Ginkgo biloba, thường gọi là bạch quả, là loài thực vật có lá được dùng để sản xuất cao thảo dược. Ginkgo biloba không phải một phân tử hoạt chất đơn lẻ; thành phần và tác dụng phụ thuộc loại cao, tỷ lệ chiết xuất và mức độ chuẩn hóa. Chuyên luận của Cơ quan Dược phẩm châu Âu ghi nhận cao khô lá bạch quả tinh chế, định lượng với tỷ lệ dược liệu–cao 35–67:1 cho mục đích cải thiện suy giảm nhận thức liên quan tuổi và chất lượng cuộc sống ở người sa sút trí tuệ nhẹ. Tuy nhiên, các cơ quan Hoa Kỳ nhận định bằng chứng tổng thể còn chưa nhất quán, và thử nghiệm GEM không chứng minh Ginkgo biloba ngăn ngừa sa sút trí tuệ. Thuốc có thể gây đau đầu, chóng mặt, rối loạn tiêu hóa, phản ứng dị ứng và chảy máu. Người đang dùng thuốc chống đông, thuốc chống kết tập tiểu cầu, efavirenz hoặc chuẩn bị phẫu thuật cần hỏi bác sĩ trước khi sử dụng.
Nội dung chính
- Bản chất: Cao hoặc bột từ lá Ginkgo biloba; không phải một hoạt chất hóa học đơn lẻ
- Cao được EMA đánh giá: Cao khô tinh chế, định lượng, DER 35–67:1, dung môi acetone 60%
- Thành phần định lượng: Flavone glycoside, ginkgolide A–C và bilobalide
- Chỉ định theo chuyên luận EMA: Cải thiện suy giảm nhận thức liên quan tuổi và chất lượng cuộc sống trong sa sút trí tuệ nhẹ
- Bằng chứng phòng bệnh: Không chứng minh ngăn ngừa hoặc làm chậm sa sút trí tuệ
- Tác dụng phụ: Đau đầu, chóng mặt, tiêu chảy, đau bụng, buồn nôn, dị ứng
- Nguy cơ đáng chú ý: Chảy máu, tương tác với thuốc chống đông, thuốc chống kết tập tiểu cầu và efavirenz
- Lưu ý: Không thể áp dụng dữ liệu của một cao chuẩn hóa cho mọi sản phẩm Ginkgo biloba
Hoạt chất Ginkgo biloba là gì?
Ginkgo biloba là loài cây còn được gọi là bạch quả. Trong y dược, phần được sử dụng phổ biến là lá, thường được chế biến thành cao khô chuẩn hóa dùng đường uống.
Cao lá Ginkgo biloba chứa flavone glycoside, ginkgolide và bilobalide. Công dụng, độ an toàn và khả năng tương tác phụ thuộc đáng kể vào thành phần và quy trình sản xuất của từng cao. 1
Ginkgo biloba
INN Ginkgo biloba leaf extract; Ginkgo leaf
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Ginkgo biloba |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Ginkgo biloba leaf extract; Ginkgo leaf |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Bạch quả; ngân hạnh; Ginkgo folium; maidenhair tree leaf; ginkgo leaf extract. EGb 761 là tên của một cao lá Ginkgo biloba chuẩn hóa cụ thể, không phải tên đồng nghĩa cho tất cả cao hoặc sản phẩm Ginkgo biloba. 1 |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | Không áp dụng |
|---|---|
| UNII | Không áp dụng |
| PubChem CID | Không áp dụng |
| RxNorm CUI | Không áp dụng |
Dược động học của Ginkgo biloba
Cao Ginkgo biloba là hỗn hợp phức tạp nên không thể mô tả bằng một bộ thông số dược động học duy nhất. Các nghiên cứu ở người chủ yếu đo ginkgolide A, ginkgolide B, bilobalide và một số flavonoid sau khi dùng cao chuẩn hóa EGb 761.
Sau liều uống 120 mg, các terpene lactone thường đạt nồng độ đỉnh trong khoảng một đến hai giờ. Thời gian bán thải khác nhau giữa từng cấu tử. 1
Giai đoạn I: Hấp thu
Các terpene lactone của cao chuẩn hóa được hấp thu sau đường uống. Trong nghiên cứu liều đơn 120 mg, thời gian đạt nồng độ đỉnh trung bình khoảng 1,06–1,54 giờ đối với ginkgolide A, ginkgolide B và bilobalide.
Thức ăn không làm thay đổi đáng kể sinh khả dụng trong nghiên cứu được EMA tổng hợp nhưng có thể làm chậm tốc độ hấp thu và kéo dài thời gian đạt nồng độ đỉnh.
| F · Sinh khả dụng | Sau khi uống 120 mg cao Ginkgo biloba dạng dung dịch, sinh khả dụng tuyệt đối trung bình được ghi nhận khoảng:
Các số liệu này áp dụng cho cao và dạng bào chế đã được nghiên cứu, không đại diện cho tất cả sản phẩm Ginkgo biloba. 1 |
|---|
Giai đoạn II: Phân bố
Dữ liệu phân bố đầy đủ của toàn bộ cao Ginkgo biloba ở người chưa có. EMA ghi nhận không có dữ liệu phân bố lâm sàng thích hợp để thiết lập thể tích phân bố hoặc mức liên kết protein cho toàn bộ cao.
Giai đoạn III: Chuyển hóa
Con đường chuyển hóa đầy đủ của toàn bộ cao và từng cấu tử ở người chưa được xác định. Một số nghiên cứu trong ống nghiệm và nghiên cứu tương tác cho thấy Ginkgo biloba có thể ảnh hưởng CYP3A4, một số enzym CYP khác và P-glycoprotein, nhưng mức độ phụ thuộc loại cao và không thể suy rộng đồng nhất cho mọi sản phẩm. 1
Giai đoạn IV: Thải trừ
Dữ liệu định lượng về đường thải trừ của cao Ginkgo biloba ở người chưa đầy đủ. EMA không xác lập tỷ lệ bài tiết qua nước tiểu, phân hoặc mật cho toàn bộ cao ở người.
| t½ · Thời gian bán thải | Sau khi dùng cao Ginkgo biloba, thời gian bán thải được ghi nhận:
Sự khác biệt phụ thuộc dạng bào chế, liều, phương pháp nghiên cứu và từng cấu tử được đo. 1 |
|---|---|
| CL · Độ thanh thải toàn phần | Chưa có giá trị độ thanh thải chuẩn được xác lập cho toàn bộ cao Ginkgo biloba ở người. |
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
Các yếu tố có thể ảnh hưởng gồm:
- Loại cao, tỷ lệ DER và dung môi chiết.
- Mức độ chuẩn hóa flavone glycoside, terpene lactone và ginkgolic acid.
- Dạng bào chế.
- Thức ăn, có thể làm chậm hấp thu.
- Sự khác biệt chất lượng giữa các thực phẩm bổ sung.
- Thuốc tác động CYP3A4 hoặc P-glycoprotein.
- Khác biệt cá thể về hấp thu và chuyển hóa.
Không nên chuyển đổi liều giữa các cao khác nhau chỉ dựa trên tổng số miligam ghi trên nhãn. 1
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Ginkgo biloba
Theo ATC, Ginkgo folium thuộc nhóm N06DX – các thuốc chống sa sút trí tuệ khác. EMA đồng thời phân biệt:
- Cao khô tinh chế, định lượng có cơ sở sử dụng y khoa đã được thiết lập.
- Bột lá dùng trong thuốc thảo dược truyền thống cho một chỉ định tuần hoàn ngoại vi nhẹ.
Phân loại này không có nghĩa mọi thực phẩm bổ sung Ginkgo biloba đều có cùng chỉ định hoặc bằng chứng. 1
Phần III: Cơ chế tác dụng
Cơ chế tác dụng chính xác chưa được xác định. Dữ liệu dược lý ở người được EMA tổng hợp cho thấy cao Ginkgo biloba có thể liên quan đến:
- Giảm độ nhớt của máu.
- Thay đổi kết tập tiểu cầu.
- Tăng tưới máu ở một số khu vực não.
- Giãn mạch và tăng lưu lượng máu khu vực.
- Thay đổi mức độ tỉnh táo trên điện não đồ ở người cao tuổi.
Các quan sát này không chứng minh một cơ chế duy nhất và không được dùng để suy luận rằng sản phẩm có thể điều trị mọi bệnh lý “tuần hoàn não”. 1
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Cao lá bạch quả có nhiều cấu tử với tác dụng dược lý khác nhau. Flavonoid có hoạt tính chống oxy hóa trong các mô hình thực nghiệm; ginkgolide có liên quan đến đối kháng yếu tố hoạt hóa tiểu cầu; bilobalide được nghiên cứu về tác động thần kinh.
Tuy nhiên, chuyên luận EMA xác định cơ chế chính xác vẫn chưa rõ. Hiệu quả lâm sàng phải được đánh giá theo đúng cao chuẩn hóa, liều và quần thể nghiên cứu, không dựa riêng trên cơ chế lý thuyết. 1
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Ginkgo biloba
Theo chuyên luận EMA:
- Cao khô lá Ginkgo biloba tinh chế, định lượng được ghi nhận là thuốc thảo dược dùng để cải thiện suy giảm nhận thức liên quan tuổi và chất lượng cuộc sống ở người sa sút trí tuệ nhẹ.
- Bột lá bạch quả được ghi nhận theo sử dụng truyền thống để giảm cảm giác nặng chân, lạnh tay và lạnh chân liên quan rối loạn tuần hoàn nhẹ, sau khi bác sĩ đã loại trừ bệnh nghiêm trọng.
NCCIH nhận định bằng chứng tổng thể về hiệu quả Ginkgo biloba còn chưa kết luận và kết quả không nhất quán giữa các bệnh lý. Sự khác biệt này phản ánh phạm vi đánh giá, loại sản phẩm và tiêu chuẩn quản lý khác nhau. 3
Ginkgo biloba đã được nghiên cứu trong:
- Phòng ngừa sa sút trí tuệ và bệnh Alzheimer.
- Suy giảm nhận thức nhẹ.
- Khả năng nhận thức ở người khỏe mạnh.
- Ù tai và chóng mặt.
- Lo âu.
- Tâm thần phân liệt.
- Hội chứng tiền kinh nguyệt.
- Phục hồi chức năng sau đột quỵ.
- Bệnh động mạch ngoại biên.
Bằng chứng hiện chưa đủ nhất quán để coi các mục trên là chỉ định chung cho mọi sản phẩm. Thử nghiệm GEM cho thấy 240 mg/ngày không làm giảm tỷ lệ xuất hiện sa sút trí tuệ hoặc Alzheimer ở người cao tuổi được nghiên cứu. 3
Liều dùng và cách sử dụng
Liều dưới đây lấy từ chuyên luận EMA và chỉ áp dụng cho đúng loại chế phẩm được mô tả:
- Cao khô tinh chế, định lượng DER 35–67:1: người lớn và người cao tuổi dùng 120–240 mg mỗi lần, tổng liều 240 mg/ngày.
- Thời gian điều trị suy giảm nhận thức nên kéo dài ít nhất 8 tuần.
- Nếu không cải thiện sau 3 tháng hoặc triệu chứng nặng hơn, bác sĩ cần đánh giá lại việc tiếp tục điều trị.
- Bột lá theo sử dụng truyền thống: 250–360 mg mỗi lần, tổng liều 750 mg/ngày.
- Nếu triệu chứng tuần hoàn nhẹ kéo dài quá 2 tuần, cần khám bác sĩ hoặc nhân viên y tế có chuyên môn.
Không áp dụng liều trên cho cao không chuẩn hóa, sản phẩm phối hợp hoặc thực phẩm bổ sung có tỷ lệ chiết xuất khác. Không tự sử dụng để điều trị mất trí nhớ, chóng mặt hoặc ù tai khi chưa xác định nguyên nhân.
Sử dụng đường uống theo đúng tờ hướng dẫn của sản phẩm. Không quy đổi bột lá, cao thô và cao chuẩn hóa dựa trên tổng khối lượng ghi trên nhãn.
Các lưu ý quan trọng:
- Suy giảm trí nhớ có thể do bệnh thần kinh, trầm cảm, rối loạn tuyến giáp, thiếu vitamin, thuốc hoặc bệnh mạch máu; cần được đánh giá nguyên nhân.
- Không dùng hạt bạch quả sống hoặc chế phẩm thô để thay thế cao lá.
- Báo với bác sĩ tất cả thuốc chống đông, thuốc chống kết tập tiểu cầu, thuốc HIV, thuốc động kinh và thực phẩm bổ sung đang dùng.
- Ngừng sử dụng và đi khám khi có chảy máu bất thường, phản ứng dị ứng hoặc co giật.
- Không tự trì hoãn điều trị sa sút trí tuệ đã được bác sĩ chỉ định. 14
Có thể cần theo dõi:
- Mức độ cải thiện hoặc tiến triển của triệu chứng nhận thức.
- Đau đầu, chóng mặt và rối loạn tiêu hóa.
- Dấu hiệu chảy máu như bầm tím, chảy máu mũi, chảy máu chân răng, phân đen hoặc tiểu máu.
- Phản ứng dị ứng da, phù hoặc khó thở.
- Cơn co giật ở người có tiền sử động kinh.
- INR và tình trạng chảy máu khi người bệnh dùng warfarin, theo chỉ định của bác sĩ.
- Hiệu quả điều trị HIV nếu dùng efavirenz.
- Đáp ứng và tác dụng phụ của nifedipine hoặc dabigatran khi phối hợp. 1
Cảnh báo và lưu ý về Ginkgo biloba
Chống chỉ định hoặc không sử dụng trong các trường hợp:
- Quá mẫn với Ginkgo biloba hoặc thành phần sản phẩm.
- Phụ nữ mang thai đối với cao khô có cơ sở sử dụng y khoa đã được thiết lập theo chuyên luận EMA.
Các tình trạng cần bác sĩ đánh giá trước khi dùng, dù không phải lúc nào cũng được ghi là chống chỉ định tuyệt đối:
- Rối loạn đông máu hoặc đang chảy máu.
- Đang dùng thuốc chống đông hoặc thuốc chống kết tập tiểu cầu.
- Chuẩn bị phẫu thuật.
- Động kinh hoặc đang dùng thuốc làm hạ ngưỡng co giật.
- Đang điều trị bằng efavirenz.
- Trẻ em và thanh thiếu niên dưới 18 tuổi.
- Phụ nữ cho con bú. 1
Các tác dụng không mong muốn được ghi nhận gồm:
- Đau đầu: rất thường gặp với cao khô được EMA đánh giá.
- Chóng mặt.
- Tiêu chảy.
- Đau bụng.
- Buồn nôn hoặc nôn.
- Đỏ da, phù, ngứa hoặc phát ban.
- Các triệu chứng tiêu hóa và phản ứng dị ứng chưa xác định được tần suất với một số chế phẩm truyền thống. 1
Các phản ứng nghiêm trọng có thể gồm:
- Chảy máu ở mắt, mũi, não hoặc đường tiêu hóa.
- Phản ứng quá mẫn nặng hoặc sốc phản vệ.
- Co giật hoặc tăng nguy cơ xuất hiện cơn ở người động kinh.
- Chảy máu trong hoặc đột quỵ khi phối hợp không phù hợp với thuốc có tác dụng lên đông máu.
- Ngộ độc và co giật liên quan đến việc ăn hạt bạch quả hoặc chế phẩm cây thô. 14
Thận trọng đặc biệt ở người có xu hướng chảy máu, tiền sử xuất huyết, giảm tiểu cầu, động kinh hoặc đang dùng nhiều thuốc.
EMA khuyến cáo ngừng chế phẩm Ginkgo biloba trước phẫu thuật 3–4 ngày như một biện pháp phòng ngừa. Việc ngừng thuốc chống đông, aspirin hoặc thuốc tim mạch phải do bác sĩ quyết định; không tự ngừng các thuốc này.
Chất lượng sản phẩm có thể khác nhau. Hàm lượng thực tế của thực phẩm bổ sung không phải lúc nào cũng tương ứng nhãn, và kết quả nghiên cứu của một cao cụ thể không nhất thiết áp dụng cho sản phẩm khác. 3
Chuyên luận EMA chưa ghi nhận trường hợp quá liều đối với các chế phẩm lá bạch quả được đánh giá. Chưa có thuốc giải độc đặc hiệu.
Nếu uống quá liều hoặc xuất hiện chảy máu, co giật, nôn nhiều, mất ý thức hay phản ứng dị ứng, cần ngừng sản phẩm và đến cơ sở y tế. Xử trí chủ yếu là hỗ trợ, đánh giá đông máu, kiểm soát co giật và điều trị triệu chứng theo tình trạng thực tế.
Ngộ độc do hạt bạch quả là tình trạng khác với quá liều cao lá chuẩn hóa và cần được đánh giá cấp cứu. 3
Bảo quản theo đúng nhãn của từng thuốc hoặc thực phẩm bổ sung, trong bao bì gốc và ngoài tầm với của trẻ em. Tránh dùng sản phẩm quá hạn, bao bì hư hỏng hoặc không xác định được thành phần.
Nhiệt độ và điều kiện bảo quản cụ thể áp dụng chung cho tất cả chế phẩm Ginkgo biloba.
Đối tượng đặc biệt
EMA không xác định chỉ định phù hợp cho trẻ em và thanh thiếu niên. Việc sử dụng dưới 18 tuổi không được khuyến cáo do thiếu dữ liệu đầy đủ về an toàn và hiệu quả.
Chuyên luận EMA áp dụng cùng liều tham khảo cho người lớn và người cao tuổi đối với cao chuẩn hóa. Tuy nhiên, người cao tuổi thường dùng thuốc chống đông, chống kết tập tiểu cầu, thuốc huyết áp hoặc nhiều thuốc cùng lúc nên cần kiểm tra tương tác trước khi dùng. 1
Suy giảm trí nhớ ở người cao tuổi cần được bác sĩ đánh giá, không nên tự quy cho “thiểu năng tuần hoàn não”.
Cao Ginkgo biloba có thể ảnh hưởng kết tập tiểu cầu và làm tăng xu hướng chảy máu. EMA chống chỉ định cao khô được đánh giá trong thai kỳ; NCCIH cũng cảnh báo nguy cơ sinh sớm hoặc tăng chảy máu khi dùng gần thời điểm sinh. 1
Phụ nữ mang thai không nên tự sử dụng thuốc hoặc thực phẩm bổ sung Ginkgo biloba.
Chưa biết các cấu tử hoặc chất chuyển hóa của Ginkgo biloba có bài tiết vào sữa mẹ hay không. EMA không khuyến cáo sử dụng trong thời kỳ cho con bú do thiếu dữ liệu.
LactMed ghi nhận chưa có dữ liệu về an toàn và hiệu quả ở người mẹ hoặc trẻ bú mẹ; liệu pháp thay thế có dữ liệu an toàn hơn có thể được ưu tiên, đặc biệt khi nuôi trẻ sơ sinh hoặc trẻ sinh non.
Chưa có dữ liệu đầy đủ để thiết lập hiệu chỉnh liều cao Ginkgo biloba theo mức độ suy gan. Do khả năng tương tác với enzym chuyển hóa thuốc, người suy gan hoặc đang dùng nhiều thuốc cần hỏi bác sĩ trước khi sử dụng. 1
Chưa có dữ liệu đầy đủ để thiết lập hiệu chỉnh liều theo mức lọc cầu thận hoặc mức độ suy thận.
Người suy thận đang sử dụng thuốc chống đông, đặc biệt dabigatran, cần được đánh giá nguy cơ chảy máu và tương tác trước khi dùng Ginkgo biloba.
Chưa có nghiên cứu đầy đủ về ảnh hưởng của Ginkgo biloba đối với khả năng lái xe và vận hành máy. Do chóng mặt và đau đầu có thể xảy ra, không nên lái xe hoặc vận hành thiết bị khi đang có triệu chứng.
Tương tác thuốc của Ginkgo biloba
Các tương tác cần chú ý:
- Warfarin, phenprocoumon và thuốc chống đông khác: có thể làm thay đổi nguy cơ chảy máu. EMA ghi nhận nghiên cứu có kiểm soát chưa chứng minh rõ tương tác dược động học với warfarin nhưng vẫn khuyến cáo theo dõi khi bắt đầu, đổi liều, đổi sản phẩm hoặc ngừng Ginkgo biloba. NCCIH ghi nhận việc phối hợp với warfarin có liên quan nguy cơ chảy máu lớn cao hơn. 1
- Aspirin, clopidogrel và thuốc chống viêm không steroid: tác dụng lên tiểu cầu và nguy cơ chảy máu có thể tăng. 1
- Dabigatran etexilate: Ginkgo biloba có thể ức chế P-glycoprotein ở ruột và làm tăng phơi nhiễm dabigatran; cần thận trọng.
- Nifedipine: một nghiên cứu ghi nhận nồng độ đỉnh có thể tăng, kèm chóng mặt hoặc đỏ bừng rõ hơn ở một số người.
- Efavirenz: không khuyến cáo phối hợp vì Ginkgo biloba có thể làm giảm nồng độ efavirenz, có khả năng liên quan cảm ứng CYP3A4. 1
- Thuốc làm giảm ngưỡng co giật: cần thận trọng do không loại trừ nguy cơ xuất hiện thêm cơn động kinh.
Thắc mắc về hoạt chất Ginkgo biloba
Một cao Ginkgo biloba chuẩn hóa cụ thể được EMA ghi nhận để cải thiện suy giảm nhận thức liên quan tuổi và chất lượng cuộc sống trong sa sút trí tuệ nhẹ. Tuy nhiên, NCCIH đánh giá bằng chứng tổng thể còn không nhất quán và chưa chứng minh Ginkgo biloba cải thiện nhận thức ở người khỏe mạnh.
Kết quả phụ thuộc cao được dùng, liều, chẩn đoán và quần thể nghiên cứu. Không nên coi Ginkgo biloba là thuốc “bổ não” phù hợp cho mọi trường hợp quên hoặc giảm tập trung. 1
Chưa có bằng chứng thuyết phục. Thử nghiệm GEM sử dụng 240 mg Ginkgo biloba mỗi ngày ở người cao tuổi không làm giảm tỷ lệ xuất hiện sa sút trí tuệ hoặc bệnh Alzheimer. Ginkgo biloba không nên được sử dụng thay cho kiểm soát huyết áp, đái tháo đường, hoạt động thể chất, điều trị bệnh nền hoặc kế hoạch chăm sóc do bác sĩ chỉ định. 3
Không nên tự phối hợp. Ginkgo biloba có thể ảnh hưởng kết tập tiểu cầu và làm tăng nguy cơ chảy máu khi dùng cùng warfarin, aspirin, clopidogrel, dabigatran hoặc thuốc chống viêm không steroid.
Người đang dùng các thuốc này cần hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi bắt đầu, đổi liều, đổi sản phẩm hoặc ngừng Ginkgo biloba. Không tự ngừng thuốc chống đông đã được kê đơn. 1
Chuyên luận EMA khuyến cáo ngừng chế phẩm Ginkgo biloba trước phẫu thuật 3–4 ngày như một biện pháp phòng ngừa nguy cơ chảy máu. Bác sĩ phẫu thuật hoặc gây mê có thể yêu cầu thời gian khác tùy loại thủ thuật, sản phẩm và các thuốc đang dùng.
Không tự ngừng thuốc chống đông hoặc thuốc chống kết tập tiểu cầu khi chưa có chỉ dẫn y tế.
Không. Các thuốc và nghiên cứu chủ yếu sử dụng cao từ lá Ginkgo biloba đã được tinh chế, định lượng. Hạt bạch quả tươi và chế phẩm cây thô có thể chứa chất độc, gây phản ứng nghiêm trọng hoặc co giật.
Không ăn hạt hoặc tự nấu lá để thay thế cao chuẩn hóa và không quy đổi liều giữa các dạng này. 3

