Herpes sinh dục là nhiễm virus herpes simplex, thường do HSV-2 và cũng có thể do HSV-1, gây tổn thương da-niêm mạc vùng sinh dục hoặc hậu môn. Người mắc có thể không có biểu hiện, hoặc xuất hiện cảm giác rát, ngứa, mụn nước và vết loét đau; đợt đầu đôi khi kèm sốt, đau nhức và nổi hạch. Virus tồn tại tiềm ẩn trong hạch thần kinh nên các đợt tái phát có thể xuất hiện về sau, nhưng thường ngắn và nhẹ hơn lần đầu. Bệnh có thể lây ngay cả khi không nhìn thấy tổn thương. Chẩn đoán đúng bằng khám và xét nghiệm phù hợp giúp phân biệt với giang mai, viêm da tiếp xúc hay các nguyên nhân loét sinh dục khác, đồng thời hỗ trợ lựa chọn điều trị kháng virus, tư vấn quan hệ tình dục an toàn và theo dõi thai kỳ khi cần.
Herpes sinh dục là bệnh gì?
Herpes sinh dục là biểu hiện nhiễm virus herpes simplex tại da hoặc niêm mạc vùng sinh dục, quanh hậu môn hay trực tràng. HSV-2 là nguyên nhân thường gặp hơn của nhiễm sinh dục tái phát, trong khi HSV-1 có thể lây xuống vùng sinh dục qua quan hệ đường miệng và thường tái phát ít hơn. Sau lần xâm nhập đầu tiên, virus đi theo dây thần kinh cảm giác đến hạch thần kinh và tồn tại ở trạng thái tiềm ẩn. Khi tái hoạt, virus trở lại da-niêm mạc, gây triệu chứng hoặc chỉ thải virus mà không có tổn thương nhìn thấy. Herpes sinh dục khác với zona thần kinh vì zona do varicella-zoster virus tái hoạt, thường tạo dải tổn thương một bên theo khoanh thần kinh. Bệnh cũng không đồng nghĩa với mọi vết loét sinh dục; giang mai, chấn thương, viêm da và nhiều nhiễm trùng khác cần được loại trừ.
| Tên bệnh | Herpes sinh dục |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Genital herpes |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Mụn rộp sinh dục; herpes bộ phận sinh dục; nhiễm herpes simplex sinh dục |
| Mã ICD-10 | A60.0 – Nhiễm herpesvirus ở cơ quan sinh dục và đường niệu-sinh dục |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Da liễu; bệnh lây truyền qua đường tình dục; nhiễm virus da-niêm mạc |
| Cơ quan ảnh hưởng | Da và niêm mạc vùng sinh dục, hậu môn, tầng sinh môn; đôi khi niệu đạo, cổ tử cung, trực tràng, hệ thần kinh trung ương hoặc trẻ sơ sinh |
| Tính chất bệnh | Nhiễm virus có khả năng lây, tồn tại tiềm ẩn suốt đời trong hạch thần kinh và có thể tái phát; không phải bệnh di truyền hay ung thư |
| Mức độ phổ biến | Thường gặp trên toàn cầu. WHO ước tính năm 2020 có khoảng 520 triệu người 15–49 tuổi nhiễm HSV-2; chưa có số liệu đại diện toàn quốc dễ tiếp cận cho Việt Nam |
| Bệnh có lây không? | Có |
| Đường lây | Herpes sinh dục lây chủ yếu qua tiếp xúc da-niêm mạc khi quan hệ âm đạo, hậu môn hoặc đường miệng. Virus có thể truyền khi có mụn nước, vết loét, triệu chứng báo trước hoặc trong giai đoạn thải virus không triệu chứng. Dùng bao cao su giúp giảm nhưng không loại bỏ hoàn toàn nguy cơ vì vùng da mang virus có thể nằm ngoài khu vực được che phủ. Lây từ mẹ sang trẻ có thể xảy ra quanh thời điểm sinh. |
Tổng quan chuyên môn về Herpes sinh dục
HSV xâm nhập qua các vi tổn thương da-niêm mạc trong tiếp xúc gần, nhân lên tại biểu mô rồi gây viêm, hoại tử tế bào và hình thành mụn nước hoặc vết loét. Virus sau đó di chuyển ngược theo sợi thần kinh cảm giác đến hạch cùng hoặc hạch lân cận để thiết lập trạng thái tiềm ẩn. Khi miễn dịch tại chỗ thay đổi, cơ thể mệt, sốt, stress, ma sát hoặc không có yếu tố rõ ràng, virus có thể tái hoạt và di chuyển trở lại bề mặt. Miễn dịch kiểm soát nhưng không loại bỏ hoàn toàn HSV, vì vậy thải virus không triệu chứng và các đợt tái phát vẫn có thể xảy ra. HSV-2 thường tái hoạt ở sinh dục nhiều hơn HSV-1.
Herpes sinh dục được mô tả theo type virus và bối cảnh lâm sàng. Theo căn nguyên có nhiễm HSV-1 sinh dục và HSV-2 sinh dục. Theo diễn tiến có đợt lâm sàng đầu tiên, đợt tái phát và nhiễm không triệu chứng hoặc không được nhận biết. Đợt đầu có thể là nhiễm nguyên phát hoàn toàn hoặc lần đầu biểu hiện ở người đã có kháng thể với type HSV khác. Việc xác định type giúp tư vấn tiên lượng vì HSV-2 thường tái phát và thải virus sinh dục nhiều hơn HSV-1. Các thể nặng như viêm màng não, nhiễm lan tỏa hoặc herpes sơ sinh cần xử trí chuyên khoa và không nên gộp với đợt da-niêm mạc thông thường.
Herpes sinh dục gặp ở mọi giới và tăng theo thời gian có hoạt động tình dục. WHO ước tính năm 2020 khoảng 13% người 15–49 tuổi trên thế giới nhiễm HSV-2, với tỷ lệ ở nữ cao hơn nam do hiệu quả lây truyền từ nam sang nữ cao hơn. Nhiễm HSV-1 sinh dục đang được ghi nhận nhiều hơn ở một số nhóm người trẻ, liên quan quan hệ đường miệng. Phần lớn trường hợp không được chẩn đoán vì không có triệu chứng hoặc triệu chứng nhẹ. Dữ liệu dịch tễ đại diện cho toàn bộ dân số Việt Nam còn hạn chế, vì vậy không nên suy diễn tỷ lệ quốc tế thành tỷ lệ trong nước.
Virus được truyền từ da hoặc niêm mạc của người nhiễm sang vùng tiếp xúc của người khác. Sau khi vượt qua hàng rào biểu mô, HSV nhân lên tại chỗ, gây tổn thương và đi vào đầu tận thần kinh cảm giác. Virus di chuyển đến hạch thần kinh, tồn tại lâu dài rồi thỉnh thoảng tái hoạt. Vì thải virus có thể xảy ra khi da hoàn toàn bình thường, không thể dựa vào quan sát bên ngoài để xác định thời điểm không còn nguy cơ lây.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Herpes sinh dục
Nguyên nhân trực tiếp của herpes sinh dục là HSV-1 hoặc HSV-2. HSV-2 chủ yếu lây qua tiếp xúc tình dục và là nguyên nhân chính của các đợt tái phát sinh dục. HSV-1 thường gây herpes miệng nhưng có thể gây nhiễm sinh dục qua tiếp xúc miệng-sinh dục. Các yếu tố như sốt, stress, thiếu ngủ, ma sát, kinh nguyệt, phẫu thuật hoặc suy giảm miễn dịch không tạo ra nhiễm mới; chúng chỉ có thể thúc đẩy virus đã tiềm ẩn tái hoạt ở một số người.
- Yếu tố có thể thay đổi: quan hệ không dùng biện pháp bảo vệ, nhiều bạn tình hoặc bạn tình mới, quan hệ khi có tổn thương, không trao đổi tình trạng STI.
- Yếu tố khó thay đổi: bạn tình mang HSV, tiền sử STI, giới nữ về mặt sinh học, hoặc nhiễm HSV từ trước nhưng chưa từng được nhận biết.
- Suy giảm miễn dịch không nhất thiết làm tăng phơi nhiễm nhưng có thể làm bệnh nặng, kéo dài hoặc tái phát thường xuyên hơn.
Người có bạn tình được chẩn đoán herpes sinh dục, người có triệu chứng loét sinh dục tái diễn, người sống chung với HIV, người đang dùng thuốc ức chế miễn dịch và người mang thai mới phơi nhiễm là các nhóm cần được đánh giá kỹ hơn. Trẻ sơ sinh có nguy cơ đặc biệt nếu mẹ mắc nhiễm sinh dục lần đầu gần thời điểm sinh. Người không có triệu chứng không phải lúc nào cũng cần xét nghiệm sàng lọc; quyết định xét nghiệm huyết thanh cần dựa trên nguy cơ và giới hạn của từng phương pháp.
Triệu chứng và dấu hiệu của Herpes sinh dục
Nhiều người nhiễm herpes sinh dục không biết mình mắc bệnh vì không có triệu chứng hoặc chỉ có tổn thương nhỏ dễ nhầm với trầy xước, viêm nang lông hay nấm. Đợt đầu có thể khởi phát bằng rát, châm chích hoặc ngứa, sau đó xuất hiện mụn nước và loét đau. Một số người sốt, mệt, đau cơ hoặc nổi hạch bẹn. Các đợt tái phát thường khu trú hơn, lành nhanh hơn và ít triệu chứng toàn thân. Biểu hiện có thể khác ở người suy giảm miễn dịch, thai phụ và người có tổn thương trong trực tràng hoặc niệu đạo.
- Mụn nước nhỏ thành cụm quanh âm hộ, âm đạo, dương vật, bìu, tầng sinh môn, mông hoặc hậu môn; mụn có thể vỡ thành vết trợt.
- Đau, bỏng rát, ngứa hoặc châm chích tại vùng sắp nổi tổn thương; đây có thể là triệu chứng báo trước tái phát.
- Đau khi tiểu nếu nước tiểu tiếp xúc vết loét hoặc niệu đạo bị viêm.
- Nổi hạch bẹn, mệt, sốt và đau nhức cơ thể thường rõ hơn trong đợt đầu.
- Dịch tiết bất thường hoặc đau khi quan hệ có thể xuất hiện nhưng không đặc hiệu cho HSV.
- Viêm trực tràng với đau hậu môn, mót rặn hoặc tiết dịch, nhất là khi tổn thương nằm trong ống hậu môn.
- Bí tiểu do đau dữ dội hoặc rối loạn thần kinh cùng; cần đánh giá khẩn.
- Đau đầu, sợ ánh sáng hoặc cứng gáy gợi ý viêm màng não do HSV.
- Tổn thương lan rộng, kéo dài, hoại tử hoặc nhiễm trùng thứ phát ở người suy giảm miễn dịch.
Nên đặt lịch khám: khi xuất hiện mụn nước, vết loét, rát khi tiểu hoặc tổn thương sinh dục tái diễn. Cần khám trong ngày: nếu đây là đợt đầu, đau nhiều, tổn thương lan rộng, đang mang thai, sống chung với HIV hoặc đang dùng thuốc ức chế miễn dịch. Cần tái khám sớm: khi tổn thương không lành, tái phát dày, tác dụng phụ thuốc, nghi bạn tình có triệu chứng hoặc cần tư vấn giảm lây truyền. Khám sớm khi còn tổn thương mới giúp lấy mẫu xét nghiệm có giá trị hơn.
- Gọi 115 hoặc đến cơ sở cấp cứu nếu bí tiểu hoàn toàn, lơ mơ, co giật, khó thở hoặc đau đầu dữ dội kèm cứng gáy.
- Đi cấp cứu khi tổn thương lan nhanh toàn thân, sốt cao kéo dài, mất nước hoặc nghi nhiễm trùng nặng ở người suy giảm miễn dịch.
- Thai phụ gần ngày sinh có tổn thương mới hoặc triệu chứng báo trước cần liên hệ cơ sở sản khoa ngay; không trì hoãn để tự điều trị.
- Khi tình trạng nặng, không tự lái xe và không thử mẹo dân gian lên vùng loét.
Chẩn đoán Herpes sinh dục
Chẩn đoán herpes sinh dục phối hợp bệnh sử, khám tổn thương và xét nghiệm chọn lọc. Bác sĩ hỏi thời điểm xuất hiện, đau, tái phát, tiếp xúc tình dục, thai kỳ và các STI đi kèm. Nếu có mụn nước hoặc loét mới, mẫu ngoáy từ tổn thương được ưu tiên để phát hiện và định type HSV. Xét nghiệm máu type-specific có thể hỗ trợ trong một số tình huống nhưng không xác định được vị trí nhiễm HSV-1 và có nguy cơ kết quả dương tính giả ở nhóm nguy cơ thấp. Không nên tự chẩn đoán chỉ dựa vào hình ảnh trên mạng.
Bác sĩ quan sát số lượng, vị trí, giai đoạn mụn nước hoặc vết loét; đánh giá hạch bẹn, dấu hiệu nhiễm trùng thứ phát và mức độ đau. Tùy triệu chứng, khám có thể bao gồm vùng miệng, hậu môn, âm đạo hoặc cổ tử cung bằng kỹ thuật phù hợp và có sự đồng thuận của người bệnh. Khám thần kinh được thực hiện nếu có bí tiểu, đau đầu hoặc yếu chi. Thai phụ được đánh giá phối hợp với sản khoa. Hình thái tổn thương chỉ gợi ý, vì nhiều nguyên nhân loét sinh dục có biểu hiện tương tự.
Xét nghiệm NAAT/PCR từ dịch mụn nước hoặc đáy vết loét mới là phương pháp nhạy nhất để xác nhận HSV và phân biệt HSV-1 với HSV-2. Nuôi cấy virus có thể được dùng khi NAAT không sẵn có nhưng độ nhạy giảm khi tổn thương cũ hoặc đang lành. Huyết thanh học type-specific HSV-2 có thể hữu ích khi triệu chứng tái diễn nhưng PCR âm tính, chẩn đoán trước đây chưa được xác nhận hoặc bạn tình có herpes; kết quả cần được giải thích cùng nguy cơ dương tính giả. HSV IgM không được khuyến cáo. Người được chẩn đoán herpes sinh dục thường được tư vấn xét nghiệm HIV và đánh giá STI khác theo nguy cơ.
Chẩn đoán hình ảnh không phải xét nghiệm thường quy cho herpes sinh dục da-niêm mạc. MRI hoặc CT chỉ được cân nhắc khi bác sĩ nghi biến chứng thần kinh trung ương, tổn thương tủy, nguyên nhân khác gây bí tiểu hoặc bệnh lý vùng chậu cần phân biệt. Kết quả hình ảnh không thay thế xét nghiệm HSV từ tổn thương hoặc dịch não tủy trong bối cảnh thích hợp.
Không có một thang điểm tự dùng tại nhà để chẩn đoán herpes sinh dục. Trong thực hành, trường hợp có tổn thương phù hợp nên được xác nhận bằng xét nghiệm virologic type-specific từ tổn thương khi có thể. NAAT dương tính với HSV-1 hoặc HSV-2 tại tổn thương sinh dục hỗ trợ chẩn đoán xác định. Huyết thanh HSV-2 type-specific có thể cho thấy nhiễm anogenital nhưng cần xét tới ngưỡng chỉ số và xét nghiệm xác nhận nếu kết quả dương tính thấp. Kết quả âm tính từ tổn thương cũ không loại trừ bệnh vì virus thải gián đoạn.
Điều trị Herpes sinh dục
Mục tiêu điều trị là giảm đau và thời gian tổn thương, hạn chế biến chứng, kiểm soát đợt tái phát, giảm nguy cơ lây và hỗ trợ tâm lý. Đợt lâm sàng đầu tiên thường được bác sĩ cân nhắc điều trị kháng virus toàn thân. Với tái phát, có thể lựa chọn điều trị từng đợt bắt đầu sớm hoặc điều trị ức chế hằng ngày tùy tần suất, mức độ ảnh hưởng và nguy cơ truyền cho bạn tình. Người có biến chứng thần kinh, nhiễm lan tỏa, đau không kiểm soát hoặc suy giảm miễn dịch nặng có thể cần nhập viện. Kế hoạch phải cá thể hóa cho thai kỳ, chức năng thận và thuốc đang dùng.
Các hoạt chất kháng virus thường dùng trong quản lý herpes sinh dục gồm acyclovir, valacyclovir và famciclovir. Thuốc có vai trò điều trị đợt đầu, rút ngắn đợt tái phát hoặc ức chế tái phát; chúng không loại bỏ HSV khỏi hạch thần kinh. Lựa chọn thuốc, thời điểm bắt đầu và thời gian dùng phụ thuộc đợt bệnh, thai kỳ, chức năng thận, tương tác thuốc và khả năng tuân thủ. Thuốc giảm đau thông thường hoặc biện pháp làm dịu tại chỗ có thể được cân nhắc. Người bệnh không nên tự mua thuốc kháng virus, dùng lại đơn cũ hoặc chia sẻ thuốc.
Can thiệp thủ thuật không phải điều trị chuẩn của tổn thương herpes sinh dục. Thông tiểu tạm thời có thể cần trong bí tiểu và phải được nhân viên y tế thực hiện để giảm chấn thương, nhiễm trùng. Chọc dò dịch não tủy chỉ được chỉ định khi nghi viêm màng não hoặc biến chứng thần kinh. Việc lấy mẫu tổn thương bằng que ngoáy là thủ thuật chẩn đoán, không phải biện pháp loại bỏ virus.
Phẫu thuật không chữa được herpes sinh dục. Trong sản khoa, quyết định phương thức sinh, bao gồm khả năng mổ lấy thai khi có tổn thương hoặc triệu chứng báo trước lúc chuyển dạ, dựa trên thời điểm nhiễm, tình trạng mẹ và đánh giá chuyên khoa. Phẫu thuật dẫn lưu chỉ đặt ra nếu có áp-xe hoặc biến chứng ngoại khoa khác không phải do HSV đơn thuần.
Giữ vùng tổn thương sạch và khô, mặc quần áo rộng, rửa nhẹ bằng nước sạch rồi thấm khô có thể giảm kích ứng. Chườm mát bọc vải và ngâm nước ấm không xà phòng đôi khi giúp dịu đau. Uống đủ nước có thể làm nước tiểu bớt cô đặc; bác sĩ có thể hướng dẫn cách giảm đau khi tiểu. Hỗ trợ tâm lý, thông tin không kỳ thị và trao đổi an toàn với bạn tình là phần quan trọng của chăm sóc.
Theo dõi số ngày xuất hiện tổn thương mới, mức đau, khả năng tiểu, số đợt tái phát và tác dụng không mong muốn của thuốc. Người điều trị ức chế cần tái đánh giá định kỳ về nhu cầu tiếp tục, chức năng thận khi có nguy cơ và kế hoạch giảm lây. Liên hệ bác sĩ nếu vết loét kéo dài, đau tăng, có mủ, sốt trở lại hoặc tái phát dù dùng thuốc đúng hướng dẫn. Thai phụ cần báo ngay cho đội sản khoa khi có triệu chứng mới.
Đợt đầu thường kéo dài hơn đợt tái phát và có thể cần theo dõi trong vài tuần đến khi tổn thương lành hoàn toàn. Điều trị kháng virus từng đợt hiệu quả nhất khi bắt đầu sớm theo chỉ định. Điều trị ức chế có thể được đánh giá theo các giai đoạn nhiều tháng, sau đó bác sĩ xem lại tần suất tái phát, chất lượng sống và nguy cơ lây. Không có mốc bảo đảm hết tái phát vì virus vẫn tồn tại tiềm ẩn.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng thường gặp gồm đau nhiều, nhiễm khuẩn thứ phát và ảnh hưởng tâm lý hoặc quan hệ tình dục. Bí tiểu, viêm trực tràng và viêm màng não vô khuẩn có thể xảy ra. Ở người suy giảm miễn dịch, tổn thương có thể lan rộng, kéo dài hoặc ảnh hưởng cơ quan. HSV-2 làm tăng nguy cơ mắc và truyền HIV. Biến chứng nghiêm trọng nhất trong thai kỳ là herpes sơ sinh, đặc biệt khi mẹ nhiễm lần đầu gần thời điểm sinh. Tác dụng phụ thuốc và điều chỉnh liều ở suy thận cũng cần được theo dõi.
Tổn thương da-niêm mạc thường lành, nhưng HSV không bị loại bỏ khỏi cơ thể. Đợt tái phát thường ngắn, nhẹ hơn đợt đầu và có xu hướng thưa dần ở nhiều người. Tiên lượng chịu ảnh hưởng bởi type virus, miễn dịch, số lần tái phát, thai kỳ và khả năng tiếp cận điều trị sớm. Kiểm soát triệu chứng và giảm lây truyền thường đạt được tốt khi người bệnh hiểu bệnh, nhận biết dấu hiệu báo trước và phối hợp với bác sĩ; không thể dự đoán chính xác số đợt của một cá nhân.
Herpes sinh dục có thể tái phát do HSV tái hoạt từ hạch thần kinh. HSV-2 sinh dục thường tái phát nhiều hơn HSV-1 sinh dục. Một số đợt liên quan stress, thiếu ngủ, bệnh sốt, ma sát hoặc kinh nguyệt, nhưng nhiều đợt không có yếu tố rõ ràng. Ghi nhật ký triệu chứng giúp nhận biết báo trước và yếu tố cá nhân. Điều trị từng đợt sớm hoặc điều trị ức chế theo chỉ định có thể giảm gánh nặng tái phát, song không bảo đảm chấm dứt hoàn toàn.
Phòng nhiễm và giảm lây gồm tránh quan hệ khi có mụn nước, loét hoặc châm chích báo trước; dùng bao cao su hoặc màng chắn đúng cách; không dùng chung đồ chơi tình dục nếu chưa làm sạch và che phủ; trao đổi trung thực với bạn tình. Điều trị ức chế ở người phù hợp có thể giảm nguy cơ truyền HSV-2 nhưng không thay thế biện pháp bảo vệ. Không có vaccine HSV được sử dụng rộng rãi hiện nay. Thai phụ có bạn tình nhiễm HSV cần tư vấn sớm để giảm nguy cơ mắc mới vào cuối thai kỳ.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Herpes sinh dục
Không có chế độ ăn nào loại bỏ HSV. Người bệnh nên ăn đủ chất, uống đủ nước và duy trì bữa ăn đều để hỗ trợ hồi phục, đặc biệt khi sốt hoặc đau. Nếu một thực phẩm liên tục trùng với đợt tái phát trong nhật ký cá nhân, có thể trao đổi với chuyên gia dinh dưỡng trước khi kiêng dài hạn. Không nên dùng thực phẩm chức năng, thảo dược hoặc chế độ loại trừ khắc nghiệt thay cho thuốc kháng virus được chỉ định.
Có thể vận động nhẹ khi cơ thể dễ chịu, nhưng nên tạm tránh hoạt động gây ma sát, đổ mồ hôi nhiều hoặc làm tổn thương vùng sinh dục trong đợt cấp. Ngủ đủ, giảm stress và mặc quần áo thoáng giúp giảm khó chịu. Tạm ngừng quan hệ cho đến khi tổn thương lành và hết triệu chứng báo trước. Công việc có thể tiếp tục nếu không đau nhiều và bảo đảm vệ sinh; herpes sinh dục không lây qua tiếp xúc xã hội thông thường như bắt tay hay dùng chung ghế.
Người bệnh có thể ghi ngày bắt đầu châm chích, số vùng tổn thương, mức đau, sốt, khả năng tiểu và ngày lành để trao đổi khi tái khám. Chụp ảnh riêng tư theo cùng điều kiện ánh sáng có thể hỗ trợ theo dõi diễn tiến nhưng không thay thế xét nghiệm. Không tự ngoáy sâu, chọc vỡ mụn nước hay dùng hóa chất thử nghiệm. Khi triệu chứng khác hẳn các đợt trước hoặc kéo dài, cần khám thay vì mặc định là tái phát HSV.
- Không quan hệ khi có tổn thương hoặc cảm giác báo trước, kể cả khi dự định dùng bao cao su.
- Không chọc vỡ mụn nước, cạy vảy hoặc bôi cồn, axit, tinh dầu đậm đặc và thuốc không rõ thành phần.
- Không dùng HSV IgM hoặc bộ xét nghiệm không rõ nguồn gốc để tự kết luận nhiễm mới.
- Không tự tăng, giảm, ngừng hoặc dùng thuốc kháng virus của người khác.
- Không quy kết thời điểm lây hoặc người truyền bệnh chỉ từ kết quả xét nghiệm, vì virus có thể im lặng nhiều năm.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Herpes sinh dục ở trẻ em cần đánh giá chuyên khoa thận trọng vì có thể liên quan lây truyền chu sinh, tự nhiễm từ herpes miệng, tiếp xúc chăm sóc hoặc tình huống cần bảo vệ trẻ. Không nên tự suy luận nguyên nhân từ một tổn thương đơn lẻ. Trẻ sơ sinh có sốt, bú kém, mụn nước, co giật hoặc lừ đừ cần cấp cứu vì herpes sơ sinh có thể tiến triển nhanh. Mọi xét nghiệm và điều trị phải theo cân nặng, tuổi và bối cảnh lâm sàng.
Ở người cao tuổi, herpes sinh dục có thể ít điển hình, lành chậm hoặc bị che lấp bởi viêm da, loét tì đè và bệnh lý niệu-sinh dục khác. Chức năng thận giảm và đa thuốc ảnh hưởng lựa chọn kháng virus. Cần rà soát tương tác, nguy cơ mất nước và khả năng tự chăm sóc. Đau thần kinh, bí tiểu hoặc lú lẫn mới xuất hiện không nên được xem là biểu hiện da đơn thuần.
Herpes sinh dục trong thai kỳ cần phối hợp da liễu hoặc bệnh lây truyền qua đường tình dục với sản khoa. Nguy cơ truyền cho trẻ cao nhất khi mẹ mắc nhiễm sinh dục lần đầu gần thời điểm sinh; tái phát ở người đã nhiễm trước thường có nguy cơ thấp hơn. Thuốc kháng virus và kế hoạch sinh được cân nhắc theo tuổi thai, type nhiễm, triệu chứng lúc chuyển dạ và hướng dẫn chuyên môn. Thai phụ không tự ngừng thuốc hoặc tự quyết định phương thức sinh.
Nhiều trường hợp có thể tiếp tục cho con bú nếu không có tổn thương trên vú và tuân thủ vệ sinh tay, che kín tổn thương ở vị trí khác. Không cho trẻ bú từ bên vú có tổn thương nghi HSV cho đến khi được đánh giá và tổn thương lành. Lựa chọn thuốc kháng virus cần cân nhắc lợi ích-nguy cơ và tình trạng trẻ; không mặc định phải ngừng cho bú. Tránh để trẻ tiếp xúc trực tiếp với vết loét.
Người suy giảm miễn dịch có nguy cơ tổn thương lớn, mạn tính, hoại tử, lan tỏa hoặc liên quan nội tạng; thải virus có thể kéo dài. Ngưỡng đi khám và nhập viện thấp hơn, đặc biệt khi sốt, đau đầu, khó thở hoặc tổn thương ngoài vùng sinh dục. Bác sĩ có thể cần xét nghiệm kháng thuốc nếu tổn thương dai dẳng trong khi dùng điều trị. Không tự áp dụng phác đồ của người có miễn dịch bình thường.
HIV, bệnh thận, bệnh gan, đái tháo đường và các bệnh cần dùng corticosteroid hoặc thuốc ức chế miễn dịch có thể làm thay đổi mức độ bệnh hoặc cách dùng thuốc. Genital herpes ở người sống chung với HIV có thể tái phát nhiều và tăng nguy cơ lây HIV. Chức năng thận đặc biệt quan trọng khi lựa chọn kháng virus. Kế hoạch điều trị cần tích hợp thuốc nền, sức khỏe tình dục và khả năng tuân thủ.
Stress sinh lý, thiếu ngủ và thay đổi miễn dịch sau phẫu thuật có thể trùng với một đợt tái hoạt HSV ở người đã nhiễm. Tổn thương vùng mổ hoặc vùng đặt ống thông cần được bác sĩ phân biệt với kích ứng, nhiễm khuẩn và phản ứng băng dính. Người đang dùng thuốc ức chế miễn dịch sau ghép tạng cần báo ngay khi có mụn nước hoặc loét mới. Không tự bôi thuốc lên vết mổ.
Câu hỏi thường gặp về Herpes sinh dục
Hiện chưa có phương pháp loại bỏ hoàn toàn HSV khỏi cơ thể vì virus tồn tại tiềm ẩn trong hạch thần kinh. Tuy vậy, phần lớn người bệnh có thể kiểm soát tốt triệu chứng. Thuốc kháng virus giúp rút ngắn đợt bệnh, giảm mức độ đau, giảm số lần tái phát khi dùng ức chế và có thể giảm nguy cơ truyền HSV-2 cho bạn tình. Tần suất tái phát thường giảm theo thời gian ở nhiều người. Kế hoạch điều trị được cá thể hóa theo type virus, số đợt, thai kỳ, chức năng thận và mức ảnh hưởng đến chất lượng sống.
Có thể. HSV đôi khi được thải ra bề mặt da-niêm mạc mà không gây triệu chứng nhìn thấy, nên nguy cơ lây không bằng không giữa các đợt. Nguy cơ cao hơn khi có mụn nước, vết loét hoặc cảm giác châm chích báo trước. Tránh quan hệ trong giai đoạn đó, dùng bao cao su hoặc màng chắn đúng cách và trao đổi với bạn tình giúp giảm nguy cơ. Với một số người, bác sĩ có thể cân nhắc điều trị ức chế để giảm thêm khả năng truyền HSV-2, nhưng không biện pháp nào bảo vệ tuyệt đối.
Nguy cơ đáng lo nhất là truyền HSV cho trẻ quanh lúc sinh, đặc biệt khi người mẹ nhiễm lần đầu trong những tuần cuối thai kỳ vì chưa kịp tạo kháng thể bảo vệ. Người đã mắc herpes trước khi mang thai thường có nguy cơ truyền thấp hơn, nhưng vẫn cần báo cho bác sĩ sản khoa. Thai phụ có tổn thương, rát hoặc châm chích mới phải được đánh giá sớm. Điều trị kháng virus và phương thức sinh được quyết định theo tuổi thai, thời điểm nhiễm và triệu chứng khi chuyển dạ; không tự ngừng thuốc.
Sau nhiễm ban đầu, HSV ẩn trong hạch thần kinh cảm giác và miễn dịch chỉ kiểm soát chứ không loại bỏ virus. Virus có thể tái hoạt khi cơ thể mệt, sốt, stress, thiếu ngủ, ma sát, kinh nguyệt hoặc không có yếu tố rõ ràng. HSV-2 sinh dục thường tái phát nhiều hơn HSV-1 sinh dục. Ghi nhận triệu chứng báo trước và bắt đầu điều trị theo kế hoạch bác sĩ có thể làm đợt bệnh ngắn hơn. Nếu tái phát dày hoặc ảnh hưởng lớn, bác sĩ có thể thảo luận điều trị ức chế.
Có thể duy trì đời sống tình dục sau khi được tư vấn, nhưng cần giảm nguy cơ cho bạn tình. Không nên quan hệ khi có mụn nước, vết loét, đau rát hoặc triệu chứng báo trước. Bao cao su và màng chắn giúp giảm nguy cơ nhưng không che phủ toàn bộ vùng da có thể thải virus. Nên trao đổi trung thực về chẩn đoán, thống nhất biện pháp bảo vệ và xét nghiệm STI phù hợp. Nếu bạn tình đang mang thai hoặc suy giảm miễn dịch, cần tư vấn y tế sớm để có kế hoạch an toàn hơn.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

