Hydroxyethyl Starch, viết tắt HES, là nhóm polysaccharide tổng hợp có nguồn gốc từ tinh bột amylopectin và được dùng dưới dạng dịch keo truyền tĩnh mạch để tăng thể tích huyết tương. Các chế phẩm khác nhau về khối lượng phân tử và mức độ gắn nhóm hydroxyethyl, chẳng hạn HES 130/0,4 hoặc hetastarch 450/0,7; vì vậy không thể tự quy đổi liều giữa các sản phẩm.
HES hiện có vai trò rất hạn chế. FDA cảnh báo nhóm thuốc này làm tăng nguy cơ tử vong, tổn thương thận cấp và chảy máu, đồng thời yêu cầu không sử dụng khi còn phương án điều trị thay thế phù hợp. Liên minh châu Âu đã xác nhận đình chỉ giấy phép lưu hành các dung dịch HES truyền tĩnh mạch từ năm 2022 do nguy cơ tổn thương thận và tử vong.
Nội dung chính
- Hydroxyethyl Starch là dịch keo truyền tĩnh mạch, không phải máu, hồng cầu hoặc yếu tố đông máu.
- HES 130/0,4, HES 200/0,5 và hetastarch 450/0,7 có đặc tính dược động học, liều tối đa và mức độ tồn lưu khác nhau.
- FDA yêu cầu không dùng HES trừ khi không có phương án thay thế đầy đủ.
- Nguy cơ nghiêm trọng gồm tử vong, tổn thương thận cấp, cần lọc máu và chảy máu quá mức.
- Không dùng cho người bệnh nguy kịch, nhiễm khuẩn huyết, suy thận, đang lọc máu hoặc có rối loạn đông máu theo các nhãn được đối chiếu.
- Chức năng thận có thể cần được theo dõi ít nhất 90 ngày sau khi truyền HES.
- HES chỉ được truyền tại cơ sở y tế; không phải dung dịch dùng để tự bù nước hoặc tự điều trị huyết áp thấp.
Hoạt chất Hydroxyethyl Starch là gì?
Hydroxyethyl Starch là dịch keo tổng hợp gồm các polymer tinh bột biến đổi. Khi truyền tĩnh mạch, các phân tử lớn giữ nước trong lòng mạch và làm tăng thể tích huyết tương tạm thời. Thuốc không vận chuyển oxy, không thay thế hồng cầu và không cung cấp đầy đủ yếu tố đông máu.
Hydroxyethyl Starch
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Hydroxyethyl Starch |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Hydroxyethyl Starch |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Hydroxyethylstarch; Hydroxyethyl starch; HES; HAES; tinh bột hydroxyethyl; poly(O-2-hydroxyethyl) starch. Các tên phân nhóm gồm tetrastarch, pentastarch, hexastarch và hetastarch, tùy mức độ thay thế nhóm hydroxyethyl. |
| Tên viết tắt | HES |
| Tên Latinh / tên dược điển | Hydroxyethylamylum |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | Không áp dụng |
|---|---|
| UNII | Không áp dụng |
| PubChem CID | Không áp dụng |
| RxNorm CUI | Không áp dụng |
Dược động học của Hydroxyethyl Starch
Dược động học HES phụ thuộc mạnh vào khối lượng phân tử, mức thay thế mol, vị trí gắn hydroxyethyl, liều và chức năng thận. Các phân tử nhỏ dưới ngưỡng lọc cầu thận được đào thải nhanh qua nước tiểu; phân tử lớn hơn trước tiên bị alpha-amylase huyết tương phân cắt rồi mới thải qua thận.
Với HES 130/0,4 sau truyền 500 ml ở người khỏe mạnh, thể tích phân bố khoảng 5,9 lít, độ thanh thải huyết tương khoảng 31,4 ml/phút và thời gian bán thải cuối khoảng 12 giờ. Các giá trị này không được áp dụng cho hetastarch 450/0,7 hoặc chế phẩm HES khác.
Giai đoạn I: Hấp thu
Không có giai đoạn hấp thu qua đường tiêu hóa. Tác dụng tăng thể tích huyết tương bắt đầu trong quá trình truyền tĩnh mạch.
| F · Sinh khả dụng | Do được truyền trực tiếp vào tĩnh mạch, lượng HES được sử dụng đi ngay vào tuần hoàn. Khái niệm sinh khả dụng đường uống không áp dụng cho thuốc này. |
|---|
Giai đoạn II: Phân bố
HES chủ yếu phân bố trong khoang nội mạch. Với HES 130/0,4, thể tích phân bố sau truyền 500 ml được ghi nhận khoảng 5,9 lít. Một phần polymer có thể được lưu giữ tạm thời trong mô và tế bào của hệ thực bào; mức tồn lưu phụ thuộc loại HES và mức độ thay thế.
Giai đoạn III: Chuyển hóa
HES không được chuyển hóa như phân tử thuốc nhỏ thông thường. Alpha-amylase huyết tương phân cắt các polymer có khối lượng phân tử lớn thành các phân đoạn nhỏ hơn để thận có thể đào thải. Gắn nhóm hydroxyethyl làm giảm tốc độ phân giải amylopectin.
Giai đoạn IV: Thải trừ
Thải trừ chủ yếu qua thận. Sau một liều 500 ml HES 130/0,4, khoảng 62% được tìm thấy trong nước tiểu trong vòng 72 giờ; một số nghiên cứu dùng lặp lại ghi nhận khoảng 70% được thải trong khoảng thời gian này.
| t½ · Thời gian bán thải | Đối với HES 130/0,4, thời gian bán thải pha đầu khoảng 1,4 giờ và thời gian bán thải cuối khoảng 12–12,1 giờ sau truyền một liều 500 ml. Các HES có khối lượng phân tử hoặc mức thay thế cao hơn có thể tồn lưu lâu hơn; không được dùng thời gian bán thải của HES 130/0,4 để mô tả hetastarch 450/0,7. |
|---|---|
| CL · Độ thanh thải toàn phần | Độ thanh thải huyết tương của HES 130/0,4 sau truyền 500 ml ở người khỏe mạnh khoảng 31,4 ml/phút. Ở người có độ thanh thải creatinin dưới 50 ml/phút, độ thanh thải HES giảm khoảng 42% trong nghiên cứu được nhãn trích dẫn. Không áp dụng giá trị này cho toàn bộ các chế phẩm HES. |
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
Các yếu tố ảnh hưởng gồm:
- Khối lượng phân tử trung bình.
- Mức thay thế mol và tỷ lệ gắn C2/C6.
- Liều, tốc độ và số lần truyền.
- Chức năng thận.
- Mức độ giảm thể tích tuần hoàn và pha loãng máu.
- Loại dung dịch điện giải đi kèm.
Ở người có độ thanh thải creatinin dưới 50 ml/phút, diện tích dưới đường cong của HES 130/0,4 tăng khoảng 73% và lượng thuốc thu hồi qua nước tiểu giảm.
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Hydroxyethyl Starch
HES thuộc nhóm chất thay thế huyết tương và phân đoạn protein huyết tương, mã ATC B05AA07. Đây là dịch keo tổng hợp, khác với dịch tinh thể như natri clorid hoặc Ringer lactate và khác với albumin người.
Phần III: Cơ chế tác dụng
Các polymer HES tạo áp lực keo trong lòng mạch, kéo và giữ nước trong khoang tuần hoàn, từ đó tăng thể tích huyết tương và hỗ trợ các thông số huyết động. Cường độ và thời gian tác dụng phụ thuộc nồng độ, khối lượng phân tử, mức thay thế mol, liều và tốc độ truyền.
Cơ chế này đồng thời có thể gây pha loãng hematocrit, protein huyết tương và yếu tố đông máu, góp phần làm tăng nguy cơ chảy máu.
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Với HES 130/0,4, truyền 500 ml trong 30 phút ở người khỏe mạnh tạo mức tăng thể tích gần tương đương thể tích đã truyền và tác dụng có thể kéo dài khoảng 4–6 giờ. Kết quả này không dự đoán đầy đủ lợi ích hoặc độ an toàn ở người bệnh phẫu thuật, chấn thương hay hồi sức tích cực.
FDA xác định dữ liệu lâm sàng cho thấy tăng nguy cơ tử vong, tổn thương thận cấp và chảy máu ở một số nhóm người bệnh dù HES có tác dụng tăng thể tích tuần hoàn.
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Hydroxyethyl Starch
Tùy quốc gia và sản phẩm:
- Voluven tại Canada được chỉ định điều trị giảm thể tích tuần hoàn do mất máu cấp khi dịch tinh thể đơn thuần không được xem là đủ.
- Tại Hoa Kỳ, FDA mô tả HES là sản phẩm được phê duyệt điều trị giảm thể tích tuần hoàn nhưng yêu cầu không sử dụng khi còn phương án điều trị thay thế đầy đủ.
- HESPAN còn có chỉ định hỗ trợ trong quy trình gạn tách bạch cầu nhằm tăng thu hoạch bạch cầu hạt bằng ly tâm.
HES không phải lựa chọn bù dịch thường quy và không thay thế máu, hồng cầu hoặc yếu tố đông máu.
Việc sử dụng HES trong hồi sức phẫu thuật, chấn thương và các chiến lược bù dịch hạn chế tiếp tục được đánh giá, nhưng các dữ liệu an toàn đã dẫn đến cảnh báo nghiêm trọng và đình chỉ lưu hành tại EU. Không nên xem các ứng dụng nghiên cứu là chỉ định được khuyến cáo.
Ứng dụng nghiên cứu cụ thể khác.
Liều dùng và cách sử dụng
Không có một liều chung cho mọi loại Hydroxyethyl Starch. Liều dưới đây chỉ là thông tin từ nhãn sản phẩm và không được tự áp dụng:
- HES 130/0,4 6%: chuyên luận Voluven tại Canada ghi các thử nghiệm thường dùng đến 33 ml/kg/ngày; kinh nghiệm với mức 33–50 ml/kg/ngày còn hạn chế. Tổng thể tích và tốc độ phải dựa trên tình trạng giảm thể tích, huyết động và mức pha loãng máu.
- Nhãn Voluven cũ tại Hoa Kỳ ghi mức tối đa 50 ml/kg/ngày, nhưng FDA sau đó yêu cầu cảnh báo toàn nhóm rằng HES chỉ được dùng khi không có phương án thay thế đầy đủ.
- HESPAN 6%: liều thường dùng cho người lớn theo nhãn là 500–1.000 ml; thông thường không cần quá 1.500 ml/ngày ở người khoảng 70 kg.
- HESPAN dùng trong gạn tách bạch cầu: 250–700 ml được phối hợp với chất chống đông citrate theo quy trình của thiết bị.
Liều, tốc độ và thời gian truyền phải do bác sĩ hồi sức, gây mê hoặc chuyên khoa liên quan quyết định.
- Chỉ truyền tĩnh mạch bằng kỹ thuật vô khuẩn.
- Xác nhận đúng loại HES, nồng độ, dung môi điện giải và giới hạn liều.
- Chỉ dùng khi dịch trong, không có tiểu phân và bao bì còn nguyên vẹn.
- Truyền chậm 10–20 ml đầu và theo dõi sát vì có thể xảy ra phản ứng phản vệ hoặc dạng phản vệ.
- Đánh giá thường xuyên huyết áp, tưới máu, lượng nước tiểu, cân bằng dịch và mức pha loãng máu.
- Ngừng truyền ngay khi có dấu hiệu phản ứng quá mẫn, tổn thương thận, rối loạn đông máu hoặc quá tải tuần hoàn.
- Không pha chung với thuốc khác nếu chưa xác minh tính tương hợp.
Cần theo dõi:
- Huyết áp, mạch, tưới máu ngoại vi và huyết động.
- Cân bằng dịch, lượng nước tiểu, cân nặng và dấu hiệu phù phổi.
- Creatinin, ure và mức lọc cầu thận.
- Natri, clorid, tình trạng acid–base.
- Hemoglobin, hematocrit và protein huyết tương.
- Tiểu cầu, PT, aPTT, fibrinogen và dấu hiệu chảy máu.
- Chức năng gan.
- Phản ứng dị ứng và ngứa xuất hiện muộn.
- Amylase huyết thanh; mức tăng sau HES có thể gây khó khăn khi đánh giá viêm tụy.
FDA và nhãn sản phẩm khuyến nghị tiếp tục theo dõi chức năng thận ít nhất 90 ngày vì nhu cầu điều trị thay thế thận đã được báo cáo muộn đến 90 ngày sau dùng HES.
Cảnh báo và lưu ý về Hydroxyethyl Starch
Các chống chỉ định hoặc trường hợp không được sử dụng theo các nhãn và cảnh báo được đối chiếu gồm:
- Không có phương án thay thế đầy đủ theo cảnh báo FDA đối với HES tại Hoa Kỳ.
- Người bệnh nguy kịch, bao gồm người bệnh hồi sức tích cực.
- Nhiễm khuẩn huyết.
- Suy thận có thiểu niệu hoặc vô niệu không do giảm thể tích.
- Đang điều trị lọc máu.
- Rối loạn đông máu hoặc chảy máu có từ trước.
- Quá tải dịch, phù phổi hoặc suy tim sung huyết.
- Bệnh gan nặng.
- Xuất huyết nội sọ.
- Tăng natri hoặc tăng clorid máu nặng.
- Quá mẫn với Hydroxyethyl Starch.
Danh sách chính xác phải được đối chiếu với nhãn sản phẩm và quy định tại quốc gia sử dụng.
Các phản ứng được ghi nhận gồm:
- Ngứa, có thể xuất hiện muộn và kéo dài nhiều tuần hoặc nhiều tháng.
- Tăng amylase huyết thanh.
- Giảm hematocrit và protein huyết tương do pha loãng.
- Rối loạn đông máu phụ thuộc liều.
- Phù ngoại biên hoặc quá tải tuần hoàn.
- Buồn nôn, nôn, đau đầu hoặc triệu chứng giống cúm.
- To tuyến mang tai hoặc tuyến dưới hàm đã được báo cáo với hetastarch.
- Hạ huyết áp, nhịp nhanh hoặc nhịp chậm trong phản ứng quá mẫn.
Các biến cố nghiêm trọng gồm:
- Tăng nguy cơ tử vong.
- Tổn thương thận cấp.
- Nhu cầu điều trị thay thế thận hoặc lọc máu.
- Chảy máu quá mức và rối loạn đông máu.
- Xuất huyết nội sọ.
- Hội chứng giống bệnh von Willebrand mắc phải hoặc giảm yếu tố VIII với một số loại HES.
- Phản vệ, co thắt phế quản, sốc hoặc trụy tuần hoàn.
- Phù phổi do quá tải thể tích.
- Toan chuyển hóa.
- Tổn thương gan hoặc bất thường xét nghiệm chức năng gan.
HES không được dùng như lựa chọn mặc định để hồi sức dịch. FDA kết luận nhóm thuốc này liên quan đến tăng tử vong, tổn thương thận cấp và chảy máu trong các nhóm người bệnh phẫu thuật, đồng thời liên quan đến tử vong và tổn thương thận ở người bị chấn thương kín.
Cần ngừng HES ngay khi xuất hiện tổn thương thận hoặc rối loạn đông máu. Người có mất nước nặng thường cần được dùng dịch tinh thể trước. Phải tránh quá tải tuần hoàn, đặc biệt ở người suy tim hoặc giảm chức năng thận.
Ngứa do HES có thể xuất hiện sau 1–6 tuần, kéo dài nhiều tháng và đáp ứng kém với điều trị thông thường.
Quá liều chủ yếu gây quá tải tuần hoàn và pha loãng máu, biểu hiện bằng phù phổi, khó thở, tăng áp lực tĩnh mạch, giảm hematocrit hoặc rối loạn đông máu.
Xử trí gồm:
- Ngừng truyền ngay.
- Đánh giá đường thở, hô hấp, tuần hoàn và huyết động.
- Theo dõi điện tâm đồ, oxy máu, lượng nước tiểu, chức năng thận và đông máu.
- Điều trị quá tải dịch theo đánh giá lâm sàng; thuốc lợi tiểu có thể được sử dụng khi phù hợp.
- Hỗ trợ hô hấp hoặc điều trị thay thế thận nếu có chỉ định.
- Điều trị phản vệ ngay khi xuất hiện.
Không có thuốc giải độc đặc hiệu cho Hydroxyethyl Starch.
Đối với Voluven được đối chiếu:
- Bảo quản ở 15–25°C.
- Không đông lạnh.
- Chỉ dùng dung dịch trong và bao bì nguyên vẹn.
- Sử dụng ngay sau khi mở hoặc cắm dây truyền.
- Bao bì dùng một lần; loại bỏ phần còn thừa.
Các sản phẩm khác có thể có điều kiện bảo quản riêng; phải tuân thủ nhãn thực tế.
Đối tượng đặc biệt
Thông tin quản lý có sự khác biệt:
- Nhãn Voluven cũ tại Hoa Kỳ từng cho phép sử dụng ở trẻ em và nêu liều tối đa đến 50 ml/kg/ngày, nhưng các nghiên cứu nhi khoa không đủ quy mô hoặc thời gian theo dõi để đánh giá nguy cơ tổn thương thận và tử vong.
- Chuyên luận Voluven tại Canada ghi dữ liệu ở trẻ em còn hạn chế và không khuyến nghị sử dụng HES trong nhóm này.
- Độ an toàn và hiệu quả của HESPAN chưa được xác lập ở trẻ em.
Do các khác biệt này và cảnh báo an toàn toàn nhóm, không tự áp dụng liều nhi khoa từ nhãn cũ.
Người cao tuổi thường có chức năng thận giảm và nguy cơ quá tải dịch, suy tim hoặc chảy máu cao hơn. Cần lựa chọn liều thận trọng, theo dõi lượng nước tiểu, creatinin, cân bằng dịch và đông máu.
Không sử dụng khi còn phương án thay thế đầy đủ theo cảnh báo FDA.
Chưa có nghiên cứu đầy đủ, có đối chứng ở phụ nữ mang thai. Dữ liệu động vật với HES 130/0,4 hoặc hetastarch ghi nhận độc tính phôi ở một số mức liều gây độc cho mẹ, trong khi không xác định rõ tác dụng gây quái thai.
Chỉ cân nhắc sử dụng khi bác sĩ xác định lợi ích tiềm năng vượt trội nguy cơ và không có phương án thay thế phù hợp. Thông tin sử dụng trong chuyển dạ và sinh con còn hạn chế.
Chưa xác định HES 130/0,4 hoặc hetastarch có bài tiết vào sữa mẹ hay không. Cần cân nhắc lợi ích cho con bú, nhu cầu điều trị của người mẹ và các nguy cơ nghiêm trọng của HES.
Bệnh gan nặng là chống chỉ định của HES 130/0,4 trong các nhãn được đối chiếu. Chưa có dữ liệu dược động học đầy đủ ở người suy gan. Chức năng gan phải được theo dõi khi sử dụng sản phẩm HES.
Tránh sử dụng ở người có suy giảm chức năng thận từ trước. Suy thận có thiểu niệu hoặc vô niệu không do giảm thể tích và tình trạng đang lọc máu là chống chỉ định trong nhãn Voluven.
HES phải được ngừng ở dấu hiệu tổn thương thận đầu tiên và chức năng thận cần được theo dõi ít nhất 90 ngày.
HES được truyền trong cơ sở y tế cho tình trạng giảm thể tích tuần hoàn, do đó người bệnh không nên lái xe hoặc vận hành máy trong thời gian điều trị và cho đến khi huyết động, chức năng thận cùng tình trạng lâm sàng đã ổn định.
Dữ liệu về ảnh hưởng trực tiếp của bản thân HES đến khả năng lái xe.
Tương tác thuốc của Hydroxyethyl Starch
- Thuốc chống đông, thuốc chống kết tập tiểu cầu, thuốc tiêu sợi huyết và các thuốc ảnh hưởng cầm máu có thể làm tăng nguy cơ chảy máu khi dùng cùng HES.
- Pha loãng máu do HES có thể làm giảm nồng độ yếu tố đông máu và protein huyết tương.
- Chưa xác lập đầy đủ tính tương hợp của HES với các thuốc hoặc sản phẩm dinh dưỡng pha chung.
- Chuyên luận Voluven khuyến cáo tránh pha HES với thuốc khác; nếu bắt buộc phải pha, cần kiểm tra kết tủa, độ đục, tính tương hợp và kỹ thuật vô khuẩn.
- Tăng amylase do phức hợp HES–amylase có thể ảnh hưởng việc diễn giải xét nghiệm viêm tụy.
Thắc mắc về hoạt chất Hydroxyethyl Starch
Hydroxyethyl Starch là dịch keo tổng hợp truyền tĩnh mạch để tăng thể tích huyết tương. Thuốc gồm các polymer tinh bột đã được gắn nhóm hydroxyethyl nhằm làm chậm quá trình phân giải trong máu.
Số 130 biểu thị khối lượng phân tử trung bình khoảng 130.000 dalton. Số 0,4 biểu thị trung bình khoảng 0,4 nhóm hydroxyethyl trên mỗi đơn vị glucose. Hai thông số này ảnh hưởng đến sự phân giải, đào thải và thời gian tồn lưu của chế phẩm.
Có. FDA xác định HES liên quan đến tăng nguy cơ tổn thương thận cấp và nhu cầu điều trị thay thế thận, đồng thời yêu cầu cảnh báo nghiêm trọng trên nhãn thuốc. Nguy cơ đặc biệt đáng lo ở người bệnh nguy kịch, nhiễm khuẩn huyết, phẫu thuật, chấn thương hoặc đã suy giảm chức năng thận.
Tình trạng khác nhau giữa các quốc gia. FDA vẫn mô tả một số sản phẩm HES được phê duyệt nhưng yêu cầu chỉ sử dụng khi không có phương án thay thế đầy đủ. EU đã đình chỉ giấy phép lưu hành các dung dịch HES truyền tĩnh mạch từ năm 2022. Health Canada vẫn ghi Voluven ở trạng thái lưu hành tại thời điểm cập nhật tháng 4 năm 2026.
Không thể kết luận HES tốt hơn một cách chung chung. Dù dịch keo có thể tăng thể tích huyết tương, FDA và EMA ghi nhận nguy cơ tổn thương thận, tử vong và chảy máu; FDA yêu cầu không dùng HES khi còn phương án thay thế đầy đủ, còn EMA đã đình chỉ lưu hành tại EU. Việc lựa chọn dịch truyền phải dựa trên tình trạng người bệnh và hướng dẫn chuyên môn.

