Mangan, tên tiếng Anh là manganese và ký hiệu hóa học Mn, là một nguyên tố vi lượng thiết yếu. Cơ thể sử dụng mangan làm đồng yếu tố cho nhiều enzym tham gia chuyển hóa acid amin, carbohydrate, glucose và cholesterol, bảo vệ tế bào trước stress oxy hóa, hình thành xương, miễn dịch, sinh sản và đông máu. Thiếu mangan rất hiếm ở người khỏe mạnh vì khoáng chất này có trong ngũ cốc nguyên hạt, các loại hạt, đậu, rau, trà và một số loại hải sản. Mangan cũng có trong thực phẩm bổ sung và các chế phẩm nguyên tố vi lượng dùng trong dinh dưỡng tĩnh mạch. Tuy nhiên, bổ sung không có nghĩa càng nhiều càng tốt. Phơi nhiễm quá mức, đặc biệt qua hít bụi nghề nghiệp, nước có nồng độ cao hoặc dinh dưỡng tĩnh mạch kéo dài, có thể làm mangan tích lũy trong não và gây rối loạn vận động tương tự hội chứng Parkinson. Người bệnh gan, ứ mật, thiếu sắt và trẻ nhỏ cần được đánh giá thận trọng trước khi bổ sung.
Nội dung chính
- Bản chất: Mangan là nguyên tố vi lượng thiết yếu, ký hiệu Mn, số nguyên tử 25.
- Vai trò: Là đồng yếu tố của nhiều enzym liên quan đến chuyển hóa, chống oxy hóa, tạo xương, miễn dịch và đông máu.
- Nhu cầu người lớn: Lượng hấp thu đầy đủ theo Hoa Kỳ là 2,3 mg/ngày ở nam và 1,8 mg/ngày ở nữ.
- Thai kỳ và cho con bú: Lượng hấp thu đầy đủ lần lượt là 2,0 mg/ngày và 2,6 mg/ngày.
- Giới hạn tham khảo: Hoa Kỳ đặt UL 11 mg/ngày cho người từ 19 tuổi; EFSA xác lập mức hấp thu an toàn 8 mg/ngày cho người lớn. Hai giá trị được xây dựng theo phương pháp khác nhau.
- Thiếu mangan: Rất hiếm và biểu hiện ở người chưa được xác định chắc chắn.
- Nguy cơ chính khi thừa: Độc tính thần kinh, run, cứng cơ, rối loạn dáng đi, trí nhớ và tâm trạng.
- Nhóm nguy cơ tích lũy: Người ứ mật, xơ gan hoặc dùng dinh dưỡng tĩnh mạch chứa mangan kéo dài.
Hoạt chất Mangan là gì?
Mangan là một khoáng chất vi lượng mà cơ thể cần với lượng nhỏ. Đây là đồng yếu tố của manganese superoxide dismutase, arginase, pyruvate carboxylase và nhiều enzym khác. Nhờ đó, mangan tham gia chuyển hóa acid amin, lipid, cholesterol, glucose và carbohydrate; bảo vệ tế bào trước các loại oxy phản ứng; hỗ trợ tạo xương, sinh sản, miễn dịch và đông máu. Cơ thể không cần bổ sung liều cao để đạt các chức năng này. Nhu cầu của đa số người khỏe mạnh có thể được đáp ứng bằng chế độ ăn đa dạng.
Mangan
INN Manganese
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Mangan |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Manganese |
| Tên IUPAC | manganese |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Mn; mangan nguyên tố; manganese element. Trong chế phẩm bổ sung hoặc dinh dưỡng tĩnh mạch, mangan có thể tồn tại dưới dạng manganese chloride, manganese sulfate, manganese gluconate, manganese citrate, manganese glycinate hoặc các dạng chelat khác. |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | 7439-96-5 |
|---|---|
| UNII | 42Z2K6ZL8P |
| PubChem CID | 23930 |
| RxNorm CUI | Không tìm thấy |
Dược động học của Mangan
Mangan đường ăn uống được hấp thu với tỷ lệ thấp tại ruột non. Sau hấp thu, phần lớn mangan liên kết với transferrin, albumin và alpha-2-macroglobulin, sau đó được gan và các mô thu nhận. Hơn 90% mangan đã hấp thu được bài tiết qua mật vào phân; lượng bài tiết qua nước tiểu rất nhỏ.
Giai đoạn I: Hấp thu
Mangan được hấp thu tại ruột non thông qua hệ vận chuyển chủ động và có thể qua khuếch tán khi lượng đưa vào cao. Hiệu suất hấp thu tăng khi lượng mangan thấp và giảm khi lượng đưa vào cao. Trẻ nhỏ có xu hướng hấp thu tỷ lệ mangan cao hơn người lớn.
| F · Sinh khả dụng | Sinh khả dụng tuyệt đối phụ thuộc dạng hóa học, khẩu phần ăn và tình trạng sắt. Con người chỉ hấp thu khoảng 1%–5% mangan trong khẩu phần. Chưa có dữ liệu đáng tin cậy để khẳng định dạng mangan bổ sung nào có sinh khả dụng vượt trội rõ ràng. |
|---|
Giai đoạn II: Phân bố
Cơ thể người chứa khoảng 10–20 mg mangan; ước tính 25%–40% nằm trong xương. Mangan cũng hiện diện ở gan, tụy, thận và não. Sau hấp thu, mangan trong máu phần lớn liên kết với transferrin, albumin và alpha-2-macroglobulin.
Giai đoạn III: Chuyển hóa
Mangan là nguyên tố nên không được chuyển hóa theo cách của một thuốc hữu cơ. Mangan được vận chuyển, liên kết với protein, kết hợp vào các enzym và có thể tồn tại ở nhiều trạng thái oxy hóa. Mô tả định lượng đầy đủ về quá trình chuyển đổi hóa trị trong cơ thể người.
Giai đoạn IV: Thải trừ
Hơn 90% mangan đã hấp thu được bài tiết qua mật vào đường tiêu hóa và thải theo phân. Một phần nhỏ có thể được tái hấp thu; bài tiết qua nước tiểu rất ít.
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
- Thiếu sắt làm tăng hấp thu mangan và có thể làm tăng nguy cơ độc tính. * Tình trạng sắt cao có liên quan đến hấp thu mangan thấp hơn. * Trẻ sơ sinh và trẻ em hấp thu tỷ lệ mangan cao hơn người lớn. * Lượng mangan cao làm giảm hiệu suất hấp thu. * Ứ mật, xơ gan và bệnh gan mạn làm giảm thải mangan qua mật, tăng nguy cơ tích lũy ở gan và não.
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Mangan
Mangan thuộc nhóm nguyên tố vi lượng thiết yếu. Khi dùng trong dinh dưỡng tĩnh mạch, mangan đóng vai trò duy trì hoặc phục hồi tình trạng dinh dưỡng và phòng cạn kiệt dự trữ nội sinh; chế phẩm không được sử dụng để tạo tác dụng dược lý vượt quá nhu cầu sinh lý.
Phần III: Cơ chế tác dụng
Ion mangan hoạt động như một đồng yếu tố hoặc chất hoạt hóa của nhiều enzym. Manganese superoxide dismutase giúp chuyển hóa các loại oxy phản ứng trong ty thể; arginase tham gia chu trình urê; pyruvate carboxylase tham gia chuyển hóa năng lượng và glucose. Mangan còn liên quan đến hoạt động của các enzym cần thiết cho tổng hợp proteoglycan và hình thành xương.
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Ở lượng sinh lý, mangan hỗ trợ hoạt động bình thường của các enzym phụ thuộc mangan. Quan hệ giữa liều bổ sung, nồng độ mangan máu và đáp ứng lâm sàng chưa được chuẩn hóa; nồng độ máu toàn phần biến thiên và không phải chỉ dấu hoàn hảo của tình trạng mangan. Với chế phẩm nguyên tố vi lượng tiêm, quan hệ phơi nhiễm – đáp ứng và diễn biến dược lực học chưa được xác định đầy đủ.
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Mangan
Các trường hợp sử dụng có căn cứ gồm:
- Bổ sung mangan như thành phần của dinh dưỡng tĩnh mạch khi đường ăn uống hoặc đường ruột không thể đáp ứng nhu cầu. Nhãn Manganese Chloride Injection tại Hoa Kỳ chỉ định làm chất bổ sung vào dung dịch dinh dưỡng tĩnh mạch cho người lớn. * Multrys cung cấp mangan cùng kẽm, đồng và selen cho trẻ sơ sinh và trẻ em dưới 10 kg cần dinh dưỡng tĩnh mạch. * Bổ sung đường uống chỉ nên cân nhắc khi khẩu phần không đáp ứng hoặc có nguy cơ thiếu được nhân viên y tế đánh giá. Thiếu mangan thực sự rất hiếm ở người.
Mangan đã được nghiên cứu liên quan đến sức khỏe xương và đái tháo đường vì vai trò của nó trong enzym chuyển hóa. Tuy nhiên:
- Chưa có thử nghiệm lâm sàng đánh giá mangan đơn độc đối với sức khỏe xương.
- Nghiên cứu ở người về nồng độ mangan và mật độ xương cho kết quả hạn chế, không nhất quán.
- Mối liên quan giữa mangan máu và đái tháo đường có dạng phức tạp, với cả nồng độ thấp và cao từng được liên hệ với nguy cơ.
- Chưa có thử nghiệm lâm sàng đủ căn cứ để khuyến nghị bổ sung mangan nhằm phòng hoặc điều trị đái tháo đường. Các ứng dụng này không phải chỉ định điều trị đã được xác lập.
Liều dùng và cách sử dụng
Liều dưới đây là giá trị dinh dưỡng hoặc liều từ nhãn thuốc cụ thể, không phải liều tự điều trị.
Lượng hấp thu đầy đủ theo Food and Nutrition Board:
| Nhóm | Lượng mangan/ngày | |
|---|---|---|
| Nam từ 19 tuổi | 2,3 mg | |
| Nữ từ 19 tuổi | 1,8 mg | |
| Phụ nữ mang thai | 2,0 mg | |
| Phụ nữ cho con bú | 2,6 mg |
Giới hạn tham khảo:
- Hoa Kỳ: UL cho người từ 19 tuổi là 11 mg/ngày từ tổng thực phẩm, nước và chất bổ sung. * EFSA: chưa thiết lập được UL nhưng xác lập mức hấp thu an toàn 8 mg/ngày cho người lớn, kể cả thai kỳ và cho con bú. Giá trị này không phải liều mục tiêu. Dinh dưỡng tĩnh mạch:
- Manganese Chloride Injection 0,1 mg/mL: nhãn Hoa Kỳ đề xuất 55 microgam mangan/ngày cho người lớn dùng TPN, chỉ sau pha loãng. * Multrys: nhu cầu mangan tĩnh mạch ghi trên nhãn cho bệnh nhi dưới 10 kg là 1 microgam/kg/ngày; đây là chế phẩm kê đơn cố định và phải được theo dõi chuyên khoa. Không tự áp dụng liều tĩnh mạch hoặc dùng lượng bổ sung cao dựa trên các giá trị này.
- Ưu tiên đáp ứng nhu cầu mangan qua chế độ ăn thay vì tự dùng chất bổ sung. * Kiểm tra tổng lượng mangan từ multivitamin, sản phẩm xương khớp và các chất bổ sung khác để tránh trùng lặp.
- Hàm lượng trên nhãn thường được tính theo mangan nguyên tố. * Không tự dùng chất bổ sung liều cao để điều trị loãng xương, đái tháo đường hoặc bệnh thần kinh.
- Mangan đường tiêm chỉ được nhân viên y tế pha vào dung dịch dinh dưỡng tĩnh mạch; không tiêm trực tiếp chế phẩm đậm đặc. * Người có bệnh gan, ứ mật, thiếu sắt hoặc đang dùng dinh dưỡng tĩnh mạch kéo dài cần được theo dõi chuyên môn.
Với chất bổ sung đường uống thông thường, không cần định lượng mangan thường quy ở người khỏe mạnh. Việc đánh giá tình trạng mangan bằng máu còn hạn chế vì nồng độ biến thiên và không tương quan tốt với lượng ăn vào. Khi dùng dinh dưỡng tĩnh mạch chứa mangan kéo dài, cần theo dõi:
- Dấu hiệu thần kinh: thay đổi trí nhớ hoặc tâm trạng, run, co cứng, rối loạn phát âm, dáng đi bất thường, co giật hoặc loạn trương lực.
- Mangan máu toàn phần.
- Chức năng gan và dấu hiệu ứ mật.
- Cân nhắc MRI não nếu nghi ngờ tích lũy mangan.
Cảnh báo và lưu ý về Mangan
Không dùng khi quá mẫn với thành phần của sản phẩm.
Đối với Manganese Chloride Injection, không tiêm trực tiếp vào tĩnh mạch hoặc tiêm bắp do dung dịch có pH acid và có thể gây kích ứng mô đáng kể; thuốc chỉ được dùng sau khi pha vào dung dịch dinh dưỡng tĩnh mạch. Bệnh gan mạn, xơ gan hoặc ứ mật không được xác định là chống chỉ định tuyệt đối trong mọi nhãn, nhưng là yếu tố nguy cơ quan trọng cần giảm hoặc ngừng bổ sung theo đánh giá chuyên khoa.
Tác dụng không mong muốn của mangan bổ sung đường uống ở lượng dinh dưỡng chưa được mô tả đầy đủ. Nguy cơ tăng khi tổng lượng sử dụng cao hoặc kéo dài.
Các biểu hiện liên quan đến phơi nhiễm mangan quá mức có thể gồm:
- Đau đầu, mất ngủ, dễ kích thích hoặc thay đổi tâm trạng.
- Suy giảm trí nhớ ngắn hạn và phối hợp tay – mắt.
- Cảm giác mất thăng bằng.
- Run, co thắt hoặc yếu cơ.
- Ù tai hoặc giảm thính lực. Chế phẩm dinh dưỡng tĩnh mạch còn có nguy cơ tích lũy mangan ở gan và hạch nền, đặc biệt khi điều trị kéo dài hoặc có ứ mật.
Độc tính nghiêm trọng chủ yếu ảnh hưởng hệ thần kinh trung ương. Biểu hiện có thể tiến triển thành hội chứng vận động giống Parkinson với run, cứng cơ, giảm vận động, thay đổi dáng đi, mất thăng bằng, nét mặt ít biểu cảm và rối loạn phát âm. Ở người dùng dinh dưỡng tĩnh mạch, mangan có thể tích lũy trong hạch nền dù dùng liều được khuyến nghị và dù nồng độ máu nằm trong giới hạn thông thường. Một số biểu hiện và bất thường MRI không hồi phục hoàn toàn sau khi ngừng.
- Không tự bổ sung mangan liều cao hoặc kéo dài khi không có đánh giá nhu cầu.
- Mức hấp thu an toàn hoặc UL tính tổng mangan từ thực phẩm, nước, thực phẩm tăng cường và chất bổ sung; không phải lượng cần uống thêm. * Người bệnh gan, xơ gan hoặc ứ mật dễ tích lũy mangan do giảm bài tiết qua mật. * Thiếu sắt làm tăng hấp thu mangan và có thể làm nặng nguy cơ độc tính. * Phơi nhiễm nghề nghiệp qua hít khói hoặc bụi hàn có thể gây ảnh hưởng thần kinh ngay cả khi không dùng chất bổ sung. * Trẻ sơ sinh hấp thu và giữ mangan cao hơn người lớn; không tự cho trẻ dùng chất bổ sung ngoài nguồn thực phẩm hoặc sữa nếu không có chỉ định. * Dinh dưỡng tĩnh mạch kéo dài cần theo dõi mangan máu toàn phần, chức năng gan và triệu chứng thần kinh.
Quá liều mangan cấp qua đường tĩnh mạch từng gây đỏ bừng da, viêm tụy cấp, tăng mangan máu và tích lũy mangan trên MRI não. Phơi nhiễm đường uống hoặc truyền kéo dài vượt nhu cầu có thể gây triệu chứng tâm thần – thần kinh và rối loạn vận động. Khi nghi ngờ quá liều:
- Ngừng sản phẩm hoặc tạm ngừng mangan trong dung dịch dinh dưỡng tĩnh mạch theo chỉ định y tế.
- Đánh giá thần kinh, mangan máu toàn phần và chức năng gan.
- Cân nhắc MRI não khi có biểu hiện tâm thần – thần kinh mới.
- Điều trị hỗ trợ theo triệu chứng và xử trí bệnh gan hoặc ứ mật đi kèm. Chưa có thuốc giải độc chuẩn được xác lập cho mọi trường hợp ngộ độc mangan.
Thực phẩm bổ sung chứa mangan cần được bảo quản theo nhãn sản phẩm, trong bao bì kín, tránh ẩm và ngoài tầm với của trẻ em.
Manganese Chloride Injection được bảo quản ở 20–25°C. Chỉ sử dụng khi dung dịch trong và bao bì còn nguyên vẹn; phần thuốc thừa sau pha phải được loại bỏ theo quy trình chuyên môn.
Đối tượng đặc biệt
Lượng hấp thu đầy đủ theo Hoa Kỳ:
| Độ tuổi | Mangan/ngày | |
|---|---|---|
| 0–6 tháng | 0,003 mg | |
| 7–12 tháng | 0,6 mg | |
| 1–3 tuổi | 1,2 mg | |
| 4–8 tuổi | 1,5 mg | |
| Nam 9–13 tuổi | 1,9 mg | |
| Nữ 9–13 tuổi | 1,6 mg | |
| Nam 14–18 tuổi | 2,2 mg | |
| Nữ 14–18 tuổi | 1,6 mg |
Hoa Kỳ chưa thiết lập UL cho trẻ dưới 1 tuổi; nguồn mangan nên đến từ sữa mẹ, sữa công thức và thức ăn. UL là 2 mg/ngày ở trẻ 1–3 tuổi, 3 mg/ngày ở trẻ 4–8 tuổi, 6 mg/ngày ở trẻ 9–13 tuổi và 9 mg/ngày ở trẻ 14–18 tuổi. Mangan đường tĩnh mạch ở trẻ chỉ dùng trong phác đồ dinh dưỡng tĩnh mạch do chuyên gia chỉ định và theo dõi. Nhãn Multrys cảnh báo tích lũy mangan trong não khi dùng kéo dài hoặc quá nhu cầu.
Không có nhu cầu mangan riêng chỉ dựa trên tuổi cao; lượng hấp thu đầy đủ là 2,3 mg/ngày ở nam và 1,8 mg/ngày ở nữ. Cần thận trọng hơn nếu người cao tuổi có bệnh gan, ứ mật, suy giảm chức năng nhiều cơ quan, thiếu sắt hoặc dùng nhiều sản phẩm bổ sung. Nhãn manganese chloride tiêm khuyến cáo lựa chọn liều thận trọng ở người cao tuổi do tần suất bệnh nền và sử dụng nhiều thuốc cao hơn.
Lượng hấp thu đầy đủ theo Hoa Kỳ là 2,0 mg mangan/ngày trong thai kỳ. UL của Hoa Kỳ là 11 mg/ngày cho phụ nữ mang thai từ 19 tuổi; EFSA xác lập mức hấp thu an toàn 8 mg/ngày cho người lớn, bao gồm thai kỳ. Đây là giới hạn tổng lượng, không phải liều bổ sung cần dùng.
Nhãn manganese chloride tiêm cho biết chưa có nghiên cứu sinh sản đầy đủ trên động vật và chỉ nên dùng trong thai kỳ khi có chỉ định rõ ràng. Không tự dùng chất bổ sung mangan liều cao trong thai kỳ.
Lượng hấp thu đầy đủ trong thời kỳ cho con bú là 2,6 mg/ngày. Mangan hiện diện tự nhiên trong sữa mẹ. UL của Hoa Kỳ cho người từ 19 tuổi là 11 mg/ngày; mức hấp thu an toàn của EFSA cho người lớn, kể cả phụ nữ cho con bú, là 8 mg/ngày. Nhãn manganese chloride tiêm yêu cầu thận trọng khi dùng cho phụ nữ cho con bú. Không nên suy luận rằng mangan tự nhiên trong sữa đồng nghĩa chất bổ sung liều cao an toàn.
Mangan được thải chủ yếu qua mật. Người ứ mật, xơ gan hoặc bệnh gan mạn giảm khả năng bài tiết mangan và có nguy cơ cao hơn về tích lũy ở gan, hạch nền và độc tính thần kinh. Khi dùng dinh dưỡng tĩnh mạch kéo dài, cần theo dõi chức năng gan, mangan máu toàn phần và triệu chứng thần kinh; có thể cần giảm hoặc tạm ngừng mangan theo đánh giá chuyên khoa.
Người đồng thời suy gan và suy thận cần được đánh giá riêng. Suy gan hoặc ứ mật làm giảm thải mangan, trong khi suy thận có thể làm tăng nguy cơ tích lũy các thành phần khác như nhôm trong chế phẩm tiêm. Không tự dùng sản phẩm bổ sung hoặc áp dụng liều dinh dưỡng tĩnh mạch thông thường cho nhóm này.
Mangan từ chế độ ăn hoặc lượng bổ sung dinh dưỡng thông thường chưa được ghi nhận gây ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng lái xe.
Tuy nhiên, độc tính mangan có thể gây run, giảm phối hợp vận động, mất thăng bằng, thay đổi phản ứng, suy giảm trí nhớ và rối loạn dáng đi. Người có các triệu chứng này không nên lái xe hoặc vận hành máy và cần được khám y tế.
Tương tác thuốc của Mangan
NIH Office of Dietary Supplements chưa ghi nhận tương tác thuốc có ý nghĩa lâm sàng đã được xác lập đối với mangan. Tuy nhiên, sắt và mangan có thể sử dụng chung một số cơ chế vận chuyển ở ruột. Thiếu sắt làm tăng hấp thu mangan, còn tình trạng sắt cao có liên quan đến hấp thu mangan thấp hơn. Đây là tương tác dinh dưỡng và dược động học, không đồng nghĩa người dùng nên tự thay đổi liều sắt hoặc mangan.
Thắc mắc về hoạt chất Mangan
Mangan là nguyên tố vi lượng thiết yếu, ký hiệu Mn. Cơ thể dùng mangan làm đồng yếu tố cho nhiều enzym tham gia chuyển hóa năng lượng, chống oxy hóa, hình thành xương, miễn dịch, sinh sản và đông máu. Mangan cần thiết với lượng nhỏ nhưng có thể gây độc thần kinh khi phơi nhiễm quá mức.
Theo giá trị của Hoa Kỳ, nam trưởng thành cần lượng hấp thu đầy đủ 2,3 mg/ngày và nữ trưởng thành 1,8 mg/ngày. Thai kỳ là 2,0 mg/ngày và thời kỳ cho con bú là 2,6 mg/ngày. Đây là tổng lượng từ chế độ ăn và các nguồn khác, không phải liều viên bổ sung bắt buộc.
Chưa có đủ bằng chứng để khuyến nghị bổ sung mangan nhằm phòng hoặc điều trị loãng xương hay đái tháo đường. Chưa có thử nghiệm lâm sàng đánh giá mangan đơn độc đối với sức khỏe xương, còn các nghiên cứu về mangan và đái tháo đường không nhất quán. Không dùng mangan thay cho phác đồ đã được bác sĩ chỉ định.
Thừa mangan chủ yếu gây ảnh hưởng thần kinh, gồm đau đầu, thay đổi tâm trạng hoặc trí nhớ, mất ngủ, giảm phối hợp vận động, mất thăng bằng, run, co cứng và rối loạn dáng đi. Trường hợp nặng có thể xuất hiện hội chứng vận động giống Parkinson.
Người bệnh gan, xơ gan hoặc ứ mật không nên tự bổ sung mangan. Mangan được đào thải chủ yếu qua mật nên chức năng gan – mật suy giảm có thể làm mangan tích lũy trong gan và não, tăng nguy cơ độc tính thần kinh. Việc bổ sung, đặc biệt qua dinh dưỡng tĩnh mạch, cần được bác sĩ theo dõi.

