Hydroxychloroquine là thuốc kê đơn thuộc nhóm 4-aminoquinoline, có tác dụng chống sốt rét và điều hòa miễn dịch. Theo nhãn thuốc hiện hành tại Hoa Kỳ, thuốc được chỉ định điều trị hoặc dự phòng sốt rét tại khu vực còn nhạy với chloroquine; điều trị viêm khớp dạng thấp, lupus ban đỏ hệ thống và lupus ban đỏ dạng đĩa ở người lớn. Hydroxychloroquine không có hiệu lực với sốt rét kháng chloroquine và không loại bỏ thể ngủ trong gan của Plasmodium vivax hoặc P. ovale. Độc tính quan trọng gồm tổn thương võng mạc không hồi phục, bệnh cơ tim, kéo dài khoảng QT, hạ đường huyết nặng và phản ứng da nghiêm trọng. Thuốc không phải là phương pháp được khuyến cáo để điều trị hoặc dự phòng COVID-19. Tại Việt Nam, sản phẩm HCQ chứa hydroxycloroquin sulfat 200 mg đã được gia hạn giấy đăng ký lưu hành theo quyết định của Cục Quản lý Dược năm 2024. Không tự mua, tự dùng hoặc tự điều chỉnh liều thuốc.
Nội dung chính
- Hydroxychloroquine, thường dùng dưới dạng hydroxychloroquine sulfate
- Thuốc chống sốt rét 4-aminoquinoline và thuốc chống thấp khớp
- Sốt rét nhạy chloroquine; viêm khớp dạng thấp; lupus ban đỏ hệ thống và dạng đĩa
- Viên nén bao phim 200 mg hydroxychloroquine sulfate, tương đương 155 mg dạng base
- Độc tính võng mạc, bệnh cơ tim, kéo dài QT, phản ứng da nặng, hạ đường huyết
- Khám mắt, nguy cơ tim mạch, công thức máu, chức năng gan thận và đường huyết khi phù hợp
- Không phải chỉ định được phê duyệt hoặc được WHO khuyến cáo
- HCQ 200 mg, số đăng ký gia hạn 890110004500
Hoạt chất Hydroxychloroquine là gì?
Hydroxychloroquine là thuốc kê đơn có tác dụng chống sốt rét và chống thấp khớp. Thuốc tác động lên các dạng Plasmodium nhạy với chloroquine trong hồng cầu, đồng thời có tác dụng chống viêm và điều hòa miễn dịch được ứng dụng trong viêm khớp dạng thấp và lupus.
Hydroxychloroquine
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Hydroxychloroquine |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Hydroxychloroquine |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Hydroxychloroquine sulfate; hydroxycloroquin sulfat; hydroxycloroquin; HCQ. “Plaquenil” là tên biệt dược, không phải tên hoạt chất. |
| Tên viết tắt | HCQ |
| Tên Latinh / tên dược điển | Hydroxychloroquinum |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | 118-42-3 |
|---|---|
| UNII | 4QWG6N8QKH |
| PubChem CID | 3652 |
| RxNorm CUI | 5521 |
| Công thức phân tử | C18H26ClN3O |
Dược động học của Hydroxychloroquine
Hydroxychloroquine có sinh khả dụng đường uống trung bình khoảng 79% khi đói, đạt nồng độ tối đa trong máu toàn phần sau khoảng 3,3 giờ, phân bố rộng vào mô và gắn protein huyết tương khoảng 50%. Thuốc được chuyển hóa qua nhiều enzym và có thời gian bán thải cuối dài, khoảng 40–50 ngày trong máu toàn phần khi dùng kéo dài.
Giai đoạn I: Hấp thu
Sau một liều uống 200 mg hydroxychloroquine sulfate, thời gian đạt nồng độ tối đa trung bình khoảng 3,3 giờ trong máu toàn phần và 3,7 giờ trong huyết tương. Tỷ lệ liều được hấp thu có thể biến thiên đáng kể giữa các người bệnh.
| F · Sinh khả dụng | Sinh khả dụng tuyệt đối đường uống trung bình khoảng 79%, độ lệch chuẩn 12%, trong điều kiện đói. |
|---|
Giai đoạn II: Phân bố
Hydroxychloroquine phân bố rộng vào các mô và có thể tích phân bố lớn. Khoảng 50% thuốc gắn với protein huyết tương.
Giai đoạn III: Chuyển hóa
Các chất chuyển hóa được ghi nhận gồm desethylhydroxychloroquine, desethylchloroquine và bidesethylhydroxychloroquine; desethylhydroxychloroquine là chất chuyển hóa chính. In vitro, thuốc được chuyển hóa chủ yếu qua CYP2C8, CYP3A4, CYP2D6, FMO-1 và MAO-A.
Giai đoạn IV: Thải trừ
Hydroxychloroquine và các chất chuyển hóa được thải trừ một phần qua thận. Lượng hydroxychloroquine không đổi được thanh thải qua thận tương ứng khoảng 16–30% liều trong các nghiên cứu đường uống và đường tĩnh mạch.
| t½ · Thời gian bán thải | Thời gian bán thải trong máu toàn phần khoảng 40 ngày sau một liều uống và khoảng 40–50 ngày ở giai đoạn cuối khi dùng kéo dài. Trạng thái ổn định có thể đạt sau khoảng 6 tuần với liều 400 mg mỗi ngày ở người bệnh viêm khớp dạng thấp. |
|---|---|
| CL · Độ thanh thải toàn phần | Nhãn ghi nhận phần hydroxychloroquine không đổi được thanh thải qua thận khoảng 16–30% liều. |
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
Suy thận hoặc suy gan có thể làm tăng nguy cơ tích lũy và độc tính, do đó có thể cần giảm liều. Tuổi cao, suy giảm chức năng thận, thuốc dùng đồng thời và thời gian điều trị dài cũng cần được cân nhắc. Thuốc có khả năng ức chế CYP2D6, CYP3A4, P-glycoprotein, MATE1 và MATE2-K trong nghiên cứu in vitro.
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Hydroxychloroquine
Hydroxychloroquine thuộc nhóm thuốc chống sốt rét aminoquinoline và thuốc chống thấp khớp. Mã ATC P01BA02 thuộc phân nhóm aminoquinoline.
Phần III: Cơ chế tác dụng
Trong sốt rét, hydroxychloroquine là base yếu có thể tập trung trong các túi có môi trường acid của ký sinh trùng và ức chế quá trình polymer hóa heme. Thuốc có tác dụng với thể trong hồng cầu của các chủng Plasmodium nhạy chloroquine, nhưng không tác động lên thể ngủ trong gan của P. vivax và P. ovale.
Cơ chế chính xác tạo ra tác dụng chống viêm và điều hòa miễn dịch trong viêm khớp dạng thấp và lupus chưa được xác định đầy đủ.
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Mối liên quan giữa mức phơi nhiễm, đáp ứng dược lực học, hiệu quả và độ an toàn của hydroxychloroquine chưa được mô tả đầy đủ trong nhãn hiện hành. Về tác dụng chống sốt rét, thuốc hoạt động trên thể ký sinh trùng trong hồng cầu của các chủng P. falciparum, P. malariae, P. vivax và P. ovale còn nhạy với chloroquine.
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Hydroxychloroquine
Theo nhãn thuốc hiện hành, hydroxychloroquine được chỉ định cho:
- Điều trị sốt rét không biến chứng do P. falciparum, P. malariae, P. vivax và P. ovale còn nhạy với chloroquine.
- Dự phòng sốt rét tại khu vực chưa ghi nhận kháng chloroquine.
- Điều trị viêm khớp dạng thấp cấp hoặc mạn tính ở người lớn.
- Điều trị lupus ban đỏ hệ thống ở người lớn.
- Điều trị lupus ban đỏ dạng đĩa mạn tính ở người lớn.
Thuốc không được khuyến cáo cho sốt rét nặng, sốt rét kháng chloroquine hoặc dự phòng tại khu vực có kháng thuốc. Thuốc không loại bỏ thể ngủ trong gan của P. vivax và P. ovale.
Hydroxychloroquine đã được nghiên cứu trong dự phòng huyết khối tiên phát ở người có kháng thể antiphospholipid và trong dự phòng tiền sản giật. Các ứng dụng này không phải chỉ định được phê duyệt chung của hydroxychloroquine; kết quả nghiên cứu không được tự áp dụng cho từng người bệnh.
Hydroxychloroquine không được xem là ứng dụng nghiên cứu có căn cứ để người dân tự sử dụng cho COVID-19. WHO khuyến cáo chống dùng thuốc để dự phòng COVID-19 và FDA đã cảnh báo về nguy cơ tim mạch nghiêm trọng.
Liều dùng và cách sử dụng
Liều dưới đây được trích từ nhãn Hoa Kỳ và hướng dẫn CDC, chỉ mang tính tham khảo chuyên môn, không được tự áp dụng:
| Chỉ định | Liều tham khảo theo nhãn |
|---|---|
| Dự phòng sốt rét ở người lớn | 400 mg hydroxychloroquine sulfate một lần mỗi tuần; bắt đầu 2 tuần trước khi đến vùng lưu hành, tiếp tục trong thời gian ở vùng nguy cơ và 4 tuần sau khi rời đi |
| Điều trị sốt rét không biến chứng ở người lớn | 800 mg ban đầu; sau đó 400 mg tại thời điểm 6 giờ, 24 giờ và 48 giờ sau liều đầu |
| Dự phòng sốt rét ở trẻ từ 31 kg | 6,5 mg/kg cân nặng thực tế, tối đa 400 mg, một lần mỗi tuần |
| Điều trị sốt rét ở trẻ từ 31 kg | 13 mg/kg ban đầu, tối đa 800 mg; sau đó 6,5 mg/kg, tối đa 400 mg, tại thời điểm 6 giờ, 24 giờ và 48 giờ |
| Viêm khớp dạng thấp ở người lớn | Liều ban đầu 400–600 mg mỗi ngày; liều duy trì 200–400 mg mỗi ngày |
| Lupus ban đỏ hệ thống hoặc dạng đĩa ở người lớn | 200 mg một lần mỗi ngày hoặc 400 mg mỗi ngày, dùng một lần hoặc chia hai lần |
Liều hydroxychloroquine sulfate từ 5 mg/kg cân nặng thực tế mỗi ngày trở lên làm tăng nguy cơ bệnh võng mạc. Liều sốt rét chỉ phù hợp tại khu vực có ký sinh trùng còn nhạy chloroquine.
Uống thuốc cùng thức ăn hoặc sữa để giảm kích ứng tiêu hóa. Nuốt nguyên viên; không nghiền hoặc chia viên nén bao phim theo nhãn đã đối chiếu.
Phải phân biệt hàm lượng dạng muối và dạng base: 200 mg hydroxychloroquine sulfate tương đương khoảng 155 mg hydroxychloroquine base. Không tự đổi liều, tự dùng để phòng sốt rét hoặc tự ngừng thuốc khi chưa trao đổi với bác sĩ.
Khám mắt nền được khuyến cáo trong năm đầu điều trị, gồm thị lực chỉnh kính tốt nhất, thị trường tự động và chụp cắt lớp võng mạc SD-OCT. Người có nguy cơ cao cần kiểm tra hằng năm; người không có yếu tố nguy cơ đáng kể thường có thể trì hoãn sàng lọc hằng năm đến sau 5 năm điều trị.
Các yếu tố nguy cơ độc tính võng mạc gồm liều hằng ngày từ 5 mg/kg cân nặng thực tế, thời gian dùng trên 5 năm, suy thận, dùng tamoxifen và bệnh hoàng điểm đồng thời.
Tùy nguy cơ, bác sĩ có thể theo dõi điện tâm đồ, kali, magnesi, đường huyết, công thức máu, chức năng gan thận, sức cơ và phản xạ gân xương.
Cảnh báo và lưu ý về Hydroxychloroquine
Quá mẫn đã biết với hydroxychloroquine, chloroquine hoặc các hợp chất 4-aminoquinoline.
Các tác dụng không mong muốn thường được báo cáo gồm buồn nôn, nôn, tiêu chảy và đau bụng. Những phản ứng khác có thể gồm đau đầu, chóng mặt, phát ban, ngứa, nhạy cảm ánh sáng, thay đổi sắc tố da, rụng tóc, mệt mỏi, chán ăn hoặc giảm cân.
Tần suất chính xác của nhiều phản ứng sau lưu hành chưa thể ước tính do dữ liệu được báo cáo tự nguyện.
Các tác dụng phụ nghiêm trọng có thể gồm:
- Bệnh cơ tim, suy tim, rối loạn dẫn truyền, kéo dài QT, nhịp nhanh thất hoặc xoắn đỉnh.
- Tổn thương võng mạc không hồi phục và giảm thị lực.
- Hội chứng Stevens–Johnson, hoại tử thượng bì nhiễm độc, DRESS hoặc ngoại ban mụn mủ toàn thân cấp.
- Suy tủy, thiếu máu bất sản, mất bạch cầu hạt hoặc giảm tiểu cầu.
- Tan máu, đặc biệt ở người thiếu G6PD.
- Bệnh cơ hoặc bệnh thần kinh tiến triển.
- Co giật, loạn thần, trầm cảm, ý tưởng hoặc hành vi tự sát.
- Hạ đường huyết nặng, kể cả ở người không dùng thuốc trị đái tháo đường.
- Độc tính gan, thận hoặc phospholipidosis do thuốc.
Cần cấp cứu khi có ngất, tim đập nhanh hoặc không đều, giảm thị lực, hạ đường huyết nặng, co giật, khó thở, yếu cơ tiến triển, phồng rộp da hoặc thay đổi tâm thần rõ rệt.
Thận trọng đặc biệt ở người có bệnh tim, suy tim, tiền sử nhồi máu cơ tim, nhịp tim chậm, rối loạn nhịp thất, QT kéo dài, hạ kali hoặc hạ magnesi. Không vượt quá liều được khuyến cáo vì nguy cơ kéo dài QT tăng theo nồng độ thuốc.
Cần đánh giá nguy cơ độc tính võng mạc trước và trong điều trị dài hạn. Thận trọng ở người suy thận, bệnh hoàng điểm, dùng tamoxifen, vảy nến, porphyria, thiếu G6PD, bệnh gan, tiền sử rối loạn tâm thần, động kinh hoặc nguy cơ hạ đường huyết.
Người bệnh phải báo ngay khi giảm thị lực, khó thích nghi bóng tối, yếu cơ, vàng da, nước tiểu sẫm, phát ban phồng rộp, lú lẫn, trầm cảm hoặc ý nghĩ tự sát.
Quá liều hydroxychloroquine là cấp cứu có thể gây triệu chứng trong vòng 1–3 giờ, gồm tụt huyết áp đe dọa tính mạng, hạ kali nặng, kéo dài QRS hoặc QTc, loạn nhịp thất, ngừng tim, co giật, hôn mê và mất thị lực tạm thời.
Người nghi ngờ quá liều phải được đưa đến cơ sở cấp cứu ngay. Xử trí có thể gồm bảo vệ đường thở, theo dõi tim liên tục, theo dõi và điều chỉnh kali cùng điều trị hỗ trợ chuyên sâu. Thẩm tách máu, lọc máu và hấp phụ máu không mang lại lợi ích theo nhãn. Không tự gây nôn hoặc tự xử trí tại nhà.
Bảo quản ở 20–25°C; có thể chấp nhận dao động ngắn trong khoảng 15–30°C. Giữ thuốc trong bao bì kín, tránh ánh sáng và ngoài tầm với của trẻ em.
Đối tượng đặc biệt
Độ an toàn và hiệu quả đã được thiết lập cho điều trị hoặc dự phòng sốt rét nhạy chloroquine ở trẻ em. Viên 200 mg trong nhãn đã đối chiếu không phù hợp để dùng trực tiếp cho trẻ dưới 31 kg vì viên không được nghiền hoặc chia.
Độ an toàn và hiệu quả trong điều trị viêm khớp dạng thấp, lupus ban đỏ hệ thống hoặc lupus dạng đĩa ở trẻ em chưa được thiết lập theo nhãn Hoa Kỳ này. Không tự quy đổi liều người lớn cho trẻ.
Dữ liệu thử nghiệm ở người từ 65 tuổi trở lên chưa đủ để xác định khác biệt đáp ứng so với người trẻ. Do thuốc được thải trừ đáng kể qua thận, nguy cơ độc tính có thể cao hơn khi chức năng thận suy giảm. Nhãn khuyến cáo bắt đầu từ mức thấp trong phạm vi liều được chỉ định, đồng thời cân nhắc chức năng gan, thận, tim, bệnh kèm và thuốc dùng đồng thời.
Kinh nghiệm lâm sàng nhiều thập kỷ và dữ liệu dịch tễ học hiện có chưa xác định nguy cơ do thuốc đối với dị tật bẩm sinh lớn, sẩy thai hoặc kết cục bất lợi cho mẹ và thai. Tuy nhiên, các nghiên cứu hiện có còn hạn chế về thiết kế và quy mô; hydroxychloroquine đi qua nhau thai.
Bệnh sốt rét, viêm khớp dạng thấp hoặc lupus không được kiểm soát trong thai kỳ cũng có thể gây nguy cơ cho mẹ và thai. Quyết định bắt đầu, tiếp tục hoặc điều chỉnh thuốc phải do bác sĩ sản khoa và bác sĩ chuyên khoa phối hợp đánh giá; không tự ngừng thuốc khi biết có thai.
Hydroxychloroquine hiện diện trong sữa mẹ ở mức thấp. Dữ liệu đã công bố chưa ghi nhận phản ứng bất lợi, độc tính võng mạc, tai, tim hoặc bất thường tăng trưởng ở trẻ phơi nhiễm qua sữa mẹ, nhưng thông tin vẫn có giới hạn.
Cần cân nhắc lợi ích của việc cho con bú, nhu cầu điều trị của người mẹ và nguy cơ tiềm tàng đối với trẻ. Không tự dùng hoặc tự ngừng thuốc trong thời kỳ cho con bú.
Có thể cần giảm liều ở người mắc bệnh gan. Nhãn không đưa ra công thức điều chỉnh liều cụ thể theo mức độ suy gan; liều và kế hoạch theo dõi phải được bác sĩ cá nhân hóa.
Có thể cần giảm liều ở người suy thận. Suy thận cũng là yếu tố làm tăng nguy cơ độc tính võng mạc và tích lũy thuốc. Nhãn không đưa ra công thức điều chỉnh liều cụ thể theo mức lọc cầu thận;
Hydroxychloroquine có thể gây chóng mặt, mất điều hòa, giảm thị lực, rối loạn thích nghi trong bóng tối hoặc các triệu chứng thần kinh khác. Người có những biểu hiện này không nên lái xe hoặc vận hành máy cho đến khi được đánh giá và triệu chứng đã hết.
Tương tác thuốc của Hydroxychloroquine
- Thuốc kéo dài QT hoặc gây loạn nhịp có thể làm tăng nguy cơ loạn nhịp thất; không khuyến cáo phối hợp nếu không có đánh giá chuyên môn.
- Insulin và thuốc điều trị đái tháo đường có thể tăng tác dụng, dẫn đến hạ đường huyết.
- Mefloquine và thuốc làm giảm ngưỡng co giật có thể tăng nguy cơ co giật.
- Tác dụng của thuốc chống động kinh có thể bị giảm.
- Phối hợp methotrexate có thể làm tăng phản ứng bất lợi.
- Nồng độ cyclosporine hoặc digoxin có thể tăng và cần được theo dõi.
- Cimetidine có thể ảnh hưởng đến chuyển hóa; nhãn khuyến cáo tránh phối hợp.
- Rifampicin có thể làm giảm hiệu quả hydroxychloroquine.
- Thuốc kháng acid và kaolin có thể làm giảm hấp thu; nguy cơ tương tác được suy ra từ chloroquine và cần tách thời điểm dùng theo hướng dẫn của bác sĩ.
- Tương tác với praziquantel hoặc ampicillin chưa được loại trừ.
Tamoxifen làm tăng nguy cơ độc tính võng mạc và cần được đưa vào đánh giá nguy cơ mắt.
Thắc mắc về hoạt chất Hydroxychloroquine
Hydroxychloroquine là thuốc kê đơn thuộc nhóm 4-aminoquinoline, có tác dụng chống sốt rét và chống thấp khớp. Thuốc được dùng trong sốt rét còn nhạy chloroquine, viêm khớp dạng thấp và một số thể lupus theo nhãn thuốc.
Không phải theo chỉ định được phê duyệt trong nhãn hiện hành. WHO khuyến cáo chống sử dụng hydroxychloroquine để dự phòng COVID-19, còn FDA cảnh báo thuốc chưa được chứng minh an toàn, hiệu quả cho mục đích này và có thể gây rối loạn nhịp tim nghiêm trọng. Không tự dùng thuốc để phòng hoặc điều trị COVID-19.
Thuốc có thể gây tổn thương võng mạc không hồi phục, liên quan đến liều tích lũy và thời gian điều trị. Khám mắt nền được khuyến cáo trong năm đầu; lịch theo dõi tiếp theo phụ thuộc liều, thời gian sử dụng, chức năng thận, bệnh hoàng điểm và thuốc dùng đồng thời như tamoxifen.
Nhãn thuốc khuyến cáo uống cùng thức ăn hoặc sữa. Viên nén bao phim phải được nuốt nguyên và không được tự nghiền hoặc chia.
Cần liên hệ cơ sở y tế ngay khi có tim đập nhanh hoặc không đều, ngất, giảm thị lực, yếu cơ tiến triển, hạ đường huyết nặng, co giật, phát ban phồng rộp, vàng da, khó thở, trầm cảm nặng hoặc ý nghĩ tự sát. Đây có thể là dấu hiệu độc tính tim, mắt, thần kinh, da, gan hoặc chuyển hóa nghiêm trọng.

