm trùng; biến cố này có thể gây tử vong.
- Độc tính thần kinh trung ương như an thần, ngủ lịm, chóng mặt, suy giảm nhận thức, rối loạn dáng đi hoặc mất điều hòa; nguy cơ tăng khi nồng độ vượt 20 mg/L.
- Tổn thương gan, viêm gan và suy gan.
- Giảm bạch cầu, thiếu máu và giảm tiểu cầu.
- Rối loạn chức năng tiểu cầu và kéo dài thời gian chảy máu.
- Nang buồng trứng lớn, xoắn phần phụ hoặc vỡ nang xuất huyết ở phụ nữ chưa mãn kinh.
- Độc tính đối với phôi thai và thai nhi313view7
Mitotane có cảnh báo đóng khung tại Hoa Kỳ về cơn suy thượng thận cấp khi người bệnh bị sốc, chấn thương nặng hoặc nhiễm trùng. Trong các tình huống này, nhãn yêu cầu tạm ngừng Mitotane, dùng corticosteroid ngoại sinh và theo dõi sát.
Cần thận trọng ở người có bệnh gan, bệnh thận, thừa cân, vừa giảm cân, chuẩn bị phẫu thuật hoặc thủ thuật nha khoa, có rối loạn thần kinh, bất thường huyết học hoặc phụ nữ chưa mãn kinh.
Do sự tích lũy trong mô mỡ, nồng độ thuốc có thể tăng bất ngờ dù liều không thay đổi hoặc thuốc đã được tạm n313view5
Nồng độ Mitotane trên 20 mg/L có thể gây độc thần kinh trung ương, gồm an thần, ngủ lịm, chóng mặt, yếu cơ và rối loạn dáng đi. Khi có dấu hiệu độc tính, cần ngừng hoặc tạm ngừng thuốc theo đánh giá lâm sàng, tăng tần suất định lượng nồng độ và điều trị hỗ trợ.
Do Mitotane tan trong lipid và có thời gian bán thải dài, nồng độ thuốc có thể mất nhiều tuần mới giảm. Thuốc ít có khả năng được loại bỏ bằng thẩm tách máu. Người bệnh nghi ngờ quá liều cần được đánh giá y tế khẩn cấp, không tự xử trí 313view6
Nhãn Hoa Kỳ yêu cầu bảo quản chai thuốc ở 25°C, cho phép dao động từ 15°C đến 30°C. SmPC EU yêu cầu bảo quản trong bao bì gốc.
Mitotane là thuốc nguy hại; phải tuân thủ quy trình xử lý và tiêu hủy thuốc gây độc tế bào. Điều kiện bảo quản của sản phẩm cụ thể tại Việt Nam phải tuân theo nhãn được phê duyệt và hướng dẫn của cơ sở cấp phá482view1
Đối tượng đặc biệt
Nhãn Hoa Kỳ ghi hiệu quả của Mitotane ở bệnh nhi chưa được xác lập. Các báo cáo đã mô tả nguy cơ ảnh hưởng phát triển thần kinh–tâm lý, chậm vận động hoặc ngôn ngữ, suy giảm trí nhớ, chậm tăng trưởng và tác dụng giống estrogen.
SmPC EU có hướng dẫn sử dụng theo diện tích bề mặt cơ thể nhưng nhấn mạnh kinh nghiệm ở trẻ em còn hạn chế. NCI ghi nhận Mitotane và hóa trị nền cisplatin được sử dụng trong một số trường hợp ACC trẻ em tiến xa, với độc tính đáng kể.
Điều trị trẻ em chỉ được thực hiện tại cơ sở ung bướu nhi có kinh nghiệm; không áp dụng liều người lớn cho trẻ em.[672view0
Dữ liệu ở người từ 65 tuổi trở lên còn hạn chế. Nhãn Hoa Kỳ khuyến cáo lựa chọn liều thận trọng, thường bắt đầu ở phần thấp của khoảng liều vì người cao tuổi có thể đồng thời suy giảm chức năng gan, thận hoặc tim và sử dụng nhiều thuốc. SmPC EU đặc biệt khuyến nghị theo dõi nồng độ Mitotane thường xuyê313view5
Mitotane có thể gây hại cho thai nhi. Nhãn Hoa Kỳ ghi nhận các báo cáo sau lưu hành về sinh non và mất thai sớm; SmPC EU ghi nhận Mitotane trong máu cuống rốn và bất thường tuyến thượng thận thai nhi trong số ít trường hợp phơi nhiễm.
Thuốc không được khuyến cáo trong thai kỳ. Cần xác nhận tình trạng mang thai trước điều trị và sử dụng biện pháp tránh thai không nội tiết có hiệu quả trong khi dùng thuốc và sau khi ngừng, cho đến khi không còn phát hiện Mitotane trong huyết tươn313view4
Mitotane được bài tiết vào sữa mẹ theo nhãn Hoa Kỳ. Do nguy cơ phản ứng nghiêm trọng ở trẻ bú mẹ, không cho con bú trong thời gian điều trị và sau khi ngừng thuốc cho đến khi nồng độ Mitotane không còn phát hiện được. SmPC EU xem cho con bú là chống chỉ 313view1
Dược động học Mitotane chưa được nghiên cứu đầy đủ ở người suy gan. Người suy gan nhẹ hoặc trung bình cần theo dõi chức năng gan và nồng độ Mitotane thường xuyên hơn, đồng thời điều chỉnh liều khi cần. Mitotane không được khuyến cáo ở người suy gan nặn313view6
Chưa có nghiên cứu dược động học đầy đủ ở người đồng thời suy gan và suy thận. Cả nhãn Hoa Kỳ và SmPC EU đều không khuyến cáo sử dụng trong suy gan nặng hoặc suy thận nặng. Với mức độ nhẹ đến trung bình, cần đánh giá từng trường hợp và theo dõi nồng độ Mitotane chặt ch313view5
Mitotane có thể gây an thần, ngủ lịm, chóng mặt, rối loạn thăng bằng và suy giảm nhận thức. SmPC EU đánh giá thuốc có ảnh hưởng lớn đến khả năng lái xe và vận hành máy; nhãn Hoa Kỳ yêu cầu không lái xe hoặc vận hành máy nguy hiểm khi có tác dụng phụ thần kinh trung ươn313view3
Tương tác thuốc của Mitotane
- Spironolactone có thể làm giảm tác dụng hoặc làm giảm nồng độ Mitotane; nhãn Hoa Kỳ yêu cầu tránh phối hợp, còn SmPC EU xem đây là chống chỉ định.
- Mitotane là chất cảm ứng CYP3A mạnh, có thể làm giảm nồng độ và hiệu lực của nhiều cơ chất CYP3A. Tác dụng cảm ứng enzym có thể kéo dài sau khi ngừng thuốc.
- Thuốc tránh thai nội tiết có thể giảm hiệu quả; cần trao đổi với bác sĩ về biện pháp tránh thai không nội tiết.
- Mitotane có thể tăng chuyển hóa warfarin, làm giảm hiệu lực chống đông. Nếu không thể tránh phối hợp, phải theo dõi INR thường xuyên hơn dưới sự quản lý của bác sĩ.
- Thuốc ức chế thần kinh trung ương có thể làm tăng ảnh hưởng bất lợi lên thần kinh.
Người bệnh phải cung cấp đầy đủ danh sách thuốc, thực phẩm bổ sung và dược liệu đang sử dụng cho bác sĩ hoặc dượ313view2
Thắc mắc về hoạt chất Mitotane
Mitotane là thuốc chống ung thư dùng đường uống, có tác dụng gây độc và ức chế vỏ thượng thận. Thuốc được dùng chủ yếu trong điều trị ung thư biểu mô vỏ thượng thận và cần được theo dõi bởi bác sĩ chuyên khoa.
Chỉ định chính là ung thư biểu mô vỏ thượng thận không thể phẫu thuật hoặc tiến xa. Phạm vi phê duyệt khác nhau giữa Hoa Kỳ và EU. Điều trị bổ trợ sau phẫu thuật là ứng dụng theo hướng dẫn hoặc đang được đánh giá, không được đồng nhất với chỉ định trên mọi nhãn thuốc.
Mitotane tích lũy trong mô mỡ, có thời gian bán thải rất dài và nồng độ biến thiên lớn giữa các người bệnh. Theo dõi nồng độ giúp bác sĩ điều chỉnh liều; khoảng mục tiêu thường là 14–20 mg/L, trong khi mức trên 20 mg/L liên quan đến nguy cơ độc thần kinh cao hơn.
Có thể xếp Mitotane vào nhóm thuốc chống ung thư. Đây là tác nhân gây độc vỏ thượng thận với đặc điểm khác các thuốc hóa trị gây độc tế bào thông thường. Trong ACC tiến xa, thuốc có thể được sử dụng đơn trị hoặc phối hợp với etoposide, doxorubicin và cisplatin theo đánh giá chuyên khoa.
Mitotane có thể gây hại cho thai nhi và không được khuyến cáo trong thai kỳ. Không cho con bú trong khi dùng thuốc và sau khi ngừng cho đến khi không còn phát hiện Mitotane trong huyết tương. Người có khả năng mang thai cần trao đổi với bác sĩ về biện pháp tránh thai không nội tiết.

